كانال مقاوم سازی / موسسه مقاوم سازي و بهسازی لرزه ای ايران
1.14K subscribers
4.64K photos
343 videos
1.83K files
523 links
ارتباط باما @Retrofitting1383
کد شامد وزارت ارشاد : 1-1-714466-61-4-1
استعلام شامد از @itdmcbot
آموزش و پژوهش / مقالات و پاورپوینت/ تجارب فنی و مهندسی
www.retrofitting.ir
تلفن : ۰۲۱۴۷۶۲۶۷۳۰
Download Telegram
مقدمه :
دهم و يازدهم آذرماه همين سال (1386) زلزله‌هايي در تبريز به وقوع پيوست كه همگان را به فكر فرو برد ،برآن شديم تا با تهيه اين مقاله آسيب پذيري محيط زندگيمان را در مقابل چنين پديده‌هايي بسنجيم. مشاهدات نزديكمان از تبريز گوياي اضطراب شديد اهالي تبريز و نگراني از تكرار اين اتفاق بود. خطول انتقال برق،خطوط تلفن ثابت و همراه بعضي مناطق دچار اختلال شده بود و بسيار ي شب را در داخل اتومبيل ها يا چادر به صبح رساندند حال پرسش اين است : آيا واقعاً مردم حق چنين دلواپسي‌هايي را دارند؟ آيا ترافيك سنگين در اين مواقع طبيعي است ؟ آيا با وجود اين تعداد متخصص و مهندس باز جاي نگراني مي‌ماند؟ آيا عالمان مرتبط توانسته‌اند به وظيفه اصلي خود كه همان ايجاد آرامش در مردم است عمل كنند؟
مقاله حاضر سعي دارد ضمن بررسي لرزه نگاري كشور و مخصوصاً تبريز بعنوان يكي از كلان شهرهاي ايران، با بيان كمبودها و ارائه بعضي راه كارها ، كمكي ناچيز به وضعيت آسيب پذير كشور در مقابل زلزله بنمايد.
كره زمين خانه ماست و منابع مورد نياز براي پيشرفت جوامع و بهتر زيستن ما را در خود جاي داده است .پس آشنايي با آن اهميت ويژه اي دارد.
تشكيل اوليه كره زمين :
براساس فرضيه سحابي ،اجسام منظومه شمسي از يك توده بزرگ ابر دوار به نام ابر خورشيدي تكوين يافته‌اند كه اين توده سحابي غالباً از هيدروژن، هليم و درصد پاييني از عناصر سنگين‌تر تركيب يافته است.حدود 5 ميليارد سال پيش اين توده بزرگ ابر از گاز و ذرات ريز بر اساس جاذبه شروع به كشيده شدن به سمت همديگر كردند. با منقبض شدن اين ابر مارپيچي به سرعت چرخش آن افزوده شد. با گذشت زمان اين توده پراكنده تبديل به يك ديسك صاف با تمركز مواد در مركز آن گرديد. همراه با انباشته شدن مواد براي تشكيل كره زمين، اصابت ذرات سحابي با سرعت بالا و زوال عناصر راديو اكتيو باعث افزايش تدريجي دماي كره زمين گرديد. اين افزايش دما به اندازه‌اي بود كه گرماي لازم براي ذوب آهن و نيكل را تامين نمود. پديده ذوب، باعث شد تا فلزات سنگين به سمت مركز سياره زمين فرو روند.
علاوه بر اين، در دوره ذوب، توده‌هاي شناوري از سنگ مذاب به سطح كره زمين انتقال يافتند كه با استحكام يافتن در سطح كره زمين، پوسته اوليه آنرا تشكيل دهند. اين مواد سنگي غني از اكسيژن و Oxygen Seeking بخصوص سيليكون و آلومينيم و مقدار كمتري كلسيم، پتاسيم، آهن و منگزيم بودند. اين دوره اوليه تفكيك شيميايي سه لايه اساسي داخلي زمين يعني هسته غني از آهن ، پوسته ابتدائي باريك و بزرگترين لايه زمين به نام گوشته را كه بين هسته و پوسته قراردارد را به وجود آورد.
ساختار دروني زمين :
در ابتداي پيدايش كره زمين ، به دليل بالا بودن دماي آن ، تمام مواد تشكيل دهنده آن به صورت مذاب بودند كه به دليل تفاوت در وزن و چگالي اين مواد ، سه لايه اصلي درسطح زمين پديد آمده است. اين تقسيم بندي براساس تفاوت خصوصيات شيميايي مواد تشكيل دهنده آن ، قابل تشخيص است :
1) پوسته يا قشر زمين : ورقه نسبتاً سطحي زمين است و شامل يك قشر اقيانوسي و يك قشر قاره‌اي است.
الف- پوسته اقيانوسي ضخامتي در حدود 5/4 كيلومتر را داراست و از سنگ‌هاي آذريني همچون « بازالت » تشكيل شده است.
ب- پوسته قاره‌اي : ساختمان بسيار پيچيده و مركب داشته و كمتر قابل تشخيص است. اين قشر ضخامتي بين 20 تا 70 كيلومتر دارد و قسمت فوقاني پوسته قاره‌اي از سنگ‌هاي گرانيتي تشكيل شده ، در حالي‌كه قسمت تحتاني آن شبيه بازالت است.
2) گوشته : بيش از 82 درصد از حجم زمين در گوشته قرار دارد كه يك ورقه جامد سنگي را تا عمق 2900 كيلومتري تشكيل مي‌دهد . مرز بين پوسته و گوشته ، تفاوت فاحشي رادر مشخصات شيميايي نشان مي‌دهد.
3) مغزه : بيش‌تر از آهن تشكيل يافته و 2900 تا 5100 كيلو متري زمين مي‌باشد.
4) هسته : از آهن تشكيل يافته است. طبق محاسبات، عدد اتمي عناصر سازنده هسته از 28 تجاوز نمي‌كند كه نيكل مي باشد. هسته، عمقي بين 5100 تا 6370 كيلومتر را دارست. (تصوير 1)
از نقطه نظر ديگر براساس مشخصات فيزيكي و مقاومت مكانيكي مي‌توان زمين را به 5 لايه تقسيم بندي كرد :
1- ليتوسفر: قشر ضخيمي را به خود اختصاص مي‌دهد . ضخامت در زير اقيانوس‌ها 70كيلومتر و در زير قاره‌ها حدود 150 كيلومتر است. در مجموع ليتوسفر قاره‌اي و اقيانوسي سخت و صُلب مي‌باشد و مي‌تواند فشار منظم پاسكال را تحمل كند.
2- آستنوسفر: در زير ليتوسفر و در قسمت فوقاني گوشته، تا عمق 660 كيلومتري، يك لايه نرم و نسبتاً ضعيف قرار دارد كه بعنوان آستنوسفر شناخته مي‌شود. بر خلاف ليتوسفر سخت و صُلب نبوده، در مقابل تنش‌هاي ضعيف قدرت سياليت دارد و اين امر موجب جابجايي صفحات ليتوسفري بر روي آستنوسفر مي‌گردد. كه به حالت شناور بر سطح آن قرار دارد.
3- مزوسفر يا گوشته پاييني : در عمق 660 كليومتر تا 2900 كيلومتري يك لايه صلب تر به نام مزوسفر يا گوشته پاييني يافت مي‌شود.
4- هسته بيروني : هسته خارجي يك لايه مايع به ضخامت 2270 كيلومتر مي‌باشد. ثابت شده است كه جريان آهن مذاب در اين لايه باعث ايجاد ميدان مغناطيسي در كره زمين است.
5- هسته دروني: هسته داخلي يك كره به شعاع 3486 كيلومتر است برخلاف دماي بالاتر هسته داخلي، مواد تشكيل دهنده آن مقاومتر هستند.( تصوير2)
تئوري صفحه زمين ساخت :
زمين كره‌اي متحرك است. چهره زمين با آنچه صد ميليون سال پيش بود كاملاً متفاوت است. بر اساس تئوري صفحه زمين ساخت، پوسته خارجي صُلب زمين (ليتوسفر) به تكه‌هاي متعددي شكسته شده است كه هر كدام از آنها صفحه نام دارند كه در حال حركت بوده و به صورت بي وقفه تغيير شكل و اندازه مي‌دهند. هفت صفحه اصلي در ليتوسفر شناخته شده است. اين صفحات عبارتند از : آمريكاي شمالي، آمريكاي جنوبي، اقيانوسيه، آفريقا، اوراسيا، استراليا و قطب جنوب.(تصاوير 3 و 4)
تصوير 3 : صفحات اصلی سازنده سطح کره زمین
تصوير 4 : صفحات اصلی سازنده سطح کره زمین
صفحات سنگ كره با سرعت بسيار پايين ولي بطور مداوم نسبت به هم در حال حركت هستند كه بطور متوسط 5 سانتي متر در سال است. اين حركت به دليل توزيع نامساوي حرارت در داخل كره زمين است. مواد داغ كه در عمق گوشته قراردارند، به آرامي به سوي بالا حركت مي‌كنند، همزمان قطعات سردتر و چگالتر سنگ كره در داخل گوشته فرو مي‌روند در نهايت حركت عظيم و كند صفحات سنگ كره منجر به ايجاد زمين لرزه‌ها، آتشفشانها و تغيير شكل توده‌هاي بزرگ سنگي به صورت كوهها مي‌گردد. اين پديده كه نوعي همرفت است شبيه حالتي است كه در هنگام جوشيدن آب درون كتري اتفاق مي‌افتد. مولكولهاي آب گرم شده از پايين به بالا حركت مي‌كنند و مولكولهاي سرد و چگالتر جايگزين آنها مي‌شوند.
مرز صفحات :
صفحات تشكيل دهنده سنگ كره بصورت يك توده به هم چسبيده نسبت به هم در حركتند و تمامي اندركش‌هاي اصلي بين صفحات جداگانه، در طول مرز بين آنها اتفاق مي‌افتد. صفحات در مرزها سه رفتار كلي نسبت به هم دارند:
- مرزهاي واگرا (دور شونده):
جايي كه صفحات در نتيجه بالا آمدن مواد از گوشته از هم دور مي‌شوند و بستر جديدي در اقيانوس‌ها ساخته مي‌شود. اين پديده ميليونها سال بطور مداوم تكرار مي‌شود و بدين ترتيب هزاران كيلومتر مربع بستر جديد ايجاد مي‌گردد. (تصوير5).
تصوير 5 : مرزهای واگرا در محل رشته¬کوههای اقیانوسی
2- مرزهاي همگرا ( نزديك شونده):
در اين نواحي، صفحات به سوي هم حركت مي‌كنند و در نتيجه پديده فرونشست پوسته اقيانوسي در گوشته اتفاق مي‌افتد. همگرايي ممكن است در مرز تصادم دو پوسته قاره‌اي نيز اتفاق بيفتد و باعث ايجاد سامانه‌هاي كوهستاني گردد. با اضافه شدن پوسته جديد در رشته كوههاي اقيانوسي، پوسته قديمي اقيانوسي در طول مرزهاي همگرا دوباره به گوشته باز مي‌گردد تا مساحت زمين ثابت بماند. (تصوير 6)
تصوير 6 : مرزهای همگرا و ناحیه فرورانش
- مرزهاي گسل امتداد لغز:
مرزهايي كه در آنها صفحات بصورت سايشي از كنار هم عبور مي‌كنند و هيچگونه اضمحلالي در مرزها ايجاد نشده و پوسته جديدي توليد و پوسته قديمي
نابود نمي‌شود. بيشتر گسلهاي امتداد لغز در طول رشته كوههاي اقيانوسي قرار گرفته‌اند؛ با وجود اين تعدادي نيز در داخل قاره‌ها وجود دارند، مانند گسل سن آندرياس در كاليفرنيا و گسل آلپين در زلاندنو. اين حركت باعث ايجاد كرنش در سنگ‌هاي دو سمت گسل مي‌گردد و گاهاً سنگ‌ها انرژي ذخيره شده را به صورت زلزله‌هاي بزرگي رها مي‌كنند. مانند زلزله 1906 كه سان فرانسيسكو را ويران كرد.(تصوير7).
تصوير 7: مرزهای امتداد لغز و امتداد گسل ایجاد شده
بررسي لرزه‌خيزي كشورمان ايران:
کشورمان ایران در یکی از لرزه خیز‌ترین مناطق جهان قرار گرفته است، آمار نشانگر آن است که 83 درصد مناطق مسکونی کشور روی خط زلزله قرار دارند و این امر آسیب‌پذیری مناطق مسکونی در مقابل وقوع زلزله را زیاد می‌کند. در زیر بررسی لرزه‌نگاری شهر تبریز به عنوان یکی از زلزله خیز‌ترین مناطق ایران و دنیا مورد بحث بیشتر قرار می‌گیرد.
بررسي لرزه نگاري تبريز :
قرار گرفتن تبريز در مجاورت دو خط گسله شمال تبريز و گسل آذرشهر «دهخوارقان» باعث مي‌شود تا با جنبان شدن هر كدام از اين گسلهاي فعال، شهر تبريز و اطراف آن در معرض زلزله مهيبي قرار بگيرد. تحقيقات حاكي از خطر بسيار بالاي زلزله در اين شهر تاريخي است. سيستم گسل شمال تبريز در شمال و شمال شرقي فرو افتادگي درياچه اروميه، يك پهنه شكستگي با طول عمومي حدود 250 كيلومتر مي‌باشد. از طرف ديگر سيستم گسل آذرشهر – تبريز با روند شمال شرقي – جنوب غربي در قسمت غرب شهر تبريز قرار دارد كه اين دو سيستم دقيقاً در محل شهر تبريز با هم تداخل مي‌كنند در پژوهشهاي پيشين نشان داده شده است كه چنين پهنه‌هاي برخوردي در ناحيه شمال غربي ايران عموميت داشته و اساساً رخداد زمين لرزه‌هاي مخرب با روندهاي ياد شده كنترل مي‌گردد. داده‌هاي بدست آمده از شبكه لرزه نگاري آذربايجان نشان از تراكم رويدادهاي لرزه‌اي با بزرگي 4-1 در پيرامون اين دو سيستم گسل دارد. چنين داده‌هايي مويد فعال بودن اين گسل حتي در حال حاضر است. به گونه‌اي كه زمين لرزه 1641 ميلادي دهخوارقان (آذرشهر كنوني) به احتمال زياد بر اثر جنبان شدن سيستم گسله اخير است. به اين ترتيب با در نظر گرفتن مرزها و گره‌هاي لرزه زمين ساختي (كه يكي از آنها برشهر تبريز منطق است) گسيختگي مجدد گسل شمال تبريز محرز مي‌باشد.
تاريخ زلزله‌هاي تبريز :
تاريخ كهن شهر تبريز گوياي زلزله‌هاي مخرب فراواني در اين شهر است. جهت واقف شدن به اهميّت موضوع زمين لرزه‌هاي شهر تبريز، ذكر اين نكته كافي است كه زلزله 18 دي ماه سال 1158 هـ . ش (1780 ميلادي) بعنوان يكي از مخربترين و مرگبارترين زلزله‌هاي جهان با 77000 كشته در ليستي كه از سوي سازمان زمين شناسي آمريكا متتشر گرديده است، خودنمايي مي‌كند. براي اثبات خطر لرزه خيزي زياد تبريز همين بس كه شهر تبريز در طول تاريخ مكتوب خود 12 بار با خاك يكسان شده است. تعدادي از اين تاريخ‌هاي مهم عبارتند از : 791 ميلادي ، 858 ميلادي ، 1041 ميلادي ، 1721 ميلادي و آخرين زمين لرزه، زلزله مهيب سال 1780 ميلادي.
تاملی کوتاه در مطالب ذکر شده ، این سوال را در ذهن پدیدار می‌سازد؛ چه باید کرد؟
در ادامه 13 راهکار در جهت کاهش خطرات و خسارات ناشی از زمین لرزه آورده شده است دقت در حوادث ناگوار ناشی از زمین لرزه در کشورمان توجه به چنین راهکارهایی را صد چندان می‌کند.
-1- فرهنگ سازی:
امروزه تاثیر فرهنگ عمومی بر تسهیل کارها در جوامع بشری بر کسی پوشیده نیست. عصر حاضر عصر اطلاعات می‌باشد، در این عصر افرادی موفق‌ترند که دارای اطلاعات درست بیشتری باشند. پایه و اساس پیشرفت، اطلاعات، آگاهی و دانش درست است لذا اگر بخواهیم دارای جامعه‌های پیشرفته در زمینه‌های مختلف باشیم، باید زمینه را برای اطلاع رسانی درست و سریع به آحاد جامعه فراهم نماییم. در هر شاخه که اطلاع رسانی ضعیف باشد، میزان عقب ماندگی و ضرر دهی بیشتر است. با توجه به موقعیت قرار گیری کشور ایران، هر از چندی وقوع پدیده زلزله خسارتهای مالی و جانی سنگين را بر پیکره جامعه وارد می‌نماید که علت اصلی این امر عدم اطلاع رسانی درست و کافی می‌باشد . در زلزله با قشر آسیب دیده عظیمی مواجهیم که باید هماهنگي لازم با همدیگر را داشته باشند، پر واضح است که ایجاد چنین هماهنگی در مواقع بحران امکانپذیر نیست. چنین اعمال نرم افزاری باید پیش از زلزله بارها و بارها برای مردم توضیح داده شده و امکان تمرین عملی فراهم آید. مانورهای زلزله زمانی که با کیفیت مطلوب انجام یابند در ظهور چنین هماهنگی‌هایی در مواقع بحران موثر مي‌باشند. بسط و نهادینه کردن فرهنگ ایمنی و رعایت قوانین و ضوابط ایمنی از مهمترین ارکان جهت کاهش خسارات ناشی از زلزله است.