🍃 مجموعه گفتارهای ابراهیم صحافی: دستگاه نظری جواد طباطبایی
👤 در گفتگوی اصلان علی عباسی با #ابراهیم_صحافی
به همت موسسه صدانت

🔅 جواد طباطبایی با نظریه‌پردازی در عرصه فلسفه و اندیشه سیاسی به عنوان فیلسوف سیاسی ایران شناخته شده است. یکی از وجوه اندیشه وی، گریزناپذیر بودن گذار از سنت به مدرنیته در ایران است. نظریه‌پردازی ایشان در این زمینه ابعاد و سطوح مختلفی دارد و در آن تنها بر مدرنیته تاکید نشده، بلکه با بررسی تاریخ اندیشه در ایران و تحولات آن، وضعیت و ریشه‌های فکری، علمی و فلسفی در ایران، کاوش و تحلیل شده است. با این رویکرد، وجود و تکوین اندیشه سیاسی و فلسفی خاصی که با نام ایران می‌توان آن را شناخت توسط ایشان مورد تاکید قرار می‌گیرد.

🔅 با اتکا بر همین مباحث از هویت ملی و ملیت ایرانی نیز سخن گفته شده است. همچنین ایشان معتقد است آنچه که ایران نامیده می‌شود باید بیش از پیش مورد پژوهش، بررسی و نظریه‌پردازی قرار گیرد. چون در دیدگاه وی، ایران هنوز موضوعی ناشناخته است که فقط از دیدگاه نظریه‌پردازان غربی و مستشرقین و سفرنامه‌نویسان اروپایی مورد بررسی قرار گرفته است و در داخل ایران نیز کارهای اندکی انجام شده است که بتوان ارزشمند و قابل اعتنا محسوب کرد. بنابراین در نظریه مطرح شده، موضوعی با عنوانِ «مشکل ایران» صورت‌بندی شده است که بر اساس آن باید نظریه‌ای برای ایران تدوین کرد که از ابعاد مختلف ایران را مورد بررسی قرار دهد و بتواند زمینه حل بحران‌ها و توان پاسخ به مسائل را برای ایران فراهم کند.

🔅 به این ترتیب در عرصه فلسفه و علوم اجتماعی، از رهگذر نظریه وی، مفاهیم جدیدی مطرح شده که بر مبنای آن، بازنگری در نحوه و رویکرد نگرش به موضوعات علوم اجتماعی و فلسفه، لازم و ضروری است. به همین جهت، دانشگاه و نظام علمی کشور نیز باید متحول شود تا بتواند توان و صلاحیت ِ مقابله و اجتهاد در زمینه موضوعی با عنوان «مشکل ایران» را داشته باشد. اما در صورت حفظ شرایط فعلی در نظام علمی و دانشگاههای ایران، علاوه بر اتلاف زمان و منابع، بسترها و زمینه‌های گسترش بحران‌های جدید در ایران ایجاد خواهد شد که در نهایت به ناتوانی در پاسخ به مسائل ایران منجر می‌شود که برای حفظ ایران و موجودیت آن، نتایج ناامیدکننده و البته خطرناکی در پی خواهد داشت.

🔅 علاوه بر این مباحث، در دستگاه‌ نظری ایشان، به سیر اندیشه سیاسی در اروپا و تحولات آن نیز توجه شده است تا بتوان با شناخت مدرنیته و اندیشه غربی، مفاهیم و مواد لازم را برای اجتهاد در مدرنیته غربی فراهم کرد. زیرا وی معتقد است برای گذار از سنت به مدرنیته باید با شناخت ِ سنت و اندیشه سیاسی در ایران و اجتهاد در مدرنیته غربی، زمینه‌های تحول در سنت و گذار از سنت به مدرنیته را در ایران ایجاد کرد. در نهایت هدف ایشان این است که با این نظریه‌پردازی‌ها، فلسفه تاریخ و فلسفه سیاسی برای ایران تاسیس و تبیین شود.

🌐 دریافت توضیحات، فیلم و صوت جلسات

🌾 @Sedanet

🔆 آخرین مسیحا
✍️ پیتر وِسِل زاپف

«آخرین مسیحا» جستاری کوتاه اما تکان‌دهنده از پیتر وِسِل زاپف است؛ متنی که از یک فرض رادیکال آغاز می‌کند: شاید آنچه انسان بزرگ‌ترین امتیاز خود می‌داند ــ آگاهی ــ در حقیقت خطای تراژیک تکامل باشد. از نگاه زاپف، انسان بیش از آنچه برای ادامه زندگی لازم است می‌فهمد؛ مرگ خود را پیشاپیش می‌بیند، رنج دیگران را در ذهن حمل می‌کند و از بی‌اعتنایی جهان به آرزوی معنا و عدالت آگاه است. آگاهی در این تصویر به «شمشیری دولبه» می‌ماند که انسان برای به‌کارگرفتنش ناچار است تیغه آن را در دست بگیرد.

اما اگر آگاهی چنین بار سنگینی است، چرا بشر تاکنون دوام آورده است؟ پاسخ زاپف یکی از جذاب‌ترین بخش‌های جستار است: ما برای زنده ماندن ناچاریم بخشی از آنچه می‌دانیم را از خود پنهان کنیم. او چهار سازوکار اصلی برای این کار برمی‌شمارد: انزوا، لنگراندازی، حواس‌پرتی و تصعید. خانواده، شغل، آرمان‌ها، دین، دولت و اخلاق می‌توانند برای ما «لنگر» بسازند؛ سرگرمی و مشغولیت نمی‌گذارند چشممان برای مدتی طولانی به مغاک دوخته بماند؛ و هنر حتی می‌تواند خودِ رنج را به چیزی تماشایی و تحمل‌پذیر تبدیل کند.

زاپف در توصیف «حواس‌پرتی» تصویری به‌یادماندنی می‌سازد: زندگی انسان مانند ماشین پرنده‌ای سنگین است که فقط تا وقتی موتور آن کار می‌کند در هوا می‌ماند؛ باید دائماً در حرکت باشیم. وقتی موتور مشغولیت خاموش می‌شود، ملال و سپس امکان مواجهه با نومیدی سر برمی‌آورد. در سوی دیگر، «لنگرها» چیزهایی‌اند که به زندگی ثبات و معنا می‌دهند؛ با این تناقض که «ما لنگرهایمان را دوست داریم، چون نجاتمان می‌دهند؛ و از آن‌ها متنفریم، چون احساس آزادی‌مان را محدود می‌کنند.»

یکی از درخشان‌ترین استعاره‌های متن، مقایسه ذهن انسان با شاخ‌های گوزن غول‌پیکر است: قابلیتی که آن‌قدر رشد کرده که سرانجام به زیان حامل خود تمام می‌شود. زاپف می‌نویسد در حالت افسردگی می‌توان ذهن را همچون چنین شاخی تصور کرد؛ با همه شکوهش، همان چیزی است که حامل خود را به زمین میخکوب می‌کند. پرسش هولناک «آخرین مسیحا» همین است: اگر بخش بزرگی از زندگی ما صرف محافظت از خود در برابر آگاهی‌مان می‌شود، پس آنچه زندگی عادی می‌نامیم دقیقاً چیست؟

🌐 مطالعه متن کامل
🌾 @Sedanet

🔆 سروش در قاب قوچانی
چرا نقد سروش به داوری درباره سروش تبدیل شد؟
✍️ بهروز ملکی

مقاله محمد قوچانی در نقد عبدالکریم سروش را می‌توان از جهات مختلف بررسی کرد، اما پیش از ورود به جزئیات، شاید لازم باشد به یک مسئله بنیادی توجه کنیم: در بازسازی و نقد کارنامه فکری یک متفکر، آیا میان شواهد و تفسیری که از آنها ارائه می‌کنیم، تناسب کافی برقرار است؟ نقد اندیشه مستلزم آن است که دیدگاه متفکر را در دقیق‌ترین و منصفانه‌ترین صورت ممکن بازسازی کنیم، زمینه تاریخی و مفهومی آن را در نظر بگیریم، نسبت آن را با دیگر آثار و مواضع همان متفکر بسنجیم، سپس نشان دهیم که کجا دچار خطا، تناقض یا پیامد ناموجه شده است.

از این منظر، یکی از پرسش‌های مهم درباره مقاله قوچانی، میزان سوگیری در انتخاب و کنار هم قرار دادن شواهد است. در مقاله، گزاره‌ها و مواضعی از دوره‌های مختلف فکری سروش کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا از مجموعه آنها تصویری از سروش به دست داده شود. اصل بررسی روندهای فکری یک متفکر در طول زمان، البته کاملاً موجه است؛ مسئله این است که آیا شواهد انتخاب‌شده برای اثبات این روندها و رسیدن به نتایج مقاله کفایت می‌کنند، یا برخی شواهد و زمینه‌های دیگری که می‌توانند تصویر متفاوتی به دست دهند، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند؟ مشکل مقاله قوچانی از همین نقطه آغاز می‌شود. او سروش را به سنت صوفیانه، مخالفت با تکنولوژی، نئومارکسیسم، اقتدارگرایی و سرانجام نوعی توتالیتاریسم پنهان متصل می‌کند و در پایان نتیجه می‌گیرد که آنچه در دهه‌های گذشته لیبرالیسم دینی تصور می‌شد، چیزی جز لیبرالیسم نقابدار نبوده است.

یکی از محورهای اصلی استدلال قوچانی برای تردید در لیبرال بودن سروش، مجموعه مواضع او درباره صناعت و قناعت است. قوچانی این بحث را در چهارچوب مدعای بزرگ‌تری قرار می‌دهد: به نظر او، سروش در سال‌های اخیر به زبان چپ سخن می‌گوید و نمونه‌ای از موج نئومارکسیستی علیه نئولیبرالیسم است. در استدلال قوچانی، سخنان سروش درباره کاپیتال‌لیبرالیسم، مصرف، قناعت و تکنولوژی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا این فاصله‌گیری از لیبرالیسم نشان داده شود...

🌐 مطالعه متن کامل
🌾 @Sedanet

📖 ایدئولوژیک شدن سنت
✍️ داریوش شایگان
📰 منتشرشده در مجله کیان، خرداد ۱۳۷۳

۳۲ سال پیش، داریوش شایگان در مقاله‌ای با عنوان «ایدئولوژیک شدن سنت» پرسشی طرح کرد که امروز هم به‌طرزی عجیب زنده و آشناست:

چه می‌شود وقتی سنت، برای مقابله با جهان مدرن، قواعد بازی همان جهان را می‌پذیرد؟

شایگان استدلال می‌کند که ایدئولوژی نه دین است، نه فلسفه و نه علم؛ بلکه دستگاهی بسته است که چند «نیمه‌حقیقت» را به حقیقتی مطلق تبدیل می‌کند و جهان را با همان عینک توضیح می‌دهد. از نظر او، خطر از جایی آغاز می‌شود که سنت برای رقابت سیاسی با مفاهیمی چون انقلاب، تاریخ، دولت و ایدئولوژی، وارد منطق آن‌ها می‌شود. در این نقطه، سنت گمان می‌کند در حال غلبه بر غرب است، اما ممکن است بی‌آنکه بداند خود به یکی از صورت‌های همان جهان تبدیل شود.

شایگان این مسئله را در نسبت «انقلاب» و «اسلام» نیز دنبال می‌کند و می‌پرسد: آیا انقلاب اسلامی، انقلاب را دینی می‌کند یا دین را انقلابی و ایدئولوژیک؟ پرسشی که پاسخ او به آن، بخش مهمی از نقد او به «غرب‌زدگی ناآگاهانه» را شکل می‌دهد.

خواندن دوباره این مقاله پس از بیش از سه دهه، فقط بازگشت به یک بحث تاریخی نیست؛ فرصتی است برای فکر کردن به نسبت ایمان و قدرت، سنت و تجدد، اسطوره و ایدئولوژی، و این پرسش اساسی که چگونه ممکن است اندیشه‌ای درست در همان لحظه‌ای که می‌خواهد از هویت خود دفاع کند، منطق رقیبش را درونی کند.

🌐 مطالعه متن کامل
🌾 @Sedanet