Көпшіліктің арасында бір қате түсінік бар: «елді құлыптау» (闭关锁国) деген тек ешбір адам сыртқа шыға алмай қалғанда ғана басталады деп ойлайды. Жоқ, кез келген уақытта белгілі бір деңгейде адамдардың ағыны болады. Нағыз құлыптау — саясаттың бағыты өзгеріп, елді оқшаулау мақсатына қарай алғашқы қадам жасалған сәттен басталады. Мен бұдан үш жыл бұрын, 2023 жылдың тамыз айында «Қытайдың есігі құлыпталып жатыр» деген тақырыпта бағдарлама жасаған болатынмын. Соның бір бөлігін қысқа видео ретінде жарияладым, ол қазірдің өзінде 3 миллионға жуық қаралым жинады. Соқ кезде мен былай деген едім, бүгін соны қайта еске түсірейік: ҚКП бұл күннің келетініне әлдеқашан дайындала бастаған сияқты.Халықаралық тасымалдың тоқтауы ел ішінде үлкен есеңгіреу (шок) туғызбауы үшін, олар қазірдің өзінде сыртқы әлеммен байланысты өздігінен үзіп, оқшаулану жағдайына бейімделіп жатыр. Тауар саудасы бөлігін ҚКП өздігінен тоқтатпайды, өйткені ел ішіндегі жұмыс орындарын сақтау және шетелдік валюта табысын алу үшін сыртқы сауда қажет. Бірақ адамдардың қарым-қатынасы — қарапайым қытайлықтардың шетелге шығуы мен шетелдіктердің Қытайға келуі — кезең-кезеңімен шектеле береді. Сондықтан көпшілік үшін мүмкіндік есігінің жабылуы қандай да бір соғыс басталғаннан кейін емес, одан әлдеқайда бұрын орын алады. Осыны есте сақтау керек.Ол бағдарлама бұдан тура үш жыл бұрын, 2023 жылдың тамыз айында шыққан еді. Бірақ бұл ескерту бүгін де өзекті. ҚКП-ның Тайваньға қатысты жоспарлары уақыт жағынан кейінге шегерілгенімен, Си Цзиньпиннің санасында «АҚШ-пен түбінде бір айқас болады» деген түсінік терең ұялаған. Оның соңғы жылдардағы барлық әрекеттері халықаралық қауымдастықпен соңғы есептесуге (карталарды ашуға) дайындық болып табылады. Осы 2026 жылдың шілдесінде шыққан жаңа шекара ережесі де — сол дайындықтың бір бөлігі. Си Цзиньпин — «процесті тездетуші» ғана емес, сонымен бірге «соңғы картаны ашушы» шебер. Үш жыл бұрын сол бағдарламаны шығарғанда қызық бір жағдай болды. Бір көрермен маған қайта-қайта келіп: «мен жаңа ғана қытайға саяхаттап барып келдім, міне, емін-еркін жүрмін, есік жабылған жоқ. Мен тек сенің өтірігіңді шығару үшін ғана осы пікірді жазып отырмын», — деп жазатын. Жарты жыл өткен соң тағы келіп: «Мен тағы да қытайға барып келдім, тағы да жазып отырмын», — деді. Мен оның мақтанғанына қарап үндемедім, бір күні мақтана алмай қалатын уақыт келетінін білдім. Міне, енді бәрі өз орнына келді, оған соққы берілді — әрине, мен емес, оның сүйікті партиясы соққы берді. Бұл соққы оны біздің арнаның анти-жанкүйерінен (хейтерінен) адал жанкүйеріне айналдыратын шығар.Сондықтан мен де сіздерге ескертемін:
Мен хейтерлердің де келіп пікір жазғанын құптаймын, біздің көптеген адал көрермендеріміз кезінде сондай хейтер болғандар. Басында неғұрлым қарсы болса, шындықты түсінгенде соғұрлым адал қолдаушыға айналады.Соңғы қорытынды: Мемлекеттік кеңестің бұл жаңа ережесі тікелей адамдарды бақылайтындай көрінгенімен, іс жүзінде ол сыртқа шығу жолдарын (каналдарын) бақылайды. Оның мақсаты — қаржы, технология және адам ресурстарының тұйық жүйесін жасап, елден кетудің (润) барлық жолдарын мықтап жабу.Бұл бір түнде Мао Цзэдун дәуіріне қайта оралу деген сөз бе? Биліктің түпкі мақсаты тұрғысынан алғанда — иә. Бірақ Си Цзиньпин дәуірінің тоталитаризмі мен Мао дәуірінің жүйесі арасында айырмашылық бар. Мао дәуірі негізінен ұйымдастырушылық бақылауға, яғни бастауыш партия ұйымдары арқылы әрбір адамды қадағалауға сүйенді. Бірақ оның бағасы ауыр болды — адамдардың қозғалыс еркіндігі толық шектелді, көрші ауылға немесе басқа ауданға бару үшін де жұмыс орнынан арнайы рұқсат қағаз (анықтама) алу керек болатын.Ал Си Цзиньпин дәуірінде бақылау тек ұйымдастыруға ғана емес, сонымен бірге жоғары технологияға сүйенеді. Олар қоғамды «тесіп өтетін» (穿透式) цифрлық басқару жүйесін енгізуде, негізінен Үлкен деректер (Big Data) мен Жасанды интеллект (AI) құралдарын қолданады. Ол әрбір адамның қауіп-қатер деңгейін жеке бағалап, сізге көк, сары, қызғылт сары немесе қызыл түсті белгі (код) бере алады. Бұл пандемия кезіндегі «денсаулық кодын» тұрақты жүйеге айналдырып, өмірдің барлық саласына енгізу деген сөз.
Мен хейтерлердің де келіп пікір жазғанын құптаймын, біздің көптеген адал көрермендеріміз кезінде сондай хейтер болғандар. Басында неғұрлым қарсы болса, шындықты түсінгенде соғұрлым адал қолдаушыға айналады.Соңғы қорытынды: Мемлекеттік кеңестің бұл жаңа ережесі тікелей адамдарды бақылайтындай көрінгенімен, іс жүзінде ол сыртқа шығу жолдарын (каналдарын) бақылайды. Оның мақсаты — қаржы, технология және адам ресурстарының тұйық жүйесін жасап, елден кетудің (润) барлық жолдарын мықтап жабу.Бұл бір түнде Мао Цзэдун дәуіріне қайта оралу деген сөз бе? Биліктің түпкі мақсаты тұрғысынан алғанда — иә. Бірақ Си Цзиньпин дәуірінің тоталитаризмі мен Мао дәуірінің жүйесі арасында айырмашылық бар. Мао дәуірі негізінен ұйымдастырушылық бақылауға, яғни бастауыш партия ұйымдары арқылы әрбір адамды қадағалауға сүйенді. Бірақ оның бағасы ауыр болды — адамдардың қозғалыс еркіндігі толық шектелді, көрші ауылға немесе басқа ауданға бару үшін де жұмыс орнынан арнайы рұқсат қағаз (анықтама) алу керек болатын.Ал Си Цзиньпин дәуірінде бақылау тек ұйымдастыруға ғана емес, сонымен бірге жоғары технологияға сүйенеді. Олар қоғамды «тесіп өтетін» (穿透式) цифрлық басқару жүйесін енгізуде, негізінен Үлкен деректер (Big Data) мен Жасанды интеллект (AI) құралдарын қолданады. Ол әрбір адамның қауіп-қатер деңгейін жеке бағалап, сізге көк, сары, қызғылт сары немесе қызыл түсті белгі (код) бере алады. Бұл пандемия кезіндегі «денсаулық кодын» тұрақты жүйеге айналдырып, өмірдің барлық саласына енгізу деген сөз.
👍20😴3👎1
Осылайша билік қоғамның нақты уақыттағы тыныс-тіршілігін толық бақылауда ұстайды. Сондықтан олардың шектеу шаралары өте дәл уақытында және нақты нысанаға бағытталып шығады, соның салдарынан көптеген адамдар «бұл маған қатысты емес, мемлекет бізді қорғап жатыр» деп ойлайды.Бірақ мұндай цифрлық бақылаудың екінші бір әсері бар: шекара Мао дәуіріндегідей бірден тарс жабылмайды, шектеу де жаппай емес, таңдамалы түрде жүреді. Сондықтан сырттай қарағанда есік жабылып жатқандай да, ашық тұрғандай да көрінеді. Бұл — ұзақ процесс. Жалпы үрдіс — шетелге шығу қиындай береді, құжаттар көбейеді; бірақ кейбір кезеңдерде белгілі бір елдерге қатысты жеңілдіктер жасалуы да мүмкін.Осы оқшаулау саясатының мәнін терең түсінген адамдар әрқашан елден кетудің (润) амалын таба алады; бірақ бұны тек жүйенің қалай жұмыс істейтінін түсінетіндер ғана істей алады, ал «Қытай тек алға басып барады» деп ойлайтындар емес. Ондай адамдардың тағдыры не болмақ? 2015-2016 жылдардағы Қытай қор нарығының күйреуінде тақырға отырған инвесторлардың жағдайын еске түсіріңіздер. Менің біреудің бақытсыздығына қуанатын ойым жоқ, бірақ тарих қайталанған сайын кейбір адамдардың әрекетіне қарның ашады, аяйсың да. Заманның барлық қақпандарына түсіп қалса да, әлі де қытайды ақтап алумен әлек. Қор нарығында ақшасынан айырылды, үй бағасы түскенде қарызға батты, қаржылық алаяқтарға алданды. Енді міне шетелге шығуын шектеп жатса да: «Мемлекет бізді қорғау үшін солай істеп жатыр», — дейді. Оның тұрғысынан алғанда, ол бәрібір иммиграция жасай алмайтынын, шетелде қыдыруға ақшасы жоқ екенін, оқуға түсетін жастан да өткенін іштей түсінеді. Сондықтан «мемлекет бізді ойлап жатыр» деп айту ол үшін ешқандай шығынды талап етпейді, тек өзін-өзі психологиялық жұбату ғана.
16:18
4 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
16:18
4 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
👍28🔥1
Жапония Азаматтығын алған қытайдың Қытай еліне барғандағы тап болған сұмдық жағдайын қазақтарға жеткізейін деп шештім. Видео қытайша, негізгі мазмұны былай:
Мен Жапонияда тұратын қытайлықпын. Шілденің 2-сі күні бүкіл отбасыммен туыстарыма бару үшін Қытайға келдім, ал шілденің аяғында Жапонияға қайтуым керек еді. Алайда, ұшаққа отыруға 5 минут қалғанда маған ұшуға шектеу қойылды. Айдың 31-і күні мен Қытай азаматтығын қалпына келтіру туралы құжатты алдым (кішкентай қара бөлмеде 7 күн бойы ұйықтамай, тергеуде отыру арқылы). Отбасы мүшелері бөлек-бөлек жауапқа тартылды. Егер келіспесек, үш баламыз жетім қалып, шалғай аймақтардағы балалар үйіне жіберілетіні айтылды. Балаларды ойлап, мен бейнекамераның алдында өз еркіммен Жапония азаматтығынан бас тартып, шетелдік консулдық қорғауды толығымен үзу үшін Қытай азаматтығын қалпына келтіретінімді өз аузыммен айтуға мәжбүр болдым. Қазір менің барлық банк шоттарым, Alipay, WeChat аккаунттарым Ctrip, Fliggy сияқты веб-сайттарға кіре алмай қалды. Онда жергілікті қоғамдық қауіпсіздік бюросына барып тіркелу қажеттігі туралы ескерту шығып тұр. Мен қоғамдық қауіпсіздік бюросына тіркелуге барғанымда, маған 2036 жылға дейін қытайдан шығуға тыйым салынғаны хабарланды. Бес адамнан тұратын отбасымыздың Жапонияға қоныс аударғанына 13 жыл болған еді. Жапонияда 20 жылдан астам уақыт бойы кәсіпорын басқарып келеміз, Жапониядағы активтеріміз 80 миллион юаньға жуықтайды, 40-тан астам қызметкерді жұмыспен қамтып отырмыз. Енді бәрі бір сәтте тоқтап қалды, көзден жас шықпай, іштей қан жылап отырмын. Бұған дейін Гуй Минхайдың Қытай азаматтығын қалпына келтіргені туралы оқығанда, мұны тек жай ғана жаңалық деп ойлаған едім, дәл өзімнің басыма келеді деп еш ойламаппын...
Видео:👆🏽👇
Мен Жапонияда тұратын қытайлықпын. Шілденің 2-сі күні бүкіл отбасыммен туыстарыма бару үшін Қытайға келдім, ал шілденің аяғында Жапонияға қайтуым керек еді. Алайда, ұшаққа отыруға 5 минут қалғанда маған ұшуға шектеу қойылды. Айдың 31-і күні мен Қытай азаматтығын қалпына келтіру туралы құжатты алдым (кішкентай қара бөлмеде 7 күн бойы ұйықтамай, тергеуде отыру арқылы). Отбасы мүшелері бөлек-бөлек жауапқа тартылды. Егер келіспесек, үш баламыз жетім қалып, шалғай аймақтардағы балалар үйіне жіберілетіні айтылды. Балаларды ойлап, мен бейнекамераның алдында өз еркіммен Жапония азаматтығынан бас тартып, шетелдік консулдық қорғауды толығымен үзу үшін Қытай азаматтығын қалпына келтіретінімді өз аузыммен айтуға мәжбүр болдым. Қазір менің барлық банк шоттарым, Alipay, WeChat аккаунттарым Ctrip, Fliggy сияқты веб-сайттарға кіре алмай қалды. Онда жергілікті қоғамдық қауіпсіздік бюросына барып тіркелу қажеттігі туралы ескерту шығып тұр. Мен қоғамдық қауіпсіздік бюросына тіркелуге барғанымда, маған 2036 жылға дейін қытайдан шығуға тыйым салынғаны хабарланды. Бес адамнан тұратын отбасымыздың Жапонияға қоныс аударғанына 13 жыл болған еді. Жапонияда 20 жылдан астам уақыт бойы кәсіпорын басқарып келеміз, Жапониядағы активтеріміз 80 миллион юаньға жуықтайды, 40-тан астам қызметкерді жұмыспен қамтып отырмыз. Енді бәрі бір сәтте тоқтап қалды, көзден жас шықпай, іштей қан жылап отырмын. Бұған дейін Гуй Минхайдың Қытай азаматтығын қалпына келтіргені туралы оқығанда, мұны тек жай ғана жаңалық деп ойлаған едім, дәл өзімнің басыма келеді деп еш ойламаппын...
Видео:👆🏽👇
😁20🤨5⚡3
3D принтер арқылы “Ет Жасау” немесе ет басып шығару — бұл тағамдық биоқауіпсіздік, азық-түлік қауіпсіздігі және экологиялық тұрақтылық тұрғысынан жүзеге асады.
3D принтердің өзі еттің құрылымын қабаттап жинайтын құрал ғана болғанымен, зертханада өсіру технологиясымен біріккенде, ол шошқа етінің жеткізілім тізбегін бірнеше негізгі бағыттар бойынша қорғайды:1. Жануарлар ауруларынан қорғау (Биоқауіпсіздік)Дәстүрлі шошқа шаруашылығы Африкалық шошқа обасы (ASF) немесе шошқа тұмауы сияқты жойқын індеттерге өте сезімтал келеді. Мұндай аурулар бір түнде миллиондаған шошқаны қырып, ет тапшылығын тудыруы мүмкін. Ал 3D принтерде басып шығарылатын өсірілген шошқа еті оқшауланған жасушалардан, герметикалық және стерильді болат биореакторлардың ішінде өсірілетіндіктен, мал індеттерінің ет өндірісін тоқтатып тастау қаупі мүлдем жоқ.
2. Тағамдық ластанудан қорғау
Дәстүрлі қасапханаларда етті өңдеу кезінде оның бактериялармен ластану қаупі жоғары болады. Жасушадан өсірілген шошқа еті жануардың ас қорыту жүйесі мен тезегін айналып өтетіндіктен, бұл етте Е. coli (ішек таяқшасы) немесе Salmonella сияқты зиянды патогендер мүлдем болмайды.
3. Адам денсаулығын қорғау (Антибиотиктерге төзімділік)
Жаппай мал өсіру фермаларында шошқаларға аурудың алдын алу үшін өте көп мөлшерде антибиотиктер беріледі. Бұл адамзат үшін ең қауіпті «супербактериялардың» (антибиотикке бағынбайтын бактериялар) пайда болуына әкеп соғады. Таза зертханалық ортада өсірілетін ет антибиотиктерді қолдануды мүлдем қажет етпейді, бұл адам емдейтін дәрі-дәрмектердің болашақта да тиімді болып қалуын қорғайды.
4. Экологиялық ресурстарды қорғау
Дәстүрлі шошқа шаруашылығы мал азығын өсіру үшін орасан зор жер мен су ресурстарын талап етеді. Жасуша өсіру мен 3D басып шығаруға көшу планетаны мынадай жолдармен қорғайды:
Парниктік газдардың шығарындыларын 96%-ға дейін азайтады.Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерді 99%-ға, ал суды 80%-ға дейін үнемдейді.
Қазіргі таңдағы қиындықтар
Бұл технология ет жеткізу тізбегін сыртқы биологиялық қауіптерден қорғағанымен, оның өз ішінде де қауіпсіздік пен инженерлік кедергілер бар:
Қатаң стерильді бақылау:
Егер биореактор картриджі немесе био-сия сыртқы ауамен жанасса, ол кәдімгі тағамға қарағанда әлдеқайда тез бұзылып, зең басып кетуі мүмкін. Сондықтан принтер ортасын мінсіз стерильді ұстау өте маңызды.
Химиялық қоспалар: Ғалымдар басып шығарылған еттің пішінін сақтап тұруы үшін кейде химиялық «байланыстырғыштарды» (кросслинкерлер) қолданады. Реттеуші органдар бұл қоспалардың жеуге 100% қауіпсіз екендігін мұқият тексеруі тиіс.
Қазір шошқа етін 3D принтермен басып шығаруға болатын болды. Бұл ойыншық та, модель де емес, кәдімгі жеуге жарамды нағыз шошқа еті. Жақында дүкенге ет алуға барғаныңызда, шошқа еті сөресінің жанында тағы бір тоңазытқыш пайда болуы мүмкін. Ондағы затбелгіде «жұмсақ ет» немесе «төстік» деп емес, «өсірілген ет» дегент сөз жазылып тұрады. Бұл ғылыми-фантастикалық фильмнің реквизиті сияқты естілгенімен, мүлдем олай емес — АҚШ, Сингапур және Израиль бұл технологияны заңдастырып қойған. Енді сіздің «ет жеу» деген ұғым туралы түсінігіңіз мүлдем өзгеруі әбден мүмкін. Ең қорқыныштысы — 2026 жылы бұл қытайда да іске қосылды.
Нанкиндегі пилоттық зауытта 2000 литрлік үлкен цистерналар күндіз-түні тоқтаусыз жұмыс істеп тұр. Олар айына 500 килограмм шошқа етін басып шығарады, ал шошқа қорасында бірде-бір шошқаның қылшығы да түскен жоқ.
Сіз қате естіген жоқсыз, бірде-бір шошқа сойылмаса да, ет тоқтаусыз өндіріліп жатыр. Алдымен бұл еттің қалай жасалатынын айтайын: бұл тартылған ет те емес, соядан жасалған алдау да емес, химиялық копия да емес. Мамандар тірі шошқаның денесінен тырнақтың көлеміндей ғана бұлшық ет үлгісін алады. Шошқа тіпті қыңқ етпейді, бұрылып алып жемін жей береді. Мұндағы басты рөлді сол кішкентай ет бөлігіндегі діңгекті жасушалар атқарады. Діңгекті жасушаларды әмбебап ермек саз сияқты елестетіңіз: бұлшықет жасасаң — бұлшықет, май жасасаң — май, сіңір жасасаң — сіңір болады.
3D принтердің өзі еттің құрылымын қабаттап жинайтын құрал ғана болғанымен, зертханада өсіру технологиясымен біріккенде, ол шошқа етінің жеткізілім тізбегін бірнеше негізгі бағыттар бойынша қорғайды:1. Жануарлар ауруларынан қорғау (Биоқауіпсіздік)Дәстүрлі шошқа шаруашылығы Африкалық шошқа обасы (ASF) немесе шошқа тұмауы сияқты жойқын індеттерге өте сезімтал келеді. Мұндай аурулар бір түнде миллиондаған шошқаны қырып, ет тапшылығын тудыруы мүмкін. Ал 3D принтерде басып шығарылатын өсірілген шошқа еті оқшауланған жасушалардан, герметикалық және стерильді болат биореакторлардың ішінде өсірілетіндіктен, мал індеттерінің ет өндірісін тоқтатып тастау қаупі мүлдем жоқ.
2. Тағамдық ластанудан қорғау
Дәстүрлі қасапханаларда етті өңдеу кезінде оның бактериялармен ластану қаупі жоғары болады. Жасушадан өсірілген шошқа еті жануардың ас қорыту жүйесі мен тезегін айналып өтетіндіктен, бұл етте Е. coli (ішек таяқшасы) немесе Salmonella сияқты зиянды патогендер мүлдем болмайды.
3. Адам денсаулығын қорғау (Антибиотиктерге төзімділік)
Жаппай мал өсіру фермаларында шошқаларға аурудың алдын алу үшін өте көп мөлшерде антибиотиктер беріледі. Бұл адамзат үшін ең қауіпті «супербактериялардың» (антибиотикке бағынбайтын бактериялар) пайда болуына әкеп соғады. Таза зертханалық ортада өсірілетін ет антибиотиктерді қолдануды мүлдем қажет етпейді, бұл адам емдейтін дәрі-дәрмектердің болашақта да тиімді болып қалуын қорғайды.
4. Экологиялық ресурстарды қорғау
Дәстүрлі шошқа шаруашылығы мал азығын өсіру үшін орасан зор жер мен су ресурстарын талап етеді. Жасуша өсіру мен 3D басып шығаруға көшу планетаны мынадай жолдармен қорғайды:
Парниктік газдардың шығарындыларын 96%-ға дейін азайтады.Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерді 99%-ға, ал суды 80%-ға дейін үнемдейді.
Қазіргі таңдағы қиындықтар
Бұл технология ет жеткізу тізбегін сыртқы биологиялық қауіптерден қорғағанымен, оның өз ішінде де қауіпсіздік пен инженерлік кедергілер бар:
Қатаң стерильді бақылау:
Егер биореактор картриджі немесе био-сия сыртқы ауамен жанасса, ол кәдімгі тағамға қарағанда әлдеқайда тез бұзылып, зең басып кетуі мүмкін. Сондықтан принтер ортасын мінсіз стерильді ұстау өте маңызды.
Химиялық қоспалар: Ғалымдар басып шығарылған еттің пішінін сақтап тұруы үшін кейде химиялық «байланыстырғыштарды» (кросслинкерлер) қолданады. Реттеуші органдар бұл қоспалардың жеуге 100% қауіпсіз екендігін мұқият тексеруі тиіс.
Қазір шошқа етін 3D принтермен басып шығаруға болатын болды. Бұл ойыншық та, модель де емес, кәдімгі жеуге жарамды нағыз шошқа еті. Жақында дүкенге ет алуға барғаныңызда, шошқа еті сөресінің жанында тағы бір тоңазытқыш пайда болуы мүмкін. Ондағы затбелгіде «жұмсақ ет» немесе «төстік» деп емес, «өсірілген ет» дегент сөз жазылып тұрады. Бұл ғылыми-фантастикалық фильмнің реквизиті сияқты естілгенімен, мүлдем олай емес — АҚШ, Сингапур және Израиль бұл технологияны заңдастырып қойған. Енді сіздің «ет жеу» деген ұғым туралы түсінігіңіз мүлдем өзгеруі әбден мүмкін. Ең қорқыныштысы — 2026 жылы бұл қытайда да іске қосылды.
Нанкиндегі пилоттық зауытта 2000 литрлік үлкен цистерналар күндіз-түні тоқтаусыз жұмыс істеп тұр. Олар айына 500 килограмм шошқа етін басып шығарады, ал шошқа қорасында бірде-бір шошқаның қылшығы да түскен жоқ.
Сіз қате естіген жоқсыз, бірде-бір шошқа сойылмаса да, ет тоқтаусыз өндіріліп жатыр. Алдымен бұл еттің қалай жасалатынын айтайын: бұл тартылған ет те емес, соядан жасалған алдау да емес, химиялық копия да емес. Мамандар тірі шошқаның денесінен тырнақтың көлеміндей ғана бұлшық ет үлгісін алады. Шошқа тіпті қыңқ етпейді, бұрылып алып жемін жей береді. Мұндағы басты рөлді сол кішкентай ет бөлігіндегі діңгекті жасушалар атқарады. Діңгекті жасушаларды әмбебап ермек саз сияқты елестетіңіз: бұлшықет жасасаң — бұлшықет, май жасасаң — май, сіңір жасасаң — сіңір болады.
👍20🤨5
Содан кейін ең маңызды кезең басталады: бұл діңгекті жасушалар биореактор деп аталатын үлкен болат цистернаға салынады, оның іші қоректік сұйықтыққа толы болады. Температура, қышқылдық деңгейі және оттегі концентрациясы шошқаның денесіндегі ортамен бірдей етіп жасалады. Жасушалар ішінде не істейді? Олар кеш ұйымдастырады! Біреуі екіге, екеуі төртке бөлінеді. Екі-үш аптаның ішінде әрбір цистернада ондаған миллиард жасуша өсіп шығады.
Бірақ тек жасушалар ғана болса, ол тофудың қалдығы сияқты жасушалық ботқа болып қалады, оны ешкімнің жегісі келмейді. Міне, осы кезде 3D биобасып шығару іске кіріседі. Қызыл сия сауытына — бұлшықет жасушалары, ақ сия сауытына — май жасушалары, ал тағы біреуіне сіңірге жауапты фибробласт жасушалары құйылады. Принтер CAD сызбасын салғандай жұмыс істейді: қай қабатқа арық ет, қай қабатқа май салу керек, сіңір қай бағытта жүруі тиіс, бұлшықет талшықтары қалай орналасатыны — бәрі бағдарлама арқылы дәл басқарылады. Төстік ет керек пе? Параметрді реттеңіз. Мәрмәр өрнегі керек пе? Тағы да параметрді өзгертіңіз. Басып шығарғаннан кейін жасушалардың бір-бірімен толық тұтасып өсуі үшін оны тағы бірнеше күн инкубацияда өсіреді. Осыдан кейін турауға, қуыруға немесе бұқтыруға келетін нағыз ет дайын болады.
Үлгі алудан бастап дайын тамаққа дейінгі бүкіл процесс небәрі жеті күн алады. Ал дәстүрлі тәсілмен шошқа өсіруге қанша уақыт кетеді? Алты ай. Бұл арадағы шығын есептері тіпті жаға ұстатады: бір килограмм дәстүрлі шошқа етін алу үшін шошқа алты килограмм жем жеп, 600 литр су ішуі керек. Әлемдегі ауыл шаруашылығы жерлерінің 77%-ы мал шаруашылығына жұмсалып отыр. Бірақ жердің көлемі шектеулі, ал халық саны өсіп жатыр. Салалық ұйымдардың есебі бойынша, 2050 жылға қарай әлемдік етке деген сұраныс тағы 70%-ға артады. Егер ескі соқпақпен жүре берсек, Жер шары бұған шыдай алмайды. Ал жасушадан өсірілген ет ше? Ол парниктік газдардың шығарындыларын 78%-дан 96%-ға дейін азайтады, жерді 99%-ға, ақ суды 80%-ға үнемдейді. Бұл экологиялық шоу емес, бұл адамзаттың мәжбүрліктен тапқан екінші өмірі.
Жер мәселесінен де өткір тағы бір мәселе бар, ол — антибиотиктер. Ауқымды шошқа фермаларында шошқалар емшектен шыққаннан бастап дәрі ішеді. Ауырғандықтан емес, ауырмау үшін ішеді. Өйткені жүздеген, мыңдаған шошқа бір жерге қамалып отырғандықтан, біреуі құласа, бүкіл ферма құриды. Нәтижесінде, әлемде өндірілетін антибиотиктердің 70%-дан астамы жануарлардың қарнына кетеді. Бактериялар осы сүзгіден өткен сайын, тірі қалғандары кез келген соққыға төтеп беретін «супербактерияларға» айналады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бұны жаһандық қоғамдық денсаулық сақтаудың бірінші нөмірлі қаупі деп атап көрсетті. Бір күні өзіңіз ауруханаға түсіп, дәрігер шкафтарды қанша тінтсе де, бірде-бір антибиотик көмектеспейтінін білгенде, міне, нағыз қорқыныш сонда болады. Ал өсірілген ет ше? Ол стерильді болат цистернада өсетіндіктен, антибиотиктерді қажет етпейді, ішінде паразиттер де, шошқа обасы да, мал дәрі-дәрмегінің қалдықтары да болмайды. Тек тағам қауіпсіздігі көрсеткіштеріне қарасақ, ол базардан сатып алатын еттен әлдеқайда таза.
Ал бағасы қымбат па? Мен сізге мынадай таңғаларлық мәлімет айтайын: 2013 жылы Лондонда әлемдегі ең алғашқы өсірілген еттен жасалған бургер таныстырылды, оның өзіндік құны 250 мың доллар болды. Бір тістесеңіз, бір үйдің ақшасы кететін еді. Ал 2026 жылға қарай оның құны бір килограммына бірнеше ондаған долларға дейін түсті. 13 жылдың ішінде мыңдаған есе арзандады. Сала мамандарының болжамы бойынша, тағы 5-10 жылдан кейін оның бағасы кәдімгі шошқа етімен теңеседі. Сол кезде дүкеннен бұл етті алу бүгінгі күні дайын фарш (қима) сатып алғандай үйреншікті жағдайға айналады.
Бірақ осы жерде мен сізге басқа видеоларда айта бермейтін екі шындықты айтып, бетіңізді қайтарғым келеді.
Біріншісі: қазіргі технологиямен ең жақсы жасалатыны — ет котлеттері, тартылған ет, шұжықтар мен тұшпараның іші. Өйткені бұлар күрделі құрылымды қажет етпейді, майдалап турап, дәмдеуіш қосса, оның айырмашылығын ешкім ажырата алмайды.
Бірақ тек жасушалар ғана болса, ол тофудың қалдығы сияқты жасушалық ботқа болып қалады, оны ешкімнің жегісі келмейді. Міне, осы кезде 3D биобасып шығару іске кіріседі. Қызыл сия сауытына — бұлшықет жасушалары, ақ сия сауытына — май жасушалары, ал тағы біреуіне сіңірге жауапты фибробласт жасушалары құйылады. Принтер CAD сызбасын салғандай жұмыс істейді: қай қабатқа арық ет, қай қабатқа май салу керек, сіңір қай бағытта жүруі тиіс, бұлшықет талшықтары қалай орналасатыны — бәрі бағдарлама арқылы дәл басқарылады. Төстік ет керек пе? Параметрді реттеңіз. Мәрмәр өрнегі керек пе? Тағы да параметрді өзгертіңіз. Басып шығарғаннан кейін жасушалардың бір-бірімен толық тұтасып өсуі үшін оны тағы бірнеше күн инкубацияда өсіреді. Осыдан кейін турауға, қуыруға немесе бұқтыруға келетін нағыз ет дайын болады.
Үлгі алудан бастап дайын тамаққа дейінгі бүкіл процесс небәрі жеті күн алады. Ал дәстүрлі тәсілмен шошқа өсіруге қанша уақыт кетеді? Алты ай. Бұл арадағы шығын есептері тіпті жаға ұстатады: бір килограмм дәстүрлі шошқа етін алу үшін шошқа алты килограмм жем жеп, 600 литр су ішуі керек. Әлемдегі ауыл шаруашылығы жерлерінің 77%-ы мал шаруашылығына жұмсалып отыр. Бірақ жердің көлемі шектеулі, ал халық саны өсіп жатыр. Салалық ұйымдардың есебі бойынша, 2050 жылға қарай әлемдік етке деген сұраныс тағы 70%-ға артады. Егер ескі соқпақпен жүре берсек, Жер шары бұған шыдай алмайды. Ал жасушадан өсірілген ет ше? Ол парниктік газдардың шығарындыларын 78%-дан 96%-ға дейін азайтады, жерді 99%-ға, ақ суды 80%-ға үнемдейді. Бұл экологиялық шоу емес, бұл адамзаттың мәжбүрліктен тапқан екінші өмірі.
Жер мәселесінен де өткір тағы бір мәселе бар, ол — антибиотиктер. Ауқымды шошқа фермаларында шошқалар емшектен шыққаннан бастап дәрі ішеді. Ауырғандықтан емес, ауырмау үшін ішеді. Өйткені жүздеген, мыңдаған шошқа бір жерге қамалып отырғандықтан, біреуі құласа, бүкіл ферма құриды. Нәтижесінде, әлемде өндірілетін антибиотиктердің 70%-дан астамы жануарлардың қарнына кетеді. Бактериялар осы сүзгіден өткен сайын, тірі қалғандары кез келген соққыға төтеп беретін «супербактерияларға» айналады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бұны жаһандық қоғамдық денсаулық сақтаудың бірінші нөмірлі қаупі деп атап көрсетті. Бір күні өзіңіз ауруханаға түсіп, дәрігер шкафтарды қанша тінтсе де, бірде-бір антибиотик көмектеспейтінін білгенде, міне, нағыз қорқыныш сонда болады. Ал өсірілген ет ше? Ол стерильді болат цистернада өсетіндіктен, антибиотиктерді қажет етпейді, ішінде паразиттер де, шошқа обасы да, мал дәрі-дәрмегінің қалдықтары да болмайды. Тек тағам қауіпсіздігі көрсеткіштеріне қарасақ, ол базардан сатып алатын еттен әлдеқайда таза.
Ал бағасы қымбат па? Мен сізге мынадай таңғаларлық мәлімет айтайын: 2013 жылы Лондонда әлемдегі ең алғашқы өсірілген еттен жасалған бургер таныстырылды, оның өзіндік құны 250 мың доллар болды. Бір тістесеңіз, бір үйдің ақшасы кететін еді. Ал 2026 жылға қарай оның құны бір килограммына бірнеше ондаған долларға дейін түсті. 13 жылдың ішінде мыңдаған есе арзандады. Сала мамандарының болжамы бойынша, тағы 5-10 жылдан кейін оның бағасы кәдімгі шошқа етімен теңеседі. Сол кезде дүкеннен бұл етті алу бүгінгі күні дайын фарш (қима) сатып алғандай үйреншікті жағдайға айналады.
Бірақ осы жерде мен сізге басқа видеоларда айта бермейтін екі шындықты айтып, бетіңізді қайтарғым келеді.
Біріншісі: қазіргі технологиямен ең жақсы жасалатыны — ет котлеттері, тартылған ет, шұжықтар мен тұшпараның іші. Өйткені бұлар күрделі құрылымды қажет етпейді, майдалап турап, дәмдеуіш қосса, оның айырмашылығын ешкім ажырата алмайды.
👍22
Бірақ егер сіз терісі бар, сіңірі бар, майы мен еті араласқан қуырылған төстік етті немесе сүйегі бар қытырлақ қабырғаны қаласаңыз — кешіріңіз, қазіргі кезеңде бұны жасау мүмкін емес. Нағыз төстік еттің әр қабатының қалыңдығы мен май мөлшері әртүрлі болады, бұл — шошқаның жарты жыл бойы табиғи жолмен өсірген өнер туындысы. Зертханада бұны мінсіз қайталау үшін әлі талай жыл еңбек ету керек.
Екінші шындық одан да ауыр тиеді: өсірілген ет Қытайда әлі коммерциялық мақсатта сатылымға шығуға рұқсат алған жоқ, қазір тек мақұлдау процесінен өтіп жатыр. Нанкин зауытының өнімділігі мықты көрінгенімен, бұл естір құлаққа ғана көп. Ал қытай елі жылына қанша шошқа етін тұтынады? 50 миллион тоннадан асады. Бұл екі санның ауқымы мүлдем салыстыруға келмейді. Сондықтан «шошқа шаруашылығы құриды, шаруалар жұмыссыз қалады» деген сөздер жай ғана халықты дүрліктіру.
Сонда бұл затты жеу қауіпсіз бе? Мен сізге ең нақты жауапты берейін: жасушалық тұрғыдан алғанда, ол дәстүрлі шошқа етімен бірдей — бәрі де шошқаның бұлшықет және май жасушаларынан тұрады. Олар ақуыз, май, аминқышқылдары мен минералдардан құралған, ешқандай айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы тек біреуі шошқаның денесінде өссе, екіншісі тот баспайтын болат цистернаның ішінде өскен. Бұған рұқсат берген елдердің барлығы тағам қауіпсіздігінің қатаң тексерісінен өткізген. Әрине, адамзаттың бұны ұзақ уақыт бойы жаппай тұтынуы туралы мәліметтер жиналуы үшін уақыт керек, ғалымдардың өздері де бұл шындықтан қашпайды.
Енді мен сізге ешкім әлі айтпаған басқа бір қырынан қарауды ұсынамын: бұл технология шын мәнінде біздің табағымыздағы асты емес, адамзат мыңдаған жылдар бойы бұлжытпай ұстанып келген ережені өзгертеді — ет жеу үшін алдымен жануарды өсіріп, сосын оны сою керек деген қағиданы бұзады. Адамзат шошқаны қолға үйретіп, үлкен шаруашылық жүйесін құру үшін 10 мың жылға жуық уақыт жұмсады. Бүгін біз осы нәрсені қайтадан жасап жатырмыз, тек шошқа қорасы болат цистернаға, жем қоректік сұйықтыққа, малшылар жасуша инженерлеріне, ал қасапхана 3D принтерге айналды. Бұл сиқыр емес, бұл — тіршілікті тағамнан мүлдем бөліп алу.
Кейбір адамдар бұны өте керемет деп санайды — ақыр соңында жанды мақұлықты өлтірмейтін болдық, бұл экологиялық әрі гуманистік жол. Ал кейбіреулер бұдан түршігеді: «Мен мыңдаған жылдар бойы топырақтан өсіп шыққан табиғи нәрсені жеп келдім, енді маған темір бөшкеде көбейген жасуша жиынтығын жегізбексің бе, не үшін?» дейді. Мен нақ басып айта аламын, бұл мәселе қоғамды екіге бөледі. Жастар, экологтар мен вегетариандар бұны қуана қолдайды; ал үлкен буын, консерваторлар мен ас ішуді өнер деп білетін дәстүршілдер бұған соңына дейін қарсы тұрады.
Бұл еттің сіздің дастарханыңызға жету-жетпеуін шешетін нәрсе — технология емес, мәдениет. Технологияға 5-10 жыл жеткілікті болса, мәдениеттің өзгеруіне бір-екі ұрпақ керек болуы мүмкін. Өзіңізге келетін болсақ, қысқа мерзімде дастарханыңыздағы етте ешқандай өзгеріс болмайды. Орта мерзімде сіз жейтін мұздатылған тұшпара, тез дайындалатын тағамдардың дәмдеуіштері мен фастфуд (тез тағам) желілеріндегі котлеттердің ішіне өсірілген еттің құрамдас бөліктері біртіндеп қосыла бастауы мүмкін, сіз оны сезбей де қаласыз. Ал ұзақ мерзімді келешекте дүкеннен ет алғаныңызда, затбелгіде «жас ет» деп емес, «3D басып шығарған» деп жазылып тұрады және өндірілген күні дәл сол күн болады.
Сол күн туғанда, алдыңызда тұрған осы еттен алғашқы болып дәм татуға батылыңыз жете ме? Пікір қалдыру бөлімінде өз таңдауыңызды жасаңыз:
өсірілген етті қолдайтындар «1» деп, ал дәстүрлі мал етін жақтайтындар «2» деп жазыңыздар. Кімнің көп екенін көрейік.
AI көмегімен реттеп, аударып, құрастырдық.
Серікжан Біләшұлы
1:03
5 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
Екінші шындық одан да ауыр тиеді: өсірілген ет Қытайда әлі коммерциялық мақсатта сатылымға шығуға рұқсат алған жоқ, қазір тек мақұлдау процесінен өтіп жатыр. Нанкин зауытының өнімділігі мықты көрінгенімен, бұл естір құлаққа ғана көп. Ал қытай елі жылына қанша шошқа етін тұтынады? 50 миллион тоннадан асады. Бұл екі санның ауқымы мүлдем салыстыруға келмейді. Сондықтан «шошқа шаруашылығы құриды, шаруалар жұмыссыз қалады» деген сөздер жай ғана халықты дүрліктіру.
Сонда бұл затты жеу қауіпсіз бе? Мен сізге ең нақты жауапты берейін: жасушалық тұрғыдан алғанда, ол дәстүрлі шошқа етімен бірдей — бәрі де шошқаның бұлшықет және май жасушаларынан тұрады. Олар ақуыз, май, аминқышқылдары мен минералдардан құралған, ешқандай айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы тек біреуі шошқаның денесінде өссе, екіншісі тот баспайтын болат цистернаның ішінде өскен. Бұған рұқсат берген елдердің барлығы тағам қауіпсіздігінің қатаң тексерісінен өткізген. Әрине, адамзаттың бұны ұзақ уақыт бойы жаппай тұтынуы туралы мәліметтер жиналуы үшін уақыт керек, ғалымдардың өздері де бұл шындықтан қашпайды.
Енді мен сізге ешкім әлі айтпаған басқа бір қырынан қарауды ұсынамын: бұл технология шын мәнінде біздің табағымыздағы асты емес, адамзат мыңдаған жылдар бойы бұлжытпай ұстанып келген ережені өзгертеді — ет жеу үшін алдымен жануарды өсіріп, сосын оны сою керек деген қағиданы бұзады. Адамзат шошқаны қолға үйретіп, үлкен шаруашылық жүйесін құру үшін 10 мың жылға жуық уақыт жұмсады. Бүгін біз осы нәрсені қайтадан жасап жатырмыз, тек шошқа қорасы болат цистернаға, жем қоректік сұйықтыққа, малшылар жасуша инженерлеріне, ал қасапхана 3D принтерге айналды. Бұл сиқыр емес, бұл — тіршілікті тағамнан мүлдем бөліп алу.
Кейбір адамдар бұны өте керемет деп санайды — ақыр соңында жанды мақұлықты өлтірмейтін болдық, бұл экологиялық әрі гуманистік жол. Ал кейбіреулер бұдан түршігеді: «Мен мыңдаған жылдар бойы топырақтан өсіп шыққан табиғи нәрсені жеп келдім, енді маған темір бөшкеде көбейген жасуша жиынтығын жегізбексің бе, не үшін?» дейді. Мен нақ басып айта аламын, бұл мәселе қоғамды екіге бөледі. Жастар, экологтар мен вегетариандар бұны қуана қолдайды; ал үлкен буын, консерваторлар мен ас ішуді өнер деп білетін дәстүршілдер бұған соңына дейін қарсы тұрады.
Бұл еттің сіздің дастарханыңызға жету-жетпеуін шешетін нәрсе — технология емес, мәдениет. Технологияға 5-10 жыл жеткілікті болса, мәдениеттің өзгеруіне бір-екі ұрпақ керек болуы мүмкін. Өзіңізге келетін болсақ, қысқа мерзімде дастарханыңыздағы етте ешқандай өзгеріс болмайды. Орта мерзімде сіз жейтін мұздатылған тұшпара, тез дайындалатын тағамдардың дәмдеуіштері мен фастфуд (тез тағам) желілеріндегі котлеттердің ішіне өсірілген еттің құрамдас бөліктері біртіндеп қосыла бастауы мүмкін, сіз оны сезбей де қаласыз. Ал ұзақ мерзімді келешекте дүкеннен ет алғаныңызда, затбелгіде «жас ет» деп емес, «3D басып шығарған» деп жазылып тұрады және өндірілген күні дәл сол күн болады.
Сол күн туғанда, алдыңызда тұрған осы еттен алғашқы болып дәм татуға батылыңыз жете ме? Пікір қалдыру бөлімінде өз таңдауыңызды жасаңыз:
өсірілген етті қолдайтындар «1» деп, ал дәстүрлі мал етін жақтайтындар «2» деп жазыңыздар. Кімнің көп екенін көрейік.
AI көмегімен реттеп, аударып, құрастырдық.
Серікжан Біләшұлы
1:03
5 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
👍30👎3👀3
Артық қыламын деп тыртық қылу немесе атышулы Стрейзанд эффекті
2003 жылы танымал американдық әнші әрі актриса Барбра Стрейзанд фотограф Кеннет Адельман мен Pictopia.com сайтының үстінен 50 миллион долларлық сот шағымын түсірді. Адельман үкіметтік жоба аясында жағалау эрозиясын зерттеу үшін Калифорния жағалауының 12 000 фотосуретін түсіріп, сайтқа жүктеген. Сайттағы «3850-суретте» Стрейзандтың Малибудағы зәулім үйі байқаусызда таспаланып қалған еді. Сотқа шағым түскенге дейін бұл сурет сайттан бар болғаны алты-ақ рет жүктелген, оның екеуін Стрейзандтың өз заңгерлері жүктеген болатын. Алайда, сот ісі басталғаннан кейін бір ай ішінде 420 000-нан астам адам суретті көру үшін сайтқа ағылды. Бұл феноменге «Стрейзанд эффектісі» деген атауды 2005 жылы Techdirt басылымының негізін қалаушы Майк Масник берді.
Мінез-құлық механикасы және психология
Бұл эффект интернеттің кездейсоқ қателігі емес. Бұл — адам психологиясы мен желілік архитектураның өзара әрекеттесуінен туындайтын заңды құбылыс.
[Ақпаратты тұншықтыру] ➔ [Тапшылық/Тыйым сезімі] ➔ [Психологиялық қарсылық] ➔ [Алгоритмдік вирустық]
Психологиялық қарсылық (Reactance):
Адамдар өздерінің ақпаратқа қолжетімділік еркіндігі шектелгенін сезгенде, іштей қарсылық танытады. Олар өз бостандықтарын қалпына келтіру үшін тыйым салынған материалды белсенді түрде іздей бастайды.
«Тыйым салынған» дүниенің құны:
Цензура қоғам үшін сапа белгісі іспетті. Халық «егер біреу бұл файлды өшіру үшін миллиондаған қаржы жұмсап жатса, демек мұнда өте маңызды, жасырын шындық бар» деп қабылдайды.
Тыйым салынған жеміс әсері:
Адам баласы жаратылысынан билік немесе ықпалды тұлғалар жасырған ақпаратқа ерекше қызығушылық танытуға бейім.
🅲️ Классикалық сәтсіздіктер
(Кейстер)Ralph Lauren (2009):
Сән үйі модель Филиппа Хэмилтонның денесі тым қатты жіңішкертіліп, сәтсіз фотошопталған суретін сынаған блогтарға қарсы агрессивті түрде DMCA (авторлық құқықты қорғау) шағымдарын жолдады. Заңдық қысым интернет қолданушыларының ашуын туғызып, мыңдаған айна (mirror) сайттар суретті қайта жариялады. Нәтижесінде Ralph Lauren бренді халықтан ресми түрде кешірім сұрауға мәжбүр болды.
Бейонсенің сәтсіз фотолары (2013):
Super Bowl XLVII шоуынан кейін Бейонсенің пиаршысы жаңалықтар сайттарына хат жолдап, әншінің қимыл үстінде сәтсіз түсіп қалған «әдемі емес» фотоларын өшіруді өтінді. Интернет бұған жауап ретінде сол фотосуреттерді мәңгілік жаһандық мемдер мен шаблонға айналдырып жіберді.
Uber хакерлік шабуылы (2016):
Uber компаниясы 57 миллион қолданушының деректерін ұрлаған хакерге ақпаратты өшіруі үшін «қателікті тапқаны үшін сыйақы» (bug bounty) деген желеумен 100 000 доллар төлеген. 2017 жылы бұл жасырын әрекеттің беті ашылғанда, деректердің қолды болғанынан қарағанда, оны жасыру әрекеті үлкен дағдарыс тудырды. Компания орасан зор айыппұлдар арқалап, басшылар жұмыстан қуылды.
🅳️ Цифрлық есеп: Ақпараттың таралу қаупі
Корпоративтік заңгерлер немесе PR топтары интернеттен қандай да бір контентті өшіру туралы талап қоймас бұрын, осы формула бойынша Стрейзанд эффектісінің туындау қаупін есептеуі тиіс.
Қоғамдық қызығушылық: Сол материалдың қоғам, саясат немесе танымал тұлғалар үшін ішкі маңыздылық деңгейі.
Егер Қоғамдық қызығушылық жоғары дүниеге қарсы қолданылған Агрессия факторы да жоғары болса, Жасыру тәуекелі экспоненциалды түрде артады. Бұл ақпараттың вирустық түрде таралуын сөзсіз етеді.
🅴️ Стратегиялық баламалар және дағдарысты басқару
Қазіргі заманғы дағдарыс менеджменті компанияларға дөрекі күшпен цензуралаудан бас тартып, ақпаратты цифрлық сұйылту және ашықтық тактикасына көшуді талап етеді.
AI көмегімен жинастырып, реттеп, аударып ұсындық.
Серікжан Біләшұлы
13:54
5 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
2003 жылы танымал американдық әнші әрі актриса Барбра Стрейзанд фотограф Кеннет Адельман мен Pictopia.com сайтының үстінен 50 миллион долларлық сот шағымын түсірді. Адельман үкіметтік жоба аясында жағалау эрозиясын зерттеу үшін Калифорния жағалауының 12 000 фотосуретін түсіріп, сайтқа жүктеген. Сайттағы «3850-суретте» Стрейзандтың Малибудағы зәулім үйі байқаусызда таспаланып қалған еді. Сотқа шағым түскенге дейін бұл сурет сайттан бар болғаны алты-ақ рет жүктелген, оның екеуін Стрейзандтың өз заңгерлері жүктеген болатын. Алайда, сот ісі басталғаннан кейін бір ай ішінде 420 000-нан астам адам суретті көру үшін сайтқа ағылды. Бұл феноменге «Стрейзанд эффектісі» деген атауды 2005 жылы Techdirt басылымының негізін қалаушы Майк Масник берді.
Мінез-құлық механикасы және психология
Бұл эффект интернеттің кездейсоқ қателігі емес. Бұл — адам психологиясы мен желілік архитектураның өзара әрекеттесуінен туындайтын заңды құбылыс.
[Ақпаратты тұншықтыру] ➔ [Тапшылық/Тыйым сезімі] ➔ [Психологиялық қарсылық] ➔ [Алгоритмдік вирустық]
Психологиялық қарсылық (Reactance):
Адамдар өздерінің ақпаратқа қолжетімділік еркіндігі шектелгенін сезгенде, іштей қарсылық танытады. Олар өз бостандықтарын қалпына келтіру үшін тыйым салынған материалды белсенді түрде іздей бастайды.
«Тыйым салынған» дүниенің құны:
Цензура қоғам үшін сапа белгісі іспетті. Халық «егер біреу бұл файлды өшіру үшін миллиондаған қаржы жұмсап жатса, демек мұнда өте маңызды, жасырын шындық бар» деп қабылдайды.
Тыйым салынған жеміс әсері:
Адам баласы жаратылысынан билік немесе ықпалды тұлғалар жасырған ақпаратқа ерекше қызығушылық танытуға бейім.
🅲️ Классикалық сәтсіздіктер
(Кейстер)Ralph Lauren (2009):
Сән үйі модель Филиппа Хэмилтонның денесі тым қатты жіңішкертіліп, сәтсіз фотошопталған суретін сынаған блогтарға қарсы агрессивті түрде DMCA (авторлық құқықты қорғау) шағымдарын жолдады. Заңдық қысым интернет қолданушыларының ашуын туғызып, мыңдаған айна (mirror) сайттар суретті қайта жариялады. Нәтижесінде Ralph Lauren бренді халықтан ресми түрде кешірім сұрауға мәжбүр болды.
Бейонсенің сәтсіз фотолары (2013):
Super Bowl XLVII шоуынан кейін Бейонсенің пиаршысы жаңалықтар сайттарына хат жолдап, әншінің қимыл үстінде сәтсіз түсіп қалған «әдемі емес» фотоларын өшіруді өтінді. Интернет бұған жауап ретінде сол фотосуреттерді мәңгілік жаһандық мемдер мен шаблонға айналдырып жіберді.
Uber хакерлік шабуылы (2016):
Uber компаниясы 57 миллион қолданушының деректерін ұрлаған хакерге ақпаратты өшіруі үшін «қателікті тапқаны үшін сыйақы» (bug bounty) деген желеумен 100 000 доллар төлеген. 2017 жылы бұл жасырын әрекеттің беті ашылғанда, деректердің қолды болғанынан қарағанда, оны жасыру әрекеті үлкен дағдарыс тудырды. Компания орасан зор айыппұлдар арқалап, басшылар жұмыстан қуылды.
🅳️ Цифрлық есеп: Ақпараттың таралу қаупі
Корпоративтік заңгерлер немесе PR топтары интернеттен қандай да бір контентті өшіру туралы талап қоймас бұрын, осы формула бойынша Стрейзанд эффектісінің туындау қаупін есептеуі тиіс.
Қоғамдық қызығушылық: Сол материалдың қоғам, саясат немесе танымал тұлғалар үшін ішкі маңыздылық деңгейі.
Егер Қоғамдық қызығушылық жоғары дүниеге қарсы қолданылған Агрессия факторы да жоғары болса, Жасыру тәуекелі экспоненциалды түрде артады. Бұл ақпараттың вирустық түрде таралуын сөзсіз етеді.
🅴️ Стратегиялық баламалар және дағдарысты басқару
Қазіргі заманғы дағдарыс менеджменті компанияларға дөрекі күшпен цензуралаудан бас тартып, ақпаратты цифрлық сұйылту және ашықтық тактикасына көшуді талап етеді.
AI көмегімен жинастырып, реттеп, аударып ұсындық.
Серікжан Біләшұлы
13:54
5 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
👍26❤2🔥1