Қолдаушылар оны әйелдер құқығының ту ұстаушысы ретінде көріп, опасыз еркектердің зәресін ұшырды деп есептеді.
Және некеде рухани зорлық-зомбылық көрген басқа әйелдерді табанды әрі батыл болуға жігерлендірді деді.

Екінші жағынан, оны жек көретіндер оны өзі жете алмаған нәрсенің бәрін құртқысы келетін жынды әйел деп санады. Бұл екіұдай көзқарастар оның алғашқы сотында алқабилердің бір шешімге келе алмауына әкелді. Алқабилер Беттиге қарсы дәлелдердің бұлтартпас екеніне келісті, бірақ бірнеше әйел алқабилер оған аяушылық танытып, оны абайсызда кісі өлтіру бабымен жазалауды талап етті. Алайда, ер алқабилер Беттидің түн ортасында қарумен олардың үйіне баруын алдын ала жоспарланған бірінші дәрежелі кісі өлтіру деп есептеді. Нәтижесінде судья сотты жарамсыз деп жариялап, екінші сотты белгілеуге мәжбүр болды. Соңында, екінші алқабилер алқасы ымыраға келіп, Беттиді екі екінші дәрежелі кісі өлтіру қылмысы және бір заңсыз қару ұстау қылмысы бойынша кінәлі деп танып, оны 32 жыл бойы мерзімінен бұрын босап шығу құқығынсыз әрі өмір бойына бас бостандығынан айыруға үкім кесті. Бетти 2011 жылы және 2017 жылы екі рет мерзімінен бұрын босату туралы өтініш білдірді, бірақ екеуі де қабылданбады, өйткені жәбірленушілердің отбасы — яғни оның өз туған балалары оны кешіре алмады.

Таңғаларлығы, сотта оны түрмеге жабуды талап еткен екі қызы соңында оны бірінші болып кешірді, ал оның ең кішкентай ұлы оны темір тордың артында қалдыруды ең қатты қолдаған жан болды. Ол аптап ыстық өткен сол бір түскі уақытты ешқашан ұмыта алмайтынын айтты, анасы оны мерзімі өткен тауар сияқты Линданың үйінің алдына тастап кеткен, оның шалбарының балағынан ұстаған қолын күшпен айырып, көлігімен кетіп қалған, ал ол артынан жүгіріп, аяқ киімін жоғалтып, екі аяғын жаралаған. Сол жылы ол небәрі жеті жаста еді. Бұл естелік оған мынадай шешім қабылдауға мәжбүр етті: ол анасын түсіне алғанымен, оны ешқашан кешірмейді. Беттидің келесі мерзімінен бұрын босату туралы тыңдауы 2032 жылға жоспарланған. Ол сол уақытқа дейін өмір сүрсе де, ол 84 жастағы кейуана болады. Беттидің өміріне көз жүгіртсек.
Бұл шынымен де адамды мұңға батырады. Ол бәрі «жақсы қыз» деп санаған ерке ханшайымнан, қатыгез әрі артқа шегінбейтін «көкбет әрі долы Беттиге» айналды. Оны құртқан тек опасыз күйеуі ғана емес, сонымен бірге махаббат пен сүйіспеншілік, құрбандық пен қайтарым, үміт пен шындық мүлдем сәйкес келмеген неке болды.

Қазақ қоғамында осындай Беттилер ма?!

Сіз қалай қарайсыз?!

Әйел ақылды әйел ме әлде долы әрі ақылсыз әйел ме?

Беттидің орынында сіз болсаңыз, не істер едіңіз?!

08:40

12 Тамыз. 2026.

Бәтиқа Біләштің адвокаты Шынқуат Байжановқа жазған хаты:
Кеше сіз кеткен соң КНБ келіп, маған мәжбүрлікпен сізден бас тарту қағазын жаздырып алып кетті. Сізден “бас тартсаң үй қамаққа шығасың. Содан ары екі үш рет сот болады да таза үйге шығасың, сотталмайсың” деді. Сол үшін “қазір камераға барда ауырып тұрмын деп қағаз жазып қой, сол қағазбен таңертең балницияға алып кетеміз, Сәрсенбі күні үйіңде боласың” деді. Мені әбден қинады. Екі жарым сағат ұстады. Жарқынды айтты. Қызды айтып қорқытты. Мен құтылылудың амалын ойлап не болсада бірге отырғандарға кетіп соларға айтып үлгерейін деп сізден бас тартамын деп жазып бердім. Тергеуші бала жазды, мен көшіріп жаздым.

Не істеймін? Дереу хабарға шығындар. Мына хабар жеткізген адамнан қорықпандар. Жауабын жіберіңдер. Маған жеткізеді. Байжан аға, ең жақсысы өзіңіз келіп кетіңізші. Жедел келіп кетіңіз. Мен шамам келгенше сүйреп алып кетпейінша еш қайда шықпауға тырысамын. Мағай сен көрсең басқа біреудің телефонымен ағаға ызбанда.

Қолы

.

Бәтиқа Біләштің қамау мерзімі тағы бір айға ұзартылды
Бұл жөнінде адвокаты Шынқуат Байжанов хабарлады. Оның сөзінше, сот 9 қыркүйекте өткен. Адвокаттың айтуынша, Бәтиқа Біләш қазір Талдықорған изоляторында отыр.
Бұған дейін желіде "Бәтиқа Біләш жазды" деген хат тараған еді. Онда хат авторы өзін адвокат Шынқуат Байжановтан бас тартуға мәжбүрлегенін, "бала-шағасын айтып, қинағанын" жеткізеді. Азаттық хаттың мазмұнын тәуелсіз дереккөздер арқылы тексере алмады.
Адвокат Шынқуат Байжанов Азаттыққа осыған орай облыстық прокуратура мен сотқа арыз түсіргенін айтады.
"Осы жағдайды жан-жақты тексеруіңізді сұраймыз. Шын болса, тергеушіні де тиісті жауапкершілікке тартыңыз деп жаздым" дейді адвокат. Ол "хат" жазылғалы бері Бәтиқа Біләшқа кірмеген, бірақ "адвокаттан бас тартуына байланысты" өзін кіргізбей қоюы мүмкін екенін де жеткізеді.
Азаттық әзірге тергеу органдарынан бұл ақпаратқа түсініктеме ала алмады.
Бәтиқа Біләш – АҚШ-та тұратын Шыңжаңдағы қуғын жөнінде айтып жүрген белсенді, «Атажұрт» ұйымының алғаш құрушылардың бірі Серікжан Біләштің әпкесі. Ол маусым айында қамалып, үйқамаққа шығып, қайта қамалған еді.
Адвокаттың айтуынша, Бәтиқа Біләштің үстінен 10 шақты адам арыз түсіріп, "алаяқтық" жасады деп айыптаған. Жақтастары Бәтиқа Біләшті Серікжан Біләшқа қысым жасау мақсатында қысып отыр деп санайды.

Freedom Now: Қазақстан билігі шетелдегі сыншылардың үнін өшіру үшін жосықсыз ұстау әдісіне жүгінеді

Азаттық Радиосы

17 қыркүйек 2026 жыл, 14:45

Қазақстан билігі шетелде тұратын билік сыншыларының үнін өшіру үшін жосықсыз ұстау әдісіне жүгінеді. Вашингтонда орналасқан Freedom Now үкіметтік емес ұйымы 15 қыркүйекте БҰҰ-ның жосықсыз ұстау жөніндегі жұмыс тобымен біріккен отырыстағы мәлімдемесінде осылай деді. Ол Қазақстанда "Атажұрт" ұйымының негізін қалаушы, шетелде тұратын Серікжан Біләштің туыстарына қысым көрсетіп жатқанын мысалға келтіреді.

"Қазақстанда билік шетелде жүрген сыншыларды тұншықтыру үшін жосықсыз қамауға алу тәжірибесін пайдаланады. Мысалы, "Атажұрт" құқық қорғау тобының белсендісі әрі негізін қалаушысы Серікжан Біләш 2020 жылы Қазақстаннан кеткенмен құқық қорғау қызметін шетелде жалғастырып, Қазақстанның Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынасын сынап келеді. 2026 жылы маусымда Қазақстан билігі оның әпкесі Бәтиқа Біләшті ұстады, бұл оны құқық қорғау қызметінен бас тартуға мәжбүрлеу үшін сияқты" деп жазды ұйым.

Ұйым трансұлттық қудалауға мысал ретінде сонымен бірге Қырғызстандағы белсенді Тілекмат Құдайбергенұлының ісін де келтіреді. Қырғызстан билігін сынаған белсенді елде қудаланғаннан кейін шетелге кеткен. Ізінше Дубайда полиция оны Қырғызстан билігінің өтінішімен ұстаған.

Бәтиқа Біләш – АҚШ-та тұратын Шыңжаңдағы қуғын жөнінде айтып жүрген белсенді, «Атажұрт» ұйымының алғаш құрушылардың бірі Серікжан Біләштің әпкесі. Ол маусым айында қамалып, үйқамаққа шығып, қайта қамалған еді.

Адвокатының сөзінше 9 қыркүйекте сот Бәтиқа Біләштің қамау мерзімі тағы бір айға ұзартқан. Бәтиқа Біләш қазір Алматы облысынан жырақтағы – Талдықорған изоляторында отыр.

Бұған дейін желіде "Бәтиқа Біләш жазды" деген хат тараған еді. Онда хат авторы өзін адвокат Шынқуат Байжановтан бас тартуға мәжбүрлегенін, "бала-шағасын айтып, қинағанын" жеткізеді. Хат авторының сөзіне сүйенсек, ол адвокаттан бас тартқанын жазып берген. Азаттық үшінші тәуелсіз дереккөздер арқылы хаттың мазмұнын тексере алмады.

Адвокат Шынқуат Байжанов 17 қыркүйекте Азаттыққа осыған орай облыстық прокуратура мен сотқа арыз түсіргенін айтады.

"Осы жағдайды жан-жақты тексеруіңізді сұраймыз. Шын болса, тергеушіні де тиісті жауапкершілікке тартыңыз деп жаздым" дейді адвокат.

Ол соңғы рет Бәтиқа Біләшқа 14 қыркүйекте кірген, енді "адвокаттан бас тартуына байланысты" өзін кіргізбей қоюы мүмкін екенін де жеткізеді.

Азаттық әзірге тергеу органдарынан бұл ақпаратқа түсініктеме ала алмады.

Адвокаттың айтуынша, Бәтиқа Біләштің үстінен 10 шақты адам арыз түсіріп, "алаяқтық" жасады деп айыптаған. Бұлар – Серікжан Біләштің YouTube парақшасында көрсетілген телефон арқылы "30-40 мың теңге" аударғандар. Олар "ақша арна авторының жеке мақсатына жұмсалатынын" айтып арызданған. Ондағы телефон иесі Бәтиқа Біләш айыптаулармен келіспейді.

Жақтастары Бәтиқа Біләшті Серікжан Біләшқа қысым жасау мақсатында қысып отыр деп санайды.

Бұған дейін Amnesty International ұйымы мәлімдеме жасап, Астананы «Атажұрт» белсенділерінің туыстарын қудаламауға шақырған еді.

Қазақстан билігі елде саяси қудалау барын жоққа шығарады.

https://azattjrszkbopeaeb-apekbjc8hzc9g5hr.z02.azurefd.net/a/freedom-now-serikzhan-bilashtin-apkesinin-ustaluyn-synady/33858048.html?sfnsn=mo

Freedom Now:

https://www.freedom-now.org/statement-to-the-un-working-group-on-arbitrary-detention-during-the-63rd-un-human-rights-council/

https://www.freedom-now.org/author/khorbergfreedom-now-org/

Әйелімнің қасындағы екі ұйғыр әйелдің күйеуін де басқа бөлмеге тергеуге алып кетіпті. Екеуі де Қазақстан азаматы екен. Екі әйелмен тілдесіп қалдым. "Саудамен айналысамыз. Апта сайын Қазақстанға тауар әкетеміз. Күйеуімізді апта сайын осылай тергеуге әкетеді. Сонда қоятын сұрақтары: "тауарды қайда апарасыңдар? Кімге сатасыңдар?" деп қайталап сұрай береді екен" деді ұзын бойлы, орта жастағы әйел. ... Шанхайға да жеттік. Дәрігерлік тексеруден өту үшін ақшамызды төлеп, бір жұма түрлі аппаратқа түстім. Шынымды айтсам, Шанхайдың медицинасына риза болдым. Профессорларына дейін құрақ ұшып, зыр жүгірді. Тек, соңғы сәтте "Саяси шешімдерге сәйкес, сізге ем-дом жасай алмаймыз. Біздің тексеруіміздің нәтижесі бойынша, басқа жақтан емделіңіз" деп ашық айтты. Сонымен, кері қайттық. Жолда Үрімшіге екі күн аялдап, о жақтағы ағайынның көңіл ауанын байқадық. Ол жайында келесі жолы жазармын. Өмірінде бетпе-бет кездеспеген небір жазғыш Серікжанды есекке теріс мінгізуге шебер ғой. Кім не десе, о десін! Ал Серікжанның адам құқықтары жөніндегі нағыз прогрессивті күрескер екеніне менің тағы да көзім жетті.
Тоқтар Жақаш Facebook парақшасынан алынды: https://www.facebook.com/share/p/19PGNAN6Pr/?mibextid=wwXIfr

Шанхайға шыққан осы сапарымда мені Қытайдың арнайы қызметі мен сақшылары кеденде 5 сағат бөгеп, Құлжадан Үрімшіге ұшатын ұшағымнан қалдырды. Бәріне себеп - Серікжан Біләштің "Атажұрт" ұйымы мүшелерімен 2019 жылы бір басқосуда түскен суретім екен. Бұлар баяғы суреттерді сақтап, оны компьютер арқылы иденфикация жасап отыратын болып шықты. Әйелімді Қытай шекарасынан өткізіп жіберді де, мені бір бөлмеге кіргізді. Тура бір 37 жылғы НКВД кабинеті. Оң жақ бұрышта перде тұтылған. Қабырғасына екі қолдың ізі, еденде талтайып тұратын адамның табан суреті салынған. Үш сақшы мені сонда әкеп, аяқ-қолымды әлгі суретке тіреп қойып, басымнан бақайшағыма дейін әбден тінтіді. Рюкзактағы компьютерімді ашып, оны да қарап шықты. Одан соң, бөлмеге қысқа бойлы, алдыңғы сап-сары шашын шүйдесіне дейін қайырған жас жігіт кірді де, алдыма суретті тастап, мені сұрақтың астына ала бастады:
Сіз мына жерге нендей себеппен бардыңыз? Бұл жерде не шара өтті? Шынымды айтсам, есімде жоқ екен.
Нақты есімде жоқ. Бірақ бұл кісілер Қытайдан келген қандастар азық-тұліксіз, отын-көмірсіз қалғанда қайырымдылық шарасын ұйымдастырып, мені де шақырған еді. Олар ортадан ақша жинап, сондай шарасыз жандарға көмектесті. Шамасы, сол кез болуы керек.
Сізді не үшін шақырды?
Не үшін дерің бар ма? Мен журналистпін! Шақырған шаралардың бәріне барып тұрамын.
Мына адамдардың арасынан кімдерді танисыз?
Мынау кісі ақын, Құнанбай деген кісі. Ал мынау - Нұрхан деген. Ол да ақын.
Серікжанды танисыз ба?
Әрине, танимын!
Гүлжанды ше?
Гүлжанды да танимын!
Мына жігітті ше?
Бұл Ерлан деген жігіт.
Мынау шеттегі кім?
Оның атын ұмыттым. Оны да танимын.
Бұл - Ербол аға ғой...
Иә-иә. Ербол. Танимын. Бұлар кейін бөлініп кетті ғой.
Былай айтайын, мына кісілер (Серікжанның суретін нұсқады) біздің мемлекетімізге өте қауіпті жандар. Ал Ербол аға бәрін дұрыс істеді. Ол кісінің жұмысы дұрыс еді.
Одан кейін де бұл кісілер ұйымдастырған шараға бардыңыз ба?
Иә, бардым.
Қашан?
Серікжан Біләшты 9 ай үйқамаққа қамап, бостандыққа шығарғанда үлкен той жасады. Сол тойға бардым.
Мемлекеттік қызметте істеген Ринат Зайыт дегенді танисыз ба?
Танимын.
Ол кісімен де араласып тұрасыз ба?
Жоқ. Ол кісімен араластығым жоқ. Сол кезде ғана байқадым, суреттің дәл ортасында Серікжанмен қатар Ринат Зайытов та отыр екен. Сол жақ тұсында түрегеп тұрған Жолымбет Мәкішті де енді байқадым.
Сіз мұнда қандай мақсатпен келдіңіз?
Мен Шанхайға өтіп бара жатырмын. Қазір Құлжадан Үрімшіге ұшуым керек. Ертең ары қарай Шанхайға дәрігерлерге көрініп, емделуге кетіп барамын. Шынында да солай еді. Біздегі дәрігерлер нақты диагноз қоя алмағасын, Шанхайдағы бір әлемдік госпитальға кетіп бара жатқанмын.
Қазір бұл ұйым жоқ қой. Неге сіздер соншама жыл бұрынғы мәселеге шұқшиып қалдыңыздар? - Менің сөздерімнің бәрін әлгі сары қазақ жігіт хаттап жатыр. Тергеуде отырғанымды түсінсем де, қосымша ақпарат алу үшін мен де ақырын қыл суырып қоямын.
Серікжан қазір Әмірикада. Гүлжан Алматыда. Сіз бұлармен байланыс жасап тұрасыз ба?
Қазір байланыста емеспін. - Бұл кезде мені Құлжадан ұшатын ұшағымның уақыты өтіп кетті. Соған зығырданым қайнай бастады.
Әрі-беріден кейін сендер бөтен мемлекеттің азаматын тергейтін кімсіңдер? Халықаралық адам құқықтары жөніндегі заңды бұзып тұрғандарыңды білесіңдер ме?! Мына жерге мен Қазақстан Республикасы Төтенше және өкілетті елшісін шақыртамын! Оған дейін түк те жауап бермеймін! Қазір сендер мені ұшақтан қалдырып, қаншама шығын келтіргендеріңді білесіңдер ме? Ішке кіргізсеңдер - кіргізіңдер! Кіргізбесеңдер айтыңдар! Дәл осы жерден бұрылып кетейін! - деп айқай салдым. Сол - сол-ақ екен, әлгі қоқиланып тұрған сары жігіттің жүні жығылды да қалды.
Болды-болды, аға. Бұдан әрі ұстамаймыз...
Мен әрбір рет Қытайға келсем, өстіп пәлен уақытымды алып тұрасыңдар ма?
Жо-жоқ! Енді сізге ешкім де сұрақ қоймайды. Тек, анау кісілерден аулақ жүрсеңізші. Олар біздің мемлекет үшін қауіпті адамдар...
Менің мемлекетім үшін қауіпті емес! Менің мемлекетім маған тыйым салмағанда, сендер тыйым салатын кімсіңдер?! - деп тағы да шақ ете қалдым. Қош, сонымен, арғы бетке өттім. Үш әйел отыр екен.

Техникалық себептерге байланысты каналды қайта құруға тура келеді. Келешекте мұндай жағдайды болдырмау үшін каналға ағымдағы сілтемені енді тек біздің бот арқылы алуға болады. Ескі канал қазір белсенді емес және жойылуы мүмкін.

Бұл деректі фильм — негізінде Granada Television телекомпаниясының танымал антропологиялық Disappearing World (Жоғалып бара жатқан әлем) топтамасы аясында Inside China: The Kazakhs деген атаумен түсірілген. Фильмнің түсірілім жұмыстары 1982 жылдың жаз айының басында жүргізіліп, ресми түрде алғаш рет 1983 жылы 18 мамырда көрерменге жол тартты.
Фильмдегі уақыт мерзімін айқындайтын деректер
Деректі фильмдегі уақыт кезеңін диктордың баяндауындағы бірнеше тарихи мәліметтер арқылы анықтауға болады: • Мәдени революцияның аяқталуы: Фильмде Мәдени революцияның осыдан бірнеше жыл бұрын, яғни 1977 жылы аяқталғаны ашық айтылады. Сондай-ақ, 1978–1982 жылдар аралығындағы саяси жылымық нәтижесінде этникалық азшылықтарға берілген мәдени еркіндік пен автономия үдерістері тікелей бақыланады. • Ақсақалдың жасы: Өндірістік топта сұхбат берген жергілікті молданың жасы 76-да екені көрсетіледі. Ол Мәдени революцияның өршіп тұрған шағында (1966–1976 жж.) өзінің діни кітаптарының күштеп өртелгенін еске алады, бірақ 1980-жылдардың басындағы саясаттың өзгеруіне байланысты өз діни жоралғыларын қайтадан ашық атқарып отырған сәті таспаланған.
Бұл деректі фильм "Kazakh Life in China - Tradition and Change in Xinjiang" (Қытайдағы қазақтар өмірі: Шыңжаңдағы дәстүр мен өзгеріс) деп аталады. Фильм Шыңжаңның кең байтақ даласындағы қазақ диаспорасының терең тамырлы көшпелі дәстүрлерін сақтай отырып, Қытай үкіметінің заманауи саяси құрылымдарына қалай бейімделіп жатқан күрделі әлеуметтік-саяси және мәдени өмірін баяндайды. Туынды негізінен Әбдіғапир есімді елге сыйлы ақсақалдың және жергілікті Коммунистік партия мүшесінің отбасы төңірегінде өрбиді. Бұл Шыңжаң қазақтарының күнделікті тұрмысына, отбасылық құндылықтарына және заман ағымына бейімделу үдерісіне терең үңілуге мүмкіндік береді.
🎥 Фильмнің мазмұны мен құрылымы
Әлеуметтік-саяси бейімделу және коммуна жүйесі
Деректі фильм 1949 жылдан бастап Қытай мемлекетінің жүргізген саясаты қазақтардың дәстүрлі тұрмыс салтын қалай түбегейлі өзгерткенін көрсетеді. • Тарихи қысым: Фильмде 1977 жылы Мәдени революция аяқталғанға дейін қазақтардың күштеп ұжымдастыруға (коллективизация) ұшырағаны, малды жеке меншікте ұстауға тыйым салынғаны және діни рәсімдерді ашық атқару шектелгені атап өтіледі. • Заманауи ымыра: Мәдени революциядан кейін саясат сәл жұмсарып, қазақтарға мемлекеттік жүйе ішінде өмір сүруге мүмкіндік берілді. Көптеген жергілікті тұрғындар бұл жағдайды "екі дүниенің де жақсылығын көру" деп сипаттайды. Көш уақытын отбасылар өздері шешкенімен, олар әлі де қатаң мемлекеттік иерархияға бағынады. • Әкімшілік құрылым: Фильм көшпелі өмірдің мемлекеттік бақылаудағы құрылымын былайша тарқатады: • Өндірістік топ (команда): Ортақ жайылымды пайдаланатын шамамен 100 отбасы. • Бригада: Төрт өндірістік топтан құралатын бірлестік (шамамен 2000 адам). • Коммуна: Үш ірі бригададан тұратын үлкен әкімшілік бірлік. • Комитет құрылымы: Дәстүрлі билік жүйесі Коммунистік партия хатшысы бастаған, сайланатын бес мүшелі комитетке ауысқан. Фильм осы тұстағы мәдени қайшылықты көрсетеді: ақсақалдар өздерінен әлдеқайда жас жігіттердің билігін мойындауға мәжбүр. Оның үстіне жастар қалыптасқан құрмет үлгісін аттап, үлкендерге "жолдас" деп тіл қатады.
Экономика және мемлекетпен байланыс
• Жүн саудасы: Қазақ ұжымдары мен Қытай мемлекеті арасындағы негізгі экономикалық байланыс — жоғары сапалы жүн өткізу. Бұл жүн өлке астанасы Үрімжіге жеткізіліп, сол жерде негізінен ханзулар (қытайлар) басқаратын жаһандық кілем және тоқыма өнеркәсібінің шикізатына айналады. • Ұпай жүйесі: Малшылар, дүкеншілер мен жұмысшылар жыл бойы істеген еңбегі үшін бригададан ұпай жинайды. Жыл соңында бұл ұпайлар тауарға, ақшаға немесе жеке меншікке берілетін мал басына айырбасталады.
Мәдениетті сақтау және салт-дәстүрлердің жаңаруы
• Көшпелі тұрмыс: Сюжет Әбдіғапир отбасының тау бөктеріндегі ағаштан салынған қыстауынан шығып, жаз айларында 10 000 фут (шамамен 3000 метр) биіктіктегі шүйгін тау аңғарына киіз үй тігіп, жайлауға көшуін баяндайды.

• Исламдық рәсімдер: Ондаған жылдар бойғы мемлекеттік шектеулерге қарамастан, ислам діні қазақ бірегейлігінің ажырамас бөлігі болып қала берді. Фильмде Әбдіғапир отбасының қайтыс болғанына бір жыл толған анасына (Әбдіғапирдің әйеліне) ас беріп, жоқтау айтқаны көрсетіледі. Сондай-ақ Мәдени революция кезінде діни кітаптары өртелген 76 жастағы жергілікті молданың қайтадан еркін намаз оқып, діни қызмет атқаруға мүмкіндік алғаны сипатталады. • Қымызмұрындық және той-жиын: Туындыда бие сауу және қымыз ашыту үдерісі егжей-тегжейлі көрсетілген. Жаңа қымыздың алғашқы дәмін тату үлкен отбасылық той-жиынға ұласып, алдымен мал сойылып, бата беріледі. • Бүркітшілік өнері: Фильмде Мұқай есімді аңшы таныстырылады. Ол заманауи қытай киімдерінен бас тартып, тек қазақы дәстүрлі киім киетін, өзіндік ұстанымы бар тұлға ретінде сипатталады. Мұқай — өз коммунасында қоян мен түлкіге бүркіт салу өнерін сақтап қалған санаулы шеберлердің бірі. • Үйлену салтындағы өзгерістер: Фильм Әбдіғапирдің мұғалім болып жұмыс істейтін Ғазиза есімді қызының тұрмысқа шығу сәтіне тоқталады. Бұрынғыдай ата-ананың бұйрығымен емес, Ғазиза мен оның күйеу жігіті Топтасын үйленуге өздері шешім қабылдаған. Дегенмен, олар дәстүрді сыйлап, ата-аналардың құдалық сөйлесуіне, баталасуына және үлкен той жасауына мүмкіндік береді, ал бұл уақытта жастардың өздері дәстүр бойынша үлкендердің көзіне түспейді.
📋 Түсірілім тобының естеліктері мен ішкі ақпараттар
• Түсірілімдегі шектеулер: Фильм авторлары Қытай үкіметі тарапынан қатаң қауіпсіздік шектеулері болғанын ашық айтады. Оларға Кеңес Одағы (Ресей) шекарасына тікелей шектесетін аймақтарға баруға мүлдем тыйым салынған. • Мемлекеттік бақылау: Түсірілім тобына шекарадан оңтүстікке қарай орналасқан аңғарлар мен кейіпкерлерді өздері таңдауға рұқсат берілгенімен, процесті басынан аяғына дейін үкіметтің екі ресми өкілі қадағалап отырған. Соған қарамастан, режиссерлер қазақ малшыларының сұрақтарға өте ашық әрі батыл жауап бергеніне таңғалғандарын жасырмайды. • Шекарадан асу: Деректі фильмде діни қысым мен күштеп ұжымдастыруға қарсы болған көптеген қазақтардың кезінде шекара асып, Кеңестік Қазақстанға, сондай-ақ Түркия мен Германияға дейін қоныс аударған тарихи тағдыры да сөз болады. Егер Шыңжаң қазақтары туралы басқа да ақпараттарды білгіңіз келсе, мына тақырыптарды талқылай аламыз: • Қазақтардың Түркия мен Еуропаға бағытталған ХХ ғасырдағы ұлы көшінің тарихы. • Шыңжаң өңіріндегі қазақтардың рулық-тайпалық құрылымы (Керей, Найман және т.б.). • Қазіргі кездегі Қандастардың атамекенге оралу (репатриация) үдерісі мен заңдық жағдайлары.
👇
https://youtu.be/GfDvKsyC6iY?is=4biCU0nAQCZDfrTL
(Тұтас жазба 100% “супер ақыл” көмегімен дайындалды. )
Серікжан Біләшұлы