2024-yilda SFCA tomonidan ötkazilgan sörovnomada 92% kuzatuvçimiz yangiliklarni ijtimoiy tarmoqlardan olişini qayd etişgan.

AQŞ va Isroilning Eronga qarşi uruşi yangi diplomatik bosqiçga kirmoqda. Tehron va Vashington örtasidagi muzokaralarda Qatar vositaçilik qilmoqda. Eron delegatsiyasi ketma-ket uçinçi kundirki, Dohada Qatar rasmiylari bilan muzokaralar olib bormoqda.
 
Eng muhim jihat – muzokaralar faqat harbiy harakatlarni töxtatiş bilan çeklanmayapti. Tomonlar Hormuz böğozini qayta oçiş masalasini ham muhokama qilmoqda.
 
Eron Taşqi işlar vaziri A.Arağçi ma'lum qilişiça, Tehron va Doha vakillari Vashington bilan ehtimoliy kelişuvga erişilgan taqdirda, atigi 48 soat içida Hormuz böğozini oçişni nazarda tutuvçi taklif ustida işlamoqda. Hozirça yakuniy kelışuv yöq.
 
Vaziyatning uçta muhim jihati bor:
 
Birinçisi – AQŞning siyosiy taqvimi. Donald Tramp 3-noyabrdagi oraliq saylovlargaca Eronga yangi zarbalar berilmasligini bildirgan. Biroq saylovlardan keyingi harbiy ssenariyni istisno qilmagan. Demak, hozirgi diplomatik tanaffus uruşning yakunlanishini emas, Vashington uçun siyosiy jihatdan qulayroq vaqtni kutişni ham anglatishi mumkin.
 
Ikkinçisi – Eronning ikki tomonlama strategiyasi. Tehron muzokaralarni davom ettirayotgan bir paytda, oliy rahbar M.Xomanaiy qurolli kuçlarga ehtimoliy hujumga tayyor turiş böyiça körsatma bergan. Arağçi ham Eron diplomatiya va mudofaaga birdek tayyor ekanini ta'kidlamoqda. Bu Tehron muzokaralar stolida yon berişdan köra, harbiy bosim ostida öz pozitsiyalarini mustahkamlaşga urinayotganini körsatadi.
 
Uçinçisi – Hormuz omili. Böğozning oçilişi oddiy transport masalasi emas. Bu global neft ta'minoti, energiya narxlari va butun Yaqin Şarqdagi xavfsizlik muvozanatiga bevosita ta'sir qiladi. Şu sababli Hormuz böyiça 48 soatlik taklif Eronning muzokaralardagi eng muhim geoiqtisodiy kartalaridan biri bölib qolmoqda.
 
Qatar esa Tehron va Vashington örtasidagi vositaçilik orqali mintaqaviy diplomatiyadagi rolini yana bir bor namoyon etmoqda. Muzokaralar Vashington bilan muntazam aloqalar muvofiqlashtirilgan holda olib borilmoqda.
 
Xulosa qilib aytganda, hozirça heç bir tomon strategik maqsadlaridan voz keçgani yöq. AQŞ harbiy bosim imkoniyatini saqlab qolmoqda, Eron esa Hormuz va mintaqaviy xavfsizlik omillaridan foydalanib, öziga qulay kelışuvga erişişga urinmoqda. 3-noyabrdan keyingi davr esa haqiqiy sinov bölişi mumkin. Agar diplomatik jarayon natija bermasa, bugungi muzokaralar uruşdagi navbatdagi harbiy eskalatsiya oldidan vaqtinçalik tanaffus bölib qolişi ehtimoli mavjud.

Strategic Focus: Central Asia

Eron Tashqi işlar vaziri A.Araqçining Aşxobodga taşrifi - bu Tehronning yaqinda Samarqandda AQŞ davlat kotibi M.Rubio iştirokida ötkazilgan “C5+1” formati uşraşuviga javoban bergan proaktiv signalidir. Vaşington asosiy Yevroosiyo davlatlarini çetlab ötuvçi yangi logistika yönalişlarini faol ilgari surayotgan bir paytda, Eron Markaziy Osiyo davlatlarining AQŞ sanksiyalariga qöşilib qolişiga olib kelişi mumkin bölgan har qanday urinişlarning oldini olişga intilmoqda.

Uşbu xabarni yetkaziş uçun Aşxobod maydonçasi tasodifan tanlanmagan: Turkmanistonning betaraf maqomi muzokaralarni ortiqça siyosiy şov-şuvsiz ötkaziş imkonini beradi. Yaqindagi diplomatik janjaldan söng Toşkentga boriş esa imkonsiz edi, çunki bu “keçirim söraş” va zaiflik belgisi sifatida qabul qilingan bölardi - bu esa Eron diplomatiyasi uçun qabul qilib bölmas holdir.

Tehron Markaziy Osiyo mamlakatlarining köpvektorliligi va AQŞ bilan hamkorligiga pragmatik munosabatda, biroq qatʼiy “qizil çiziq”ni belgilamoqda: mintaqa Eronning quruqlikdagi va logistik blokadasining elementiga aylanişi mumkin emas. Qöşnilar bilan quruqlikdagi chegaralar - Islom Respublikasining milliy xavfsizligi va iqtisodiy omon qolişining poydevoridir. Mintaqa infratuzilmasini anti-Eron izolyatsiya mexanizmlariga integratsiya qiliş eng qatʼiy javobga duç keladi.

Umuman olganda, Araqçining taşrifi qöşni davlatlarga Eron yaxşi qöşniçilik munosabatlariga intilişini, şuningdek, boşqa davlatlarning geosiyosiy öyinlariga aralaşmaslik tarafdori ekanligini eslatişga qaratilgan.

Strategic Focus: Central Asia

Eron TIV rahbari A.Araqçining Aşxobodga tashrifi ortidan yaqin kunlarda Vaşington tomonidan ham diplomatik javob qadami kutilishi mumkin. Yuqori ehtimol bilan, AQŞ Davlat kotibi Marko Rubio jamoasining vakillari eng yaqin vaqt içida Aşxobodga taşrif buyurib, AQŞning mintaqadagi manfaatlari va taʼsir doirasini yana bir bor namoyon etişga urinadi.

Tehron Aşxobod orqali Markaziy Osiyo davlatlariga özining xavfsizlik, iqtisodiy va logistika manfaatlari borasida signal yuborgan bölsa, Vaşington ham Turkmaniston maydonçasida öz pozitsiyalarini mustahkamlaşga intilişi tabiiy.

Strategic Focus: Central Asia

Vaşingtondan kelgan ma’lumotlarga köra, AQŞ va Eron örtasida harbiy harakatlarni töxtatişga qaratilgan muzokaralarda jiddiy tafovutlar saqlanib qolmoqda. Vositaçilar, jumladan Qatar, sönggi 8 kun davomida muhokama qilinayotgan kelişuv loyihasini yaqinlaştirişga urinayotganiga qaramay, tomonlar hozirça murosaga kelişdan uzoq.
 
Tehronning pozitsiyasi esa tobora aniq şakllanmoqda: Hormuz böğozini oçiş masalasi böyicha Eron şartlari bajarilmagunça, yadroviy dastur yuzasidan muzokaralar başlanmaydi. Eron tomoni Vaşingtonning ortiqça talablarini qabul qilmasligini bildirmoqda. Bu pozitsiya muzokaralarning oddiy ketma-ketligini özgartiradi. Ya’ni AQŞ uçun asosiy masala bö‘lgan yadroviy kelişuv Tehron tomonidan mintaqaviy xavfsizlik va dengiz kommunikatsiyalari bilan boğlab qöyilmoqda.
 
Vaziyatning harbiy jihati ham keskinligiça qolmoqda. AQŞ Qeşm oroliga zarbalar berganini, nişonlar AQŞ obyektlariga qarşi ishlatilishi mumkin bölgan zenit-raketa tizimlari ekanini ma’lum qildi. Eron Islom inqilobi qöriqçilari esa Hormuz böğozi şarqida AQŞning MQ-9 uçuvçisiz apparatini urib tuşirganini bildirdi. Demak, diplomatik kanallar faol ishlayotgan bir paytda, harbiy qarama-qarşilik ham davom etmoqda.
 
Biroq etibor qaratish lozim bölgan yana bir muhim jarayon bor: mintaqaviy xavfsizlik böyicha alohida diplomatik format şakllanmoqda. Eron Taşqi işlar vaziri A.Araqçining ma’lum qilişicha, Tehron va Riyod örtasidagi muloqot davom etmoqda. Bundan taşqari, ö‘tgan hafta Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokistonning yuqori martabali vakillari Tehronda Eron rasmiylari bilan uçraşdi. Uşbu muloqotlarning asosiy maqsadi – mintaqaviy xavfsizlikni taşqi harbiy kuçlar iştirokisiz ta’minlaş böyicha yangi mexanizmlarni muhokama qiliş.
 
Bu yerda Saudiya Arabistonining pozitsiyasi alohida ahamiyatga ega. Çunki Yamandagi husiylar bilan keskinlaşuv, Bab-al-Mandab böğoziga yaqin hududlarda harbiy faollik va Saudiya energetika infratuzilmasiga hujumlar Riyod uçun xavfsizlik masalasini faqat Eron bilan munosabatlar doirasida emas, balki butun mintaqaviy transport va energetika tizimi nuqtayi nazaridan kö‘rib çiqişni taqozo etmoqda.
 
Voqealar tahlilidan kelib çiqsak, hozirgi jarayonlarda uçta tendensiya kuzatilmoqda:
 
1. Hormuz – muzokaralarning asosiy geosiyosiy vositasi. Tehron dengiz kommunikatsiyalari ustidan öz tasirini AQŞ bilan muzokaralarda muhim siyosiy va iqtisodiy omil sifatida ishlatmoqda.
 
2. Saudiya Arabistoni va Eron örtasidagi muloqot yangi bosqiçqa çiqmoqda. Tomonlar örtasidagi kelişmovçiliklar saqlanib qolayotgan bölsa-da, harbiy eskalatsiyaning iqtisodiy oqibatlari mintaqaviy diplomatiyani faollaştirmoqda.
 
3. Turkiya va Pokistonning iştiroki mintaqaviy xavfsizlik arxitekturasi masalasini kengaytirmoqda. Bu davlatlar Eron va arab mamlakatlari örtasidagi muloqotda vositaçilik yoki diplomatik muvofiqlaştiriş uçun qöşimça platforma vazifasini bajarişi mumkin.
 
Xulosa qilib aytganda, Vaşington va Tehron örtasidagi qarama-qarşilik endilikda faqat yadroviy dastur yoki harbiy zarbalar masalasi bilan çeklanmayapti. Hormuz va Bab-al-Mandab böğozlari, Saudiya xavfsizligi hamda taşqi kuçlarning Fors körfazidagi harbiy iştiroki yagona geosiyosiy kun tartibiga birlaşmoqda. Şu sababli, hatto AQŞ va Eron örtasida vaqtinçalik kelişuvga erişilgan taqdirda ham, mintaqadagi xavfsizlik muammolari avtomatik ravişda hal bölmaydi.

Strategic Focus: Central Asia

AQŞ Davlat kotibining Janubiy va Markaziy Osiyo masalalari böyiça yordamçisi Pol Kapur rasmiy taşrif bilan Aşxobodga keldi.

Strategic Focus: Central Asia

Eron Oliy Milliy xavfsizlik kengashi kotibi Muhsin Rizoiyning Moskvaga tashrifi va uning Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan bugungi uchrashuvi qizgʻin muhokama qilinmoqda. Mazkur uchrashuvning aynan hozirgi harbiy-siyosiy vaziyatda o‘tkazilishi alohida e’tiborga molik. Taxminlarga koʻra, Tehron Moskva bilan shunchaki mavjud kelishuvlarni muhokama qilish emas, balki ehtimoliy yangi harbiy to‘qnashuv oldidan qo‘shimcha qurol-yarog‘, texnologiyalar va razvedka imkoniyatlarini qo‘lga kiritishga intilmoqda.

Bu borada Financial Times e’lon qilgan oxirgi materiali juda qiziq. Unga ko‘ra, Moskva va Tehron o‘rtasida “K-10” kod nomi ostidagi shartnoma mavjud bo‘lib, unga muvofiq Eronga X-39 (Yengil ko‘p maqsadli boshqariladigan raketa, boshqacha nomi “305-mahsulot”) yuqori aniqlikdagi raketalari uchun 90 ta APU-L uchirish qurilmasini yetkazib berish nazarda tutilgan.

Mazkur tizimlar Rossiyadan Eronga yetkazilayotgan Mi-28 zarba beruvchi vertolyotlarida qo‘llanishi mumkin. 14 kilometrgacha bo‘lgan masofadan yuqori aniqlikdagi zarbalar berish imkoniyati Eronning quruqlikdagi nishonlarga qarshi operativ salohiyatini oshiradi. Bundan tashqari, ushbu raketalar Ukrainadagi harbiy harakatlar davomida amaliy sinovdan o‘tgan. Demak, gap faqat zamonaviy qurol-yarog‘ yetkazib berish haqida emas, balki jangovar sharoitda sinovdan o‘tgan texnologiyalarni uzatish haqida ham bormoqda.

Rossiya va Eron o‘rtasidagi hamkorlik esa o‘zaro harbiy ehtiyojlarni qoplash mexanizmiga aylanmoqda. Eron avvalroq Rossiyaga uzoq masofali kamikadze-dronlar yetkazib bergan bo‘lsa, Moskva Tehronning aviatsiya sohasidagi zaif nuqtalarini to‘ldirishga kirishgan. Xususan, Yak-130 o‘quv-jangovar samolyotlari, Mi-28 zarba vertolyotlari va ular uchun yuqori aniqlikdagi raketa qurollari yetkazib berilishi shular jumlasidan.

Financial Times materiallarida Rossiyaning Eron bilan sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, razvedka ma’lumotlari, dron komponentlari va gipertovushli qanotli raketalar ishlab chiqish borasidagi ehtimoliy hamkorligi ham tilga olinadi. Bu esa harbiy hamkorlik faqat qurol yetkazib berish bilan cheklanmay, razvedka va strategik texnologiyalar sohasini ham qamrab olayotganini ko‘rsatadi.

Asosiy savol: Rizoiy Moskvadan aynan nima olishga harakat qilmoqda? Ehtimol, Tehron yangi harbiy qarama-qarshilik yuzaga kelgan taqdirda o‘zining mudofaa va zarba berish salohiyatini tiklash, mavjud zaifliklarni bartaraf etish hamda AQSh va Isroil bilan ehtimoliy to‘qnashuvga tayyorgarlik ko‘rish uchun qo‘shimcha kafolatlar izlamoqda. Shu ma’noda, Putinning Rizoiy bilan uchrashuvi oddiy diplomatik muloqotdan ko‘ra kengroq mazmunga ega bo‘lishi mumkin. Moskva va Tehron o‘rtasidagi yopiq muzokaralar ortida yangi harbiy bosqichga tayyorgarlik masalalari turgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Strategic Focus: Central Asia

Ayni vaqtda XXR raisi Si Szinpin Pekinda Eron Oliy rahbarining harbiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Yahyo Rahim Safaviy bilan uchrashdi.

Sizningcha, Eron vakillarining bugungi Moskva va Pekinga amalga oshirgan tashriflari ortida qanday maqsadlar turibdi? Bu diplomatik faollik yangi harbiy-siyosiy vaziyatga tayyorgarlik belgisi bo‘lishi mumkinmi?

Strategic Focus: Central Asia

Demokratlarning Kongressdagi g‘alabasi: AQShning Yaqin Sharq siyosatida qanday o‘zgarishlar kutilmoqda?

Demokratlarning AQSh Kongressidagi saylovlarda muvaffaqiyat qozonishi ortidan Vashingtonning Yaqin Sharq siyosatida bir qator o‘zgarishlar yuz berishi mumkin. Ekspertlar prognozlariga ko‘ra, demokratlar Kongressdagi mavqeidan foydalanib, Donald Tramp ma’muriyatining mintaqaviy siyosatiga nisbatan institutsional va moliyaviy bosimni kuchaytirishga intiladi. Bunda asosiy e’tibor Eron bilan davom etayotgan urush, Isroilga harbiy yordam va Fors ko‘rfazi davlatlari bilan munosabatlarga qaratiladi. Kutilayotgan jarayon AQSh tashqi siyosatining keskin o‘zgarishidan ko‘ra, Oq uyning Yaqin Sharqdagi harakat erkinligi cheklanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Birinchi navbatda, Eron bilan urushni to‘xtatish masalasi demokratlarning Kongressdagi asosiy siyosiy ustuvor yo‘nalishiga aylanishi kutilmoqda. Yangi Kongress yanvar oyida ish boshlagach, demokratlar Pentagon uchun ajratiladigan mablag‘lardan foydalanish shartlarini qayta ko‘rib chiqishga va Eronga qarshi harbiy operatsiyalarni moliyalashtirishni cheklashga urinishi mumkin. Xususan, harbiy harakatlarni davom ettirish uchun mablag‘ ajratishni taqiqlovchi qonunchilik tashabbuslari, War Powers Resolution mexanizmini qo‘llash va urushning Kongress roziligisiz boshlanganligi yuzasidan parlament tekshiruvlarini kuchaytirish ehtimoli mavjud. Biroq bu jarayonning natijasi kafolatlanmagan: Tramp prezidentlik vetosidan foydalanishi, demokratlar esa uni bekor qilish uchun zarur bo‘lgan uchdan ikki ovozni to‘play olmasligi mumkin. Shu sababli demokratlarning asosiy strategiyasi urushni bevosita taqiqlashdan ko‘ra, uni davom ettirish uchun zarur moliyaviy va siyosiy sharoitlarni murakkablashtirishga qaratilishi ehtimol.

Ikkinchi muhim yo‘nalish - Isroilga ko‘rsatilayotgan Amerika harbiy yordamini qayta ko‘rib chiqish va unga qo‘shimcha shartlar kiritish masalasi. Demokratik partiya ichida Tel-Avivga harbiy yordamni cheklovlarsiz davom ettirish borasidagi kelishmovchiliklar kuchayib borayotgani kuzatilmoqda. Shu munosabat bilan ayrim turdagi og‘ir aviabombalarni yetkazib berishni cheklash, Amerika qurollaridan foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirish va G‘arbiy Sohildagi zo‘ravonliklarga aloqador isroillik ko‘chmanchilarga nisbatan sanksiyalar joriy etish tashabbuslari ilgari surilishi mumkin. Bundan tashqari, 2028-yilda amaldagi harbiy yordam kelishuvining muddati tugashi munosabati bilan yangi o‘n yillik bitimni muhokama qilishda Vashington qat’iyroq shartlarni ilgari surishi ehtimoldan xoli emas. Shunga qaramay, yaqin istiqbolda Isroilga harbiy yordamning butunlay to‘xtatilishi emas, balki uning hajmi, yo‘nalishlari va foydalanish shartlari ustidan nazorat kuchayishi kutilmoqda.

Uchinchi yo‘nalish - Tramp ma’muriyatining Fors ko‘rfazi davlatlari bilan moliyaviy va biznes aloqalarini parlament tekshiruvidan o‘tkazish. Demokratlar, xususan, Trampning kuyovi Jared Kushner boshqaruvidagi Affinity Partners investitsiya kompaniyasi hamda Saudiya Arabistoni, BAA va Qatar suveren fondlari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarga alohida e’tibor qaratishi mumkin. Shuningdek, Qatar tomonidan AQSh prezidentiga foydalanish uchun taqdim etilgan, qiymati qariyb 400 million dollarga baholangan samolyot masalasi ham qayta muhokama qilinishi ehtimoli bor. Bu jarayon Fors ko‘rfazi monarxiyalari bilan Vashington o‘rtasidagi munosabatlarga bevosita ta’sir qilmasa-da, Tramp ma’muriyatining mintaqadagi siyosiy va iqtisodiy kelishuvlari ustidan qo‘shimcha nazorat shakllanishiga olib kelishi mumkin. Natijada Oq uy ayrim strategik qarorlarni qabul qilishda ichki siyosiy va huquqiy omillarni ko‘proq hisobga olishga majbur bo‘ladi.

To‘rtinchi yo‘nalish - Pentagon va Oq uyning tashqi siyosatdagi qarorlarini parlament nazorati ostiga olish. Demokratlar Kongress qo‘mitalarining vakolatlaridan foydalanib, ma’muriyat vakillarini eshituvlarga chaqirish, harbiy operatsiyalar bo‘yicha ma’lumot talab qilish va Pentagon faoliyatini tekshirishni kuchaytirishi mumkin. Bunda mudofaa vaziri Pit Xegset hamda Eron bilan urushni rejalashtirish va amalga oshirishda ishtirok etgan mansabdor shaxslar alohida e’tibor markazida bo‘lishi kutilmoqda. Ayrim demokrat qonunchilar tomonidan Xegsethga nisbatan impichment tashabbusini qo‘llab-quvvatlash ehtimoli ham mavjud. Shu bilan birga, Senatdagi demokratlar Pentagon va Yaqin Sharqdagi diplomatik vakolatxonalar uchun yangi nomzodlarni tasdiqlash jarayonini kechiktirish yoki bloklash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa Tramp ma’muriyatining harbiy va diplomatik kadrlar siyosatida qo‘shimcha to‘siqlarni yuzaga keltirishi mumkin.

Umuman olganda, demokratlarning Kongressdagi ustunligi AQShning Yaqin Sharq siyosatida yangi ichki siyosiy muvozanatni shakllantirishi mumkin. Eron bilan urushni moliyalashtirish, Isroilga harbiy yordam shartlari va Fors ko‘rfazi davlatlari bilan moliyaviy munosabatlar endilikda nafaqat tashqi siyosat, balki Vashingtondagi ichki siyosiy kurashning ham muhim mavzulariga aylanadi. Bu holat Tehron uchun AQShning harbiy qarorlar qabul qilish jarayonida qo‘shimcha siyosiy cheklovlar paydo bo‘lishini anglatishi mumkin. Biroq demokratlarning Kongressdagi g‘alabasini Trampning mintaqaviy siyosati to‘liq o‘zgarishining kafolati sifatida baholash erta.

Strategic Focus: Central Asia