Panoh doim topiladimi?

«Men hech narsadan qo‘rqmayman» deydigan odam yo g‘irt yolg‘onchi yo toza jinni bo‘ladi. Chunki xatardan xoli inson yo‘q. Qo‘rquv esa xatar hosilasidir. Qo‘rqqan kishi qo‘rquviga sabab bo‘lgan xavfdan panoh izlaydi. Bu biz insonlarning o‘zgarmas tabiatimiz.

Dard bir xatar, undan qo‘rqqan tabib oldiga qochadi.
Olov bir xatar, undan qo‘rqqan suv oldiga qochadi.
Dushman bir xatar, undan qo‘rqqan do‘st oldiga qochadi... Xatar qanday ko‘rinishda bo‘lmasin, undan qochib qutulish manbai, ya’ni panohgohi doim topiladi.

Bu dunyoda dinsiz ham, dindor ham tan oladigan qoida bor: «qondiruvchisi yo‘q ehtiyoj mavjud emas». Ichimlik bo‘lmaganda inson chanqamas edi. Ozuqa bo‘lmaganda qorin ochmas edi. Chanqashimiz chanqoqni qondiruvchi borligidan darak. Qornimizning ochishi to‘ydiruvchi borligidan darak. Qoidani unutmang: «ehtiyoj bormi, albatta, uning qondiruvchisi ham bor».

Shunday ekan panohgohi yo‘q xatar, xaloskori yo‘q qo‘rquv bo‘lishi mumkin emas! Dard, xiyonat, sharmandalik, kambag‘allik hatto o‘lim xavfidan ham panoh bor.
Xo‘sh, unda bularning Xoliqidan-chi?! Allohdan panoh bormi? ...

Bitmagan kitob: «Panoh»

@Shamsuddin_Sadruddin

O‘zidan O‘ziga

Gunoh, qabrdagi so‘rov, hisob va do‘zax - bular oxiratga iymoni borlarning qo‘rquvlari. Gunoh qilganda qalbning huzursizlanishi, qabriston oralab yurganda qiyofaning o‘zgarishi, hisob-kitob kunini, do‘zaxni o‘ylab ko‘zga yosh kelishi mana shu qo‘rquvlarning alomatlaridir. Mo‘min inson juda yaxshi biladiki, bulardan panoh beruvchi Zot bitta - Alloh!

Bizni gunohlardan saqlaydigan U! Gunoh qilsak o‘tib yuboradigan U! Qabrdagi so‘rovni, oxiratdagi hisobni yengil qiladigan U! Do‘zaxdan qutqaradigan ham U! Bor qo‘rquvlarimiz xaloskori, bor xatarlarimizdan qutqaruvchi yolg‘iz Uning O‘zi! U bizning panohgohimizdir!

Hatto O‘zidan ham O‘zi bizni qutqaradi!

Bu gapimga ajablanmang. Xato gapirding, deyishga shoshmang. Rasullar sayyidi panoh so‘rasalar bunday der edilar: «Ey Alloh, men roziliging ila g‘azabingdan, avfing ila uqubatingdan, Sen ila Sendan panoh so‘rayman!» (وأعوذ بك منك)

Alloh ila Allohdan panoh so‘rash qanday bo‘ladi? Axir «Alloh iymon keltirganlarning valiysi - eng yaqin do‘sti» bo‘lsa, do‘stdan ham panoh so‘raladimi?!

Bu duoning oxiri avvalining xulosasi, majoz ko‘rinishdagi davomidir. «Sen bilan Sendan panoh so‘rayman»ning ma’nosi bunday: «Ey Alloh! Rozilik Sendandir, g‘azab ham Sendadir. Sendan keladigan narsalar bilan Sendan bo‘ladigan narsalar ila panoh so‘rayman. Ey Alloh! Azob egasi ham Sen, avf egasi ham Sen. Seniki bo‘lgan narsalardan Seniki bo‘lgan narsalar ila panoh so‘rayman!» Naqadar go‘zal duo, to‘g‘rimi!?

Bu duo ortida ko‘pimiz g‘aflatda qolgan e’tiqodlar yotibdi:
- Alloh ila Allohdan panoh so‘rash - ishlarning yaxshisi-yu yomoni uning izmida ekaniga ishonishdir;
- Alloh ila Allohdan panoh so‘rash - azobning ham, savobning ham, ularga sabab bo‘luvchi amallarning ham yaratuvchisi Alloh ekanini e’lon qilishdir;
- Alloh ila Allohdan panoh so‘rash - barcha ishlarning mudabbiri va barcha hodisalarning musavviri yagona Alloh ekanini tan olishdir.

Solihlardan biriga savol beriladi: «Butun osmon o‘qdon bo‘lsa-yu, har tomondan o‘q yog‘ilsa, o‘qlarni otuvchi Alloh bo‘lsa, odamlar qayerga qochsinlar?». U aytadiki: «Otuvchi tomon qochsinlar!»

Bizni Allohdan boshqasi xor qila olmaydi. Undan boshqasi aziz ham qila olmaydi. Shu bois Allohdan Allohga qochish hech hayratlanarli emas!

Bitmagan kitob: «Panoh»

@Shamsuddin_Sadruddin

Arablar ham qiziq. Dangasa odam kamharakat, nafis ayol esa harakati ohista bo‘ladi, deb dangasalik bilan nafosatni teng ko‘rganlar. Shunga biror ayolni maqtasalar, «kunduzlari dangasa» (مكسال الضحى), «ertalab ham uxlaydi» (نؤوم الضحى) kabi so‘zlar bilan maqtaganlar. Ular uchun kamharakatlilik oqsuyaklik belgisi edi.

Bir tomondan to‘g‘ri. Ayollarning erkaklar kabi ko‘p va qo‘pol harakat qilishlari ham, erkaklarning ayollar kabi kam va nozik harakatda bo‘lishlari ham xilqatlariga munosib emas.

@Shamsuddin_Sadruddin

Koinotga tegishli biri haqiqat ikki xil nazariya bor. Ikkisi ham birdek dahshatli - bu koinotda yo faqat Yerda hayot bor, yo Yerdan boshqa sayyora(lar)da ham kimlardir yashaydi.

@Shamsuddin_Sadruddin

Mensiz sen

Ezilib ho‘ng-ho‘ng yig‘lasang bir kun,
ko‘zing sovitgani navo toparsan,
o‘ksib yuragingni tig‘lasang bir kun,
yarangga tabibdan davo toparsan,

dunyo senga qo‘l bermasa bir kun,
ehtimol dunyoning qo‘li sen bo‘lding,
yov yurishga yo‘l bermasa bir kun,
balki yovning so‘nggi yo‘li sen bo‘lding,

kuymassan, cho‘kmassan, o‘lmassan faraz,
qayiq ham, eshkak ham olasan bir kun,
dengizsan, ummonsan, cho‘lmassan faraz -
lek mensiz qurib qolasan bir kun.

✍️Shamsuddin Sadruddin (20.07.2025)

@Vahm_olami

She’r izohiga: «Ehtirosning oʻzi badiiy ijod boʻla olmaydi. Ehtiros yillar oʻtib oʻzgaradi, unutiladi, boshqasiga yoʻl ochadi. Odam kamol topgani sayin ehtiroslar pasaya boradi. Har qanday vujuddagi oʻzgarishlar badiiyatga singishi uchun yurak koʻproq ishlashi kerak. Sheʼrda ishq bor, lekin qaysi ishq? Arosat aro yoʻqolib ketgan!» degan izoh bildirilibdi.

Bu yerda ehtiros deb aynan nima nazarda tutilayotganini anglamadim.

Agar shahvoniy hirs bo‘lsa, to‘g‘ri, bu tur ehtiros badiiyat emas va u vaqt o‘tib so‘nishi mumkin. Ammo ehtirosni zavq-u shavq, jo‘shqinlik deb tushunsak, u pasaysa, badiiyat bo‘lmaydi. Bu ehtiros hech kimda pasaymaydi. Kamolga yetgan odamlarning ham ehtiroslari bo‘ladi. Faqat yo‘nalishlari boshqa.

She’rni o‘qigan insonda «qaysi?» degan savol tug‘ilishi tabiiy va badiiy holat. Baytlarni me’yorida mavhumlashtirish - shoirlarga tekkan «kasallik». She’rdagi har bir gap-so‘zning dalolati bitta o‘qishda anglashilsa, nazmga ne hojat?!

Gohida she’rdagi «men» shoirni tamsil etmaydi, «sen» esa faqat tinglovchi tarafga cheklanmaydi. Shularni hisobga olib she’rdan arosatga tushmas boqiy ishqni topishga urinish kerak.

@Shamsuddin_Sadruddin

Bekorchi bo‘lgan paytlarim ko‘p yozaman, kino ko‘raman. She’rga ilhom bekorchiligimdan keladi. Demak bekor qoldim deb o‘ylagan paytimda ham qandaydir korim bo‘ladi. Gap o‘sha korning nafida.

Qachon haqiqiy bekorchi bo‘lamiz?

Birga bo‘lsang yetar-ki, zulmating shaydosiman,
O‘shal zulmatda yotay, go‘r ichi qandilni yul...

Baytdagi misralarni shunday bog‘lashingizni istardim:

- Nabiy sollallohu alayhi vasallam va Abu Bakr roziyallohu anhu hijrat asnosida uch kecha g‘or zulmatida qolishga majbur bo‘ldilar. Shu vaqt mobaynida Alloh ularning hamrohi bo‘ldi. Ularni xatardan O‘zi asradi. Buni boqiy Kalomida e’lon qildi. Shu bilan o‘sha uch kechaning zulmati yashalgan barcha kunduzdan afzal bo‘lib qoldi. «Birga bo‘lsang yetar-ki, zulmating shaydosiman» - ayni shu ma’noga ishora.

- Islomdan boshqa barcha dinda sham yoqish ibodatning bir qismi sanaladi. Qabrga olov yoqib qo‘yish ham g‘ayri musulmon odatidir. «O‘shal zulmatda yotay, go‘r ichi qandilni yul», bu - payg‘ambarlarning «musulmon holda vafot etish»ni so‘rab qilgan mashhur duolariga ishora.

Baytning shu jihatdan mazmuni: G‘or zulmatida Payg‘ambar bilan Siddiqni yolg‘izlatmagan Zot go‘r zulmatida meni ham yolg‘izlatmasin!

@Shamsuddin_Sadruddin

Andalus shoirlari ko‘pincha «ramal» bahrida she’r yozganlar. Bu bahrning mashhur qolipi: «foilotun - foilotun - foilun» (فاعلاتن - فاعلاتن - فاعلن). Har taf’ilaning ilk sukunli harfi olib tashlanishi mumkin (فعلاتن/فعلن). Ramal bahri ohangi eng chiroyli bahr sanaladi.

Men ham shu bahrda bir she’r yozib ko‘rdim. E’tiboringizga havola qilaman:

زَهْرَتِي - «Gulim»

سَـارِقًا يَـسْــرُقُ مِــنِّـي أُجْـرَةً
إِنَّـمَــا لُــبِّــي عَـشُـوقٌ زَهْـرَةً

زَهْــرَةَ الْـحُـــبِّ إِذَا مَا أَجْتَنِي
أَتَـمَــنَّـى شَــمَّـهَـا لَــوْ مَــرَّةً

مَــرَّةً أَرْغَــبُـهَــا عَـنْ رَغَـبِــي
أَشْــتَـهِـيـــهَـا قَــرَّةً أَوْ حَــرَّةً

حَــرَّةُ النَّارِ انْـطَفَتْ مِنْ طِيبِهَا
أَصْـبَـحَ الـلَّـيْـلُ الْمُدَجَّى بُكْرَةً

بُــكْـرَةً أَبْـكَـرَ مِـنْ مُشْـمِسِـنَا
لَا تَــرَى فِـي قَـمَـرٍ مَـا قُـمْـرَةً

لَوْنُـهَا مُهْجَةُ قَلْبِي الْعَسْجَدِيّ
وَهْـيَ لَيْسَتْ صُفْرَةً أَوْ حُمْـرَةً

طَـلْـعُـهَا يَطْـلَعُ مِنْـهُ الزُّحَـلُ
طَـلْعَـتِـي تَغْرُبُ فِـيهَـا حَيْرَةً

تَطْعَنُونِي كُلَّ طَعْنٍ مَا السَّبَبْ
إِنَّ فِـيكُـمْ غِـبْـطَةً بَـلْ حَسْرَةً

وَيْكَـأَنِّي حُـسَّـدِي مَـا وَصَـلُوا
مَـا وَصَلْـتُ الْوَصْلَ مِنْهَـا دُرَّةً

إِنْ وَدِدْتُـمْ أَنْ تَـنَالُـوا لَـمْسَهَا
فَاجْـعَـلُوا أَنْفُـسَـكُـمْ قَـارُورَةً

لَا تَـخَافُـوا لَـوْمَ لَـوَّامٍ سُــدَى
أَحْبِبُوهَا - إِنْ وَلِـعْتُمْ - جَهْرَةً

زَهْرَتِـي فِـي جَنَّتِـي مَغْـرُوسَةٌ
حِـيـنَ فِـكْرِي رَبَّ زَهْرٍ فِـكْـرَةً

✍️ شمس الدين ابن صدر الدين الشاشي

✍️ Shamsuddin Sadruddin (11.08.2025)

Eshitish uchun 👉 bosing 👈

@Vahm_olami

Men bir narsaga amin bo‘ldim: kitob yozgan odam borki, yozgan kunining ertasiga: «Falon joyi o‘zgartirilganida yaxshi bo‘lar edi. Piston narsa qo‘shilganida yana ham yaxshiroq chiqar edi. Bunisi avval aytilgani ma’qul edi. Eh, mana bu aytilmaganida chiroyliroq bo‘lar edi...» deb afsuslangan. Bundan juda katta ibrat oldim: kamchilik hech qaysi odam bolasini istisno etmagan ekan!
(Imoduddin Asfahoniy)

@Shamsuddin_Sadruddin

«It bor uyga farishtalar kirmaydi» - deganlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallam, deb uylarimizdan itlarni nari qilamiz. Juda soz!

Itdan ham najasroq illatlar bilan to‘la qalbimiz uyiga farishtalar kirishini nega kutib turibmiz unda!?

Ilm - farishta misoli ma’sum xilqat. U nopok yerga joylashmaydi.

@Shamsuddin_Sadruddin

Allohga hamd, Rasuliga salovatdan so‘ng:

O‘layotgan biridan so‘radilar: «Nega buncha qo‘rqyapsan?» Javob berdi: «Oldin hech yurmagan yo‘limga qadam qo‘yyapman. Aslo ko‘rmagan Robbimning oldiga ketyapman. O‘zim nima aytishimni-yu menga nima aytilishini bilmayman».

Tasavvur qilish ham qo‘rqinch beradigan holat.

O‘lim ikkinchi tug‘ilish, aslida. Dunyoda qancha yashasak ham yashin urishi qadar yashagandek bo‘lamiz. Juda oz. Hozir ona qornidagi qorong‘u hayotimizga o‘xshash ikkinchi qorong‘u hayot ichidamiz. O‘shanda ham xuddi hozirgidek tor va zulmat qa’ridaligimizni payqamaganmiz. Chiqiboq yig‘lagan edik, ehtimol, endi ham chiqsak shu qadar yig‘laymiz.

Hojasidan qochib yurgan qulni tutib olib kelsalar, hojasi unga qanday muomala qiladi? Uradimi? Tepadimi? Osadimi? Balki rahmi kelib kechirib yuborar... Agar shu Hoja qahri toshdan qattiq, rahmati osmonlardan keng bo‘lsa-chi?! Jumboq... Inson zoti o‘ylashi mumkin bo‘lgan jumboqlarning eng qiyini va eng chigali. Uning javobini hali hech kim topmagan, topgan bo‘lsa, aytmagan. Chunki uni bilmaslik bilgandan yaxshi.

Juma kuningiz xayrli bo‘lsin!

@Shamsuddin_Sadruddin

Hazrati Umar vafot etgan kechada Makkada bir qurayshlik chaqaloq tug‘ildi. Umardek odil va zohid bo‘lsin deb unga «Umar» ismini qo‘ydilar. Ulg‘aygach katta shoir bo‘ldi. She’rlarida ko‘p va turfa ayollarni vasf etdi. Uningdek behijolat she’r yozadigan shoirni uchratmadilar.

Jannat bashorati berilgan sahoba Talhaning qizi haqida bunday dedi:

«Jamarotda tosh otdi, ko‘rdim nafis qo‘lini,
Shu zahoti unutdim toshlarimning sonini».

U Ka’ba qarshisida turib ham g‘azal aytar edi. Bir kuni tavof qilayotgan ayol haqida shunday she’r bitdi:

«Tavof payti ko‘zim tushdi biriga,
Hajar oldi o‘rangan qiz pariga.

«Bayt hurmati, isming nima? Ayta qol»,
dedim. Dedi: «Otam Odam, bilib ol».

Dedim: «Menga va’da ber, vaslingni topmoq uchun,
Ehrom buzsam, iloj bor qazoni yopmoq uchun»

U Abdulmalik ibn Marvon oldida eng yomon she’rini aytishga jur’at etgan:

«Yostig‘imga bosh qo‘ysin o‘lim chog‘i Sulaymam,
Jamlasin yashil jannat yoki qaynoq jahannam».

Aytishlaricha, shu she’ri evaziga Abdulmalik unga tuya hadya qilgan.

Bu shoir - Umar ibn Abu Rabi’a Maxzumiy. U mana shu kabi bad she’rlari bilan tanildi. Uni ahli havo sevdi, ahli taqvo xushlamadi. Hatto Makka ahli orasida gap tarqaldi: «Bir kechada ikki Umar almashdi: biri zohid, boshqasi fosiq. Haq ketib, botil keldi».

O‘shanda odamlar yana bir bor amin bo‘ldilar: yaxshi ism insonni yaxshi qilib qo‘ymas ekan. Yomon odamga birovning yaxshi niyati foyda bermas ekan.

@Shamsuddin_Sadruddin

Allohga hamd, Rasuliga salovatdan so‘ng:

Kishining bilimi qanchalar ko‘p bo‘lmasin, odamlarning birinchi beradigan savoli bu bo‘ladi: «Ustozi kim ekan?»

Juda ko‘p ilmi oz insonlar ustozlari sharafi ostida hurmatga erishgan. Yana juda ko‘p ilmi daryo kishilar ustozlari majhulligi uchun davralar to‘ridan qolgan.

Aytishlaricha, Muhammad ibn Muqotil qanchalar bilimli bo‘lmasinlar, taniqli ustozi yo‘q, deb Iroq ahli ularni yetarlicha qadrlamagan ekan.

Demak, ustoz - ikkala hayotda ham obro‘ topmoqning eng katta sababchisi.

Sa’id ibn Musayyab bir kuni rosa yig‘laydilar. Sababi so‘ralganda: «Mendan hech kim savol so‘ramayapti» deb javob beradilar.

Ta’lim berish ustoz uchun nafas olish bilan teng. Ustoz ta’lim bermagan kun Sa’id ibn Musayyabdek yig‘laydi.

Nega yig‘lamasin?! Dunyoning hammasi qo‘lida bo‘lgan boy bir kun ularni yo‘qotsa, yig‘lamaydimi?! Ustoz ta’lim bermagan kun dunyolardan afzal mulkni yo‘qotadi-ku!

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Yamanga muallim bo‘lib ketayotgan Muozga bunday deganlarini eslang: «Alloh bir kishini sen tufayli hidoyat qilmog‘i dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir».

Qani shunda ham yig‘lamasinmi?!

Alloh barcha muallimlarni ikkala hayotda baxtli qilsin, yig‘latmasin!

@Shamsuddin_Sadruddin

«Misr diyoriga borganimda bir narsa meni juda hayratga soldi. Aholining ko‘p qismi faylasuflarning johil qarashlari bilan ochiqchasiga shug‘ullanar ekan. Buni hech kim inkor qilmas ekan. Biz Andalusiyada yashagan chog‘imiz falsafani inkor qilar, uning yaqiniga ham yo‘lamas edik. Mantiq kitoblari sotilsa, yashirin tarzda sotilar edi. Odamlar «mantiq» degan so‘zni aytishga jur’at qilolmay mantiqni «maf’il» (مفعل) deb atar edilar. Hatto podshoh Ibn Ahmarning vaziri, «Ibn Hakim» nomi bilan tanilgan, do‘stimiz Abu Abdulloh Muhammad ibn Abdurrahmon Andalusiyadan turib bizga xat yozdi. Xatda shayxlarimizdan birining mantiq haqidagi kitobini sotib olishim yoki nusxa ko‘chirishim so‘ralgan edi. Shu kishi ham vazir bo‘la turib «mantiq» degan so‘zni aytishga jasorat ko‘rsata olmagan, xatida mantiqni «maf’il» deb atagan edi».
(Mufassir, tilshunos olim Abu Hayyon Andalusiy, «Al-Bahrul Muhit»)

@Shamsuddin_Sadruddin

Qiziq holat. Bu milodiy 14-asrdagi gap. Islom olamining ikki buyuk mintaqasi - Andalusiya va Misrda bir-biriga qarama-qarshi ikki xil vaziyat.

Kamchilik qiladigan jinoyatni ko‘pchilik oldida ta’qiqlash o‘sha jinoyatga toza targ‘ib bo‘lishi mumkin. Ta’qiqlarga ko‘z tikish Odam bolasiga Ota-Onasidan meros. «Agar odamlar tezak titishdan qaytarilganlarida, uni titgan bo‘lar edilar».

Jinoyatga ta’qiq qo‘yilishi kerak, albatta. Faqat ta’qiqning e’lon qilinish ko‘lami jinoyatning tarqalganlik ko‘lamidan oshmasligi maqsadga muvofiq.

Ba’zan indamay munosabat ko‘rsatish gapirgandan ancha foydali. Axloqsiz odam - agar insofli bo‘lsa - qilmishiga gapirilmay bildirilgan salbiy munosabatdan qattiq ta’sirlanadi. Chunki yuz sukut bilan yaxshiroq so‘zlaydi.

@Shamsuddin_Sadruddin

Allohga hamd, Rasuliga salovatdan so‘ng:

Haqiqiy muammo aytishga botinilmayotgan muammodir. Muhtojga yordam bermoqchi bo‘lsangiz, gapirishini kutmang. Sezing, his qiling.

Va unutmang, muhtojning yaxshi va yomoni bo‘lmaydi. Bu yomon odam, deb muhtoj payti qo‘l uzatmaslik yomonlikni faqat orttiradi.

Gunohkorga yordam bering, gunohiga ko‘z yumib u bilan samimiy gaplashing. Balki siz ko‘rsatgan lutf unga haqiqiy Latifni eslatar.

Aytishlaricha, Abu Hanifaning bir qo‘shnilari bo‘lar edi. Tongda yamoqchilik qilib, tunda mast bo‘lguncha may ichardi. Keyin Arjiyning bu baytlarini baqirib xirgoya qilar edi:

«Meni uvol qildilar, edim navqiron,
Dushmanga g‘oziy edim, yurt uchun sarbon»
«Meni uvol qildilar!»
«Meni uvol qildilar!»

Bu hol har kecha takrorlanar, Abu Hanifa bundan ajablanar edilar. Kechalarning birida uning ovozi eshitilmadi. Abu Hanifa so‘rasalar: «Mirshablar qamoqqa olib ketdi», dedilar. Abu Hanifa shahar hokimining oldiga borib iltimos qildilar: «Men unga shafe’ bo‘laman, uni qo‘yib yuborsangiz». Hokim mayxo‘r mahbusni qo‘yib yubordi. Qamoqdan chiqqanda Abu Hanifa undan: «Biz seni uvol qildikmi?» deb so‘radilar. U: «Yo‘q, aksincha meni qo‘ridingiz», deb tashakkur aytdi. Shundan keyin u mayxo‘rlikni tashlab, Abu Hanifaga shogird tushdi...

Qalblarni qozonish nasib etsin!

@Shamsuddin_Sadruddin

«Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo: «Men dangasaman-da», deyishni yoqtirmas edilar».

(Musannaf Ibn Abu Shayba, 5/320)