Siyosatshunos Otabek Akromov:

Geosiyosiy o‘g‘alikdan rashqgacha?

Vashingtonda bo‘lib o‘tgan C5+1 yig‘ilishi Moskvani jig’iga tegdi va Rossiya Markaziy Osiyoni AQShdan rashq qilyapti. Zo’rg’a besh kun chidab, Kreml MO vakilini (Toqayevni) oyog’ini tagiga qizil gilam yozib Moskvada kutib oldi va bizning prezidentga qo‘ng‘iroq qildi. Avvallari, MO davlatlari G‘arb mamlakatlariga tashrif buyurishsa, darrov Mariyaopa Zaxarova yoki Sergeyaka Lavrov agressiv bayonot bilan chiqishar edi. Endi ular bizni rashq qilyaptimi?

Strategic Focus: Central Asia

Toshkent shahrida bo‘lajak Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining yettinchi Maslahat uchrashuvi oldidan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning "Markaziy Osiyo yangi davr ostonasida" sarlavhali maqolasi e’lon qilindi.
—
В преддверии седьмой Консультативной встречи глав государств Центральной Азии в Ташкенте опубликована статья Президента Республики Узбекистан Шавката Мирзиёева "Центральная Азия на пороге новой эпохи".

Prezident.uz|Facebook|Instagram|YouTube|X

Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Markaziy Osiyo yangi davr ostonasida” nomli maqolasiga Strategic Focus ekspertlari munosabati:

A.Qodirov: Maqolada ilgari surilgan g‘oyalar realistik xalqaro munosabatlar paradigmasiga juda mos keladi. Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi kelishmovchiliklar bartaraf etilishi, ayniqsa chegaralar masalasining hal bo‘lishi Markaziy Osiyoning yagona strategik makonga aylanishi uchun muhim shart. Xalqaro sahnadagi kuchlar raqobati keskinlashayotgan bir paytda mintaqa davlatlarining birlashishi ularga geosiyosiy vazn beradi. “Markaziy Osiyo+” formatlarining ko‘payishi dunyo kuchlari endi Markaziy Osiyoga alohida davlatlar emas, balki mintaqaviy blok sifatida qaray boshlaganini ko’rsatmoqda. Bu mintaqaga qo‘shimcha muzokaraviy kuch beradi. Realist nuqtayi nazardan qaraganda, maqoladagi eng muhim tezis: mintaqa o‘z manfaatlarini himoya qila oladigan kollektiv subyektga aylanmoqda.

B.Rajabov: Qayd etilgan iqtisodiy ko‘rsatkichlar - YaIMning 2,5 barobar, o‘zaro savdoning 2 barobar, investitsiyalarning esa 5,6 barobar oshgani Markaziy Osiyoda liberallashtirilgan savdo makonining shakllanayotganini ko‘rsatadi. Bu jarayon Yevropa Ittifoqi integratsiyasi boshlang‘ich bosqichlarini eslatadi. Chegaraoldi savdo zonalari, sanoat kooperatsiyasi markazlari, xalqaro logistika loyihalari - bularning barchasi kapital, tovar va xizmatlar erkin harakatini kuchaytiradi. Prezident ta’kidlagan institutsional mexanizmlar - Milliy muvofiqlashtiruvchilar kengashi, sanoat kooperatsiyasi bo‘yicha rejalar rule-based iqtisodiy integratsiyaning shakllanishiga xizmat qilmoqda. Agar mintaqa davlatlari tarif va notarif to‘siqlarni qisqartirishni davom ettirsa, Markaziy Osiyo dunyoning eng jadal o‘sayotgan iqtisodiy hududlaridan biriga aylanishi mumkin.

S.Pinxasova: Maqoladagi asosiy urg‘ulardan biri - xavfsizlik masalalarini umumiy yondashuv bilan hal qilish zarurati. “Xavfsizlikning bo‘linmasligi” tamoyili NATO va YXHT tajribalariga o‘xshash mintaqaviy xavfsizlik tizimi yaratish istagini bildiradi. Xavfsizlik kengashlari kotiblari, maxsus xizmatlar va mudofaa idoralari rahbarlarining muntazam uchrashuvlari o’tkazilishi mintaqa tarixida ilk sinxronlashgan xavfsizlik mexanizmi shakllanganidan dalolat beradi. Afg‘oniston bo‘yicha yagona pozitsiya shakllanishi, Transafg‘on temir yo‘li kabi tashabbuslar xavfsizlik va iqtisodiy manfaatlarni integratsiyalashgan holda ko‘rish uslubiga o‘tishdan darak beradi. Hech shubhasiz, bu Markaziy Osiyoni “mintaqaviy xavfsizlik kamari”ga aylantirish yo‘lida birinchi keng qamrovli konseptual qadamdir.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

M.Imomov: Suv - Markaziy Osiyoning eng murakkab va eski ziddiyat manbai. Prezidentimiz maqolada suv-energetika bo‘yicha misollar (Qambarota GES-1, Yovon va Fondaryo GESlari, Bahri Tojik kelishuvi, Amudaryo bo‘yicha yangi bitimlar) keltirgani mintaqada suvni “win-win resurs” sifatida ko‘rish boshlanganini ko‘rsatadi. Bu paradigmaning o‘zgarishi tarixiy voqeadir. Ekologlar fikricha, iqlim o‘zgarishi sharoitida suvni birgalikda boshqarish Markaziy Osiyo uchun yagona to‘g‘ri yo‘l. Prezident tomonidan mintaqani “barqaror ekologik rivojlanish mintaqasi”ga aylantirish chaqirig‘i global iqlim siyosatida Markaziy Osiyoning rolini mustahkamlashi mumkin.

A.Fayzullozoda: Maqoladagi eng muhim g‘oyalardan biri - Markaziy Osiyoda yangi mintaqaviy o’ziga xoslikning shakllanayotgani. Xalqlararo ishonch, chegara keskinliklarining tugashi, ID-karta bilan o‘tish, madaniy almashinuvlar, yoshlar platformalari va ichki mintaqaviy turizmning 80%ga chiqishi - bularning barchasi ijtimoiy ongda “yagona makon” tasavvurini vujudga keltirmoqda. Mintaqa xalqlarining umumiy tarixga, madaniyatga, qadriyatlarga tayanishi “post-sovet”dan keyingi tabiiy ijtimoiy integratsiyaga o’tganini bildiradi. Ushbu kelajakda siyosiy integratsiya uchun ijtimoiy poydevor yaratishi aniq.

B.Abdullayev: Maqolada mintaqamiz integratsiyasi boshqa modellardan tubdan farq qilishi ta’kidlandi. Ya’ni, yerda hech qanday ustun organlar (supranational), majburlovchi mexanizmlar yo‘qligiga e’tibor qaratilmoqda. Hamkorlik ixtiyoriy, suveren tenglikka asoslangan va manfaatga yo‘naltirilgan. Bu siyosiy jihatdan Markaziy Osiyo uchun eng maqbul yondashuv: mintaqa davlatlari ichki siyosiy tizimlari, iqtisodiy darajalari va geosiyosiy yo‘nalishlari turlicha bo‘lsa-da, ularni umumiy pragmatik manfaatlar birlashtirib turibdi.

Strategic Focus: Central Asia

O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘iziston tashqi ishlar vazirlari mamlakatlarimiz o‘rtasidagi davlat chegaralari tutashgan nuqtasi to‘g‘risidagi Shartnomaning ratifikatsiya yorliqlari bilan almashish to‘g‘risidagi Bayonnomani imzoladi.

@TIVmatbuot

Davlat rahbarlari Islom sivilizatsiyasi markazida bo‘ldilar.
—
Главы государств посетили Центр исламской цивилизации.

Prezident.uz|Facebook|Instagram|YouTube|X

Bizga liberalizm kerakmi yoki yo‘qmi?

Hozir liberalizm g‘oyasi, uning milliyligimiz va e’tiqodimizga zidligi atrofida ko‘plab muhokamalarga duch kelyapman.

Savollar ham ko'p berildi. Javobimni to‘liq sharhlashdan oldin o‘z pozitsiyamni aytsam – ha, albatta kerak. Boshqacha bo‘lishi mumkin ham emas. Zero, SSSR davrida liberalizmning inkor etilishi qanday oqibatlarga olib kelganini unutmaslik kerak.
Liberalizm – konseptual jihatdan shaxs erkinligi, qonun ustuvorligi, erkin bozor iqtisodiyoti, nodavlat institutlar rolini asosiy g‘oyasi sifatida ilgari suruvchi yirik siyosiy-falsafiy nazariyadir.

Ko‘plab demokratik davlatlar aynan liberal qadriyatlarga tayangan holda rivojlangan.

Lekin har bir jamiyatning modeli bir xil bo‘lishi shart emas. Ba’zi davlatlar (masalan, Sharq mamlakatlari, Janubi-Sharqiy Osiyo tajribasi) davlat boshchiligidagi rivojlanish, ijtimoiy barqarorlik, tenglik qadriyatlariga ko‘proq urg‘u berib, liberalizmning ayrim tamoyillarini o‘zgartigan shaklda qabul qilgan.
Shu sabab liberalizm barcha jamiyatlar uchun “majburiy retsept” emas. Sababi, jamiyatlar, ayniqsa, sharq va musulmon jamiyatlari uchun liberalizmning to‘liq oxiriga yetmagan jihatlari qabul qilinishi muammos bor.

Xususan, liberalizmning amaliyotda joriy qilishda ayrim muammoli jihatlari mavjud:

1. Individuallikning haddan tashqari ustun qo‘yilishi. Ya’ni, bunda jamiyat va jamoaviy qadriyatlar zaiflashadi hamda “Har kim o‘z yo‘lida” tamoyili ijtimoiy birdamlikka putur yetkazadi.

2. Bozor iqtisodiyotining haddan tashqari nazoratsiz erkinlashtirilishi. Bunda, katta xususiy kompaniyalar jamiyat ustidan haddan tashqari ta’sirga ega bo‘lib qoladi hamda ijtimoiy tengsizlik kuchayadi (boylar boyiydi, kambag‘allar yanada kambag‘allashadi).

3. Madaniy va ma’naviy bo‘shliq shakllanishi. Ya’ni, liberallik jamiyatni juda ratsional va faqat foyda ortidan quvadigan qilib qo‘yadi. Ma’naviyat, an’ana va qadriyatlar ikkinchi o‘ringa tushib qoladi.

4. Cheksiz erkinlik tanlov uchun shaxs mas’uliyatini kamaytirishi. Aynan mazkur muammo eng katta va asosiy muammo nazarimda. Ya’ni, bunda inson oldida tanlov erkinligi nazoratsiz va cheksiz bo’lishiga olib keladi. Insonlar o‘zlarining erkin tanlovlariga ham hatto mas’uliyat va majburiyatni sezmay qo’yadilar. Masalan, saylov jarayaonida kimgadir ovoz berishadi, ko’p o’tmay tanlovlarini o’zgartirib boshqa odamni tanlashlarini e’lon qilishi yoki umuman tanlovini bekor qilishi mumkin. Bu betartiblik va xaosni keltirib chiqaradi butun jamiyatga yoyilsa. Yoki, turmush hayotida tanlovning axloq chegaralarida chiqishi hatto jinsni tanlashgacha olib kelishi mumkin. Bu esa, oila instituti va qadriyatining barbo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Bundan tashqari erkin tanlov chegaralarining yo‘qligi va tanlov uchun mas’uliyat odamlar orasida ekstremal individualizm, ijtimoiy axloqiy me’yorlarning parchalanishi, radikal fikrlarning erkin tarqalishi kuchayishiga olib kelishi mumkin.

Liberalizmning oxiriga yetmagan jihatlari (tugallanmagan tamoyillari) ham bor, xususan,

1. Teng imkoniyatlar ta’minoti. Nazariyada – bor; amalda – har doim emas. Iqtisodiy tabaqalanish teng imkoniyat tamoyilini buzadi.

2. Erkinlik va xavfsizlik muvozanati. Ya’ni, kiberxavfsizlik, terrorizm, radikal oqimlar davlat nazoratini kuchaytiradi, bu esa liberal g‘oyalar bilan to‘qnashadi.

3. Global adolat tushunchasining noxolis taqsimoti. Ya’ni, global miqyosdagi liberalizm kuchli davlatlarga foyda keltirdi, zaif davlatlar esa asosan jazolandi.

4. “Axborot erkinligi” tamoyiling aniq chegaralari belgilanmagani. Masalan, internet erkinligi dezinformatsiya, manipulyatsiya, ijtimoiy bo‘linishlarni kuchaytirdi. Liberalizm bunga javob berishga hali tayyor emas.

5. O‘zlikni anglash inqirozi. Liberalizm shaxs erkinligini shu qadar kengaytirdiki, natijada milliy qadriyatlar, diniy an’analar, madaniy birlik ancha zaiflashdi. Bu esa siyosiy populizm va millatchilikning qayta kuchayishiga olib keldi.

Xulosa qilib aytganda, liberalizm kerakmi yoki yo‘qmi – bu jamiyatning tarixiy tajribasi, ijtimoiy qadriyati va strategik maqsadlariga bog‘liq. Ya’ni, albatta kerak, faqat uning modelini quyidagicha formulada ishlab chiqish, nazarimda, maqsadga muvofiq: liberal tamoyillar + milliy manfaatlar + ijtimoiy adolat + xavfsizlik+ diniy qadriyatlar va axloq.