AQSh va G‘azo masalasi: imperialistik yondashuvning qaytishi yoki Trampning taktik o‘yini?

A.Qodirov, siyosiy tahlilchi

D.Trampning G‘azoni «sotib olish va egallash» haqidagi bayonoti so‘nggi yillarda Yaqin Sharq siyosatidagi eng shov-shuvli tashabbuslardan biri bo‘ldi. U AQSh strategiyasini tubdan o‘zgartirib, G‘azoni o‘z nazorati ostiga olmoqchi va uning tiklanishini arab davlatlariga topshirmoqchi. Biroq bu taklif ortida tashqi siyosiy va ichki siyosiy hisob-kitoblar yotib, ular kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Tramp mafkuraviy yondashuv emas, balki pragmatik kelishuvlar tarafdori. Uning G‘azoni nazorat qilish haqidagi taklifi bir nechta maqsadni ko‘zlaydi: a) AQShning Yaqin Sharqdagi strategik ta’sirini kuchaytirish; b) Falastin guruhlarini qo‘llab-quvvatlayotgan Eronga qarshi qo‘shimcha bosim o‘rnatish; c) mojaroni biznesga aylantirish, ya’ni AQSh G‘azoni oladi, arab davlatlari esa uning tiklanishini moliyalashtiradi. Eng asosiy narsa esa – Hamasning siyosiy va harbiy yo‘q qilinishidir. Amalda bu G‘azoning AQSh nazoratiga o‘tishi va hududning harbiylashuviga olib keladi, bu esa mintaqadagi keskinlikni oshirishi aniq.

Bu borada Yaqin Sharqdagi asosiy o‘yinchilarning pozitsiyasi aniq emas. Saudiya Arabistoni ushbu vaziyatdan AQSh bilan Isroilni tan olish bo‘yicha muzokaralarda o‘z pozitsiyasini kuchaytirish uchun foydalanishi mumkin. Hamas bilan aloqador bo‘lgan Qatar neytral pozitsiyani egallashi va insonparvarlik yordamini taqdim etishi mumkin, lekin AQSh nazoratini qo‘llab-quvvatlamaydi. Misr esa an’anaviy ravishda Falastin qochqinlarining oqimidan xavotirda bo‘lib, G‘azoning AQSh nazoratiga o‘tishi uning chegaralarida beqarorlikni kuchaytirishi mumkinligidan ehtiyot bo‘ladi. Natijada arab davlatlari G‘azoni tiklash jarayonida ishtirok etishi mumkin, lekin uni AQSh nazorati ostiga o‘tkazish taklifini rad etish ehtimoli yuqori.

Biroq bu tashabbusning ichki siyosiy sabablari ham bor. Saylovlar oldidan Tramp Yaqin Sharq mojarosidan AQSh ichidagi siyosiy mavqeini mustahkamlash uchun foydalanmoqda. U Respublikachilar elektorati oldida qat’iyatli rahbar sifatida ko‘rinishga harakat qilmoqda, shuningdek, Hamasning yo‘q qilinishiga qiziqqan yahudiy lobbisi qo‘llab-quvvatloviga erishmoqchi. Bundan tashqari, u arab davlatlari va Isroil bilan muzokaralarda qo‘shimcha bosim vositasini yaratmoqda.

Shunga qaramay, ushbu rejaning amalga oshirilishi falokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin. AQShning G‘azoni nazorat ostiga olishi arab dunyosida kuchli antiamerikan va antiisroil kayfiyatlarni keltirib chiqarishi aniq. Bu radikal guruhlarning yanada kuchayishiga va terrorchilik xurujlarining ortishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, Falastin qarshilik harakatlarini qo‘llab-quvvatlayotgan Eron o‘z qurolli guruhlarini yanada faollashtirib, AQSh va Isroil bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuv xavfini oshirishi mumkin. Natijada Tramp loyihasi tinchlik o‘rniga mintaqadagi vaziyatning keskinlashuviga sabab bo‘lishi mumkin.

Hozircha Tramp ushbu tashabbusni qanchalik jiddiy amalga oshirmoqchi ekani noma’lum. Balki bu saylovoldi strategiyasining bir qismi bo‘lib, u faqat o‘z qat’iyatini namoyish qilish va yangi ittifoqchilar topish maqsadini ko‘zlagandir. Ammo agar AQSh haqiqatan ham G‘azoni nazorat qilishga urinadigan bo‘lsa, bu Yaqin Sharqda yangi beqarorlik markazi paydo bo‘lishiga va AQSh, Isroil hamda arab dunyosi o‘rtasidagi ziddiyatning chuqurlashishiga olib kelishi aniq.

Strategic Focus: Central Asia

AQSh va Ozarbayjon: yangi geosiyosiy hamkorlik

AQShning G‘arbiy Yevroosiyadagi strategiyasi o‘zgarayotgan kuchlar muvozanati fonida yangi vektorlar bilan shakllanmoqda. Eron-Rossiya-Pokiston o‘qi tobora mustahkamlanib borayotgan bir paytda, Vashington o‘zining mintaqadagi ta’sirini saqlab qolish va kengaytirish uchun muqobil strategiyalar ishlab chiqishi zarur. Bu jarayonda Ozarbayjon muhim geosiyosiy aktorga aylanmoqda.

Yangi kuchlar muvozanati: Eron va uning ittifoqchilari

Eron Suriya va boshqa muhim geostrategik yo‘qotishlarni o‘rnini qoplash uchun so‘nggi oylarda Rossiya va Pokiston bilan harbiy va diplomatik hamkorlikni kuchaytirishga e’tibor qaratmoqda. Yanvar oyida Prezident Masud Pezeshkiyan Moskvaga tashrif buyurib, Rossiya bilan 20 yillik strategik hamkorlik shartnomasini imzoladi. Bir necha kundan so‘ng, Eron armiyasining bosh shtabi rahbari general Muhammad Boqiriy Pokistonga tashrif buyurib, harbiy va chegara xavfsizligi masalalarini muhokama qildi.

Yuqoridagi jarayon shuni ko‘rsatadiki, Tehron AQSh bosimiga javoban Moskva va Islomobod bilan yaqinlashishga harakat qilmoqda. Vashington bunday dinamikani nazorat qilmasa, G‘arbning Yevroosiyo bo‘yicha ta’siri yanada zaiflashishi mumkin.

Ozarbayjonning yangi geosiyosiy o‘rni

Ozarbayjon Rossiya va Eron o‘rtasida joylashgan bo‘lib, mintaqaviy strategiyada muhim pozitsiyaga ega. Boku porti Markaziy Osiyodan kelayotgan savdo yo‘llari uchun asosiy darvoza bo‘lib xizmat qiladi. Qorabog’ urushidagi g‘alabadan so‘ng Ozarbayjon o‘zini middle power sifatida ilgari surmoqda va Kaspiy orti qo‘shnilari bilan hamkorlikni kengaytirmoqda.
Rossiya tomonidan yo‘lovchi samolyotining tasodifan urib tushirilishi Ozarbayjonga o‘zining shimoliy qo‘shnisi bilan mustaqil va qattiq pozitsiya olib borish imkonini berdi. Prezident Aliyev Moskva tomonidan javobgarlikni bo‘ynidan soqit qilishga urinishlarini keskin tanqid qildi. Bu esa Boku va Moskva o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashayotganidan darak beradi.

Boku - Tel-Aviv - Vashington uchburchagi

Ozarbayjon 30 yildan beri AQShning asosiy mintaqaviy ittifoqchilaridan biri bo‘lgan Isroil bilan strategik sherik sifatida yaqin aloqalarni rivojlantirib kelmoqda. Boku Isroilning asosiy neft yetkazib beruvchisi, Isroil esa Ozarbayjonning qurol yetkazib beruvchisi bo‘lib xizmat qiladi. Ikki tomonlama aloqalar Eronning kengayish siyosatiga qarshi qaratilgan bo‘lib, ikki davlat razvedka va xavfsizlik sohasida hamkorlikni chuqurlashtirmoqda.
E’tiborlisi shundaki, Islom dunyosi, xususan Turkiya, bosimiga qaramay, G‘azo urushi davomida Ozarbayjon Isroilga neft yetkazib berishni to‘xtatmadi. Bu holat Boku va Anqara o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning muhimligini ko‘rsatadi. Agar Ozarbayjon Turkiyaning pozitsiyasini shakllantirishda rol o‘ynay olsa, bu AQShning mintaqadagi manfaatlariga ham xizmat qiladi.

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, tahlilchilar bir qator taxminlarni ilgari surmoqda:

1) AQSh Ozarbayjon bilan hamkorlikni kuchaytirishi: Boku Eron va Rossiyaga qarshi mintaqaviy barqarorlik elementi sifatida ilgari suriladi.

2) Vashington va Anqara o‘rtasida munosabatlar murakkablashishi: Boku Anqara va Vashington o‘rtasidagi muvozanatni saqlashda vositachi rolini o‘ynashi mumkin, bu esa mustaqil mintaqaviy kuch sifatida harakat qilmoqchi bo’lgan turklarga yoqmasligi aniq.

3) Rossiya Ozarbayjon ustidan nazoratini kuchaytirishga urinishi: Bu ayniqsa Moskvaning ta’siri Kavkaz va Kaspiy mintaqasida zaiflashib borayotgan bir paytda dolzarb.

4) Ozarbayjon-Isroil hamkorligi yanada chuqurlashadi: ozarlar Isroilga energiya xavfsizligini ta’minlash va Eronga qarshi razvedka operatsiyalarida qo‘shimcha resurslar taqdim etadi.

Bundan tashqari, AQSh Ozarbayjon bilan yaqinlashish orqali Rossiya va Eronga nisbatan geosiyosiy ustunlikka erishishga harakat qiladi, ayniqsa bu ikki davlat G‘arbga qarshi hamkorlikni kengaytirayotgan bir sharoitda.

Xulosa qilib aytganda, Ozarbayjon AQSh, Isroil, Turkiya va Rossiya o‘rtasidagi geosiyosiy kuchlar muvozanatini shakllantiruvchi asosiy o‘yinchilardan biriga aylanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Fox News: USAID XAMAS bilan bog‘liq tashkilotlarni moliyalashtirgan

🇺🇸💰 AQShning Xalqaro taraqqiyot agentligi (USAID) katta mojaroga aralashdi – Fox News ma’lumotlariga ko‘ra, u XAMAS va boshqa guruhlar bilan bog‘liq tashkilotlarga kamida $122 million ajratgan.

📌 Asosiy faktlar:
🔹 $900.000 XAMAS bilan bog‘liq tashkilotlarga o‘tkazilgan, jumladan Bayader Association for Environment and Development. Oxirgi to‘lov 2023-yil 7-oktyabr kuni XAMAS Isroilga hujum qilishidan atigi bir necha kun oldin amalga oshirilgan.
🔹 2024-yilda USAID Amerika Yaqin Sharq qochqinlar agentligiga $12,5 million ajratgan, bu tashkilot esa Bayader bilan hamkorlik qiladi.
🔹 USAID Islamic Relief (ISRA) tashkilotini ham moliyalashtirgan, garchi AQSh uni 2004-yilda terrorchi tashkilot deb e’lon qilgan va uni Usama bin Laden bilan aloqadorlikda ayblagan.
🔹 Hizbullohning Livandagi qurol omborida USAID tomonidan yuborilgan gumanitar yuklar topilgan.

Shunday qilib, AQSh Isroilni qo‘llab-quvvatlashini rasmiy ravishda e’lon qilgan bo‘lsa ham, budjetdan ajratilgan millionlab dollarlar XAMAS va Hizbulloh bilan bog‘liq tashkilotlarga ketgan. Bu Vashingtonning Yaqin Sharqdagi haqiqiy siyosati va USAID tomonidan ajratilgan mablag‘lar ustidan nazorat mavjud yoki yo‘qligi haqida jiddiy savollar tug‘diradi.

@erontahlili

Yaqin kelajakda dunyoning eng qudratli yetakchisi kim bo‘ladi?

Jahon siyosatida uchta yirik lider — Tramp, Si va Putin o‘rtasida hukmronlik uchun kurash ketmoqda. Kelajakda eng qudratli inson kim bo‘ladi va global kuchlar muvozanati qanday shakllanadi?

Yetakchilikning uchta strategiyasi: Tramp, Si va Putin

Kyoln universitetining xalqaro munosabatlar professori Klemens Fisher fikricha, har bir rahbarning o‘z boshqaruv modeli va kuchga erishish yo‘li bor:

Tramp tajovuzkor uslubda harakat qiladi, iqtisodiy ta’sir vositalariga tayanadi va harbiy mojarolardan qochishga harakat qiladi.

Putin armiyaga va Rossiyaning uzoq urushni bardosh bera olish qobiliyatiga tayanadi.

Si vaqtni strategik vosita sifatida ishlatib, uzoq muddatli iqtisodiy ekspansiya va diplomatik ta’sirni kuchaytirishga harakat qilmoqda.

Uchchovlon ham liberal qadriyatlarga qarshi chiqadi, harbiy bosim vositalaridan foydalanadi va raqiblariga tahdid qilishdan tortinmaydi. Ammo agar Tramp AQShni bo‘linishga olib kelgan yetakchi, Putin esa Xitoy va AQSh harbiy siyosatiga bog‘liq yetakchi sifatida yodda qolsa, Si iqtisodiy qudrat orqali haqiqiy global yetakchiga aylanmoqda.

AQSh va Xitoy: kim g‘alaba qozonadi?

Myunxen Federal qurolli kuchlari universitetining xalqaro siyosat professori Karlo Masala fikriga ko‘ra, yaqin yillarning asosiy geosiyosiy kurashi AQSh va Xitoy o‘rtasida kechadi.

Vashington Xitoyning kuchayishini to‘xtatishga yoki sekinlashtirishga harakat qilmoqda, chunki u dunyo yetakchiligini saqlab qolishni xohlaydi.

Pekinning maqsadi esa AQSh bilan teng qudratli davlatga aylanish va global geosiyosiy tartibda yetakchi bo‘lish.

Tramp Xitoyga qarshi savdo urushlarini davom ettirishi mumkin, ammo bunday strategiyalar faqat qisqa muddatli natijalar berishi mumkin, uzoq muddatda esa AQShning o‘ziga zarar yetkazishi ehtimoli yuqori.

Agar AQSh kelgusi to‘rt yil ichida Xitoyga nisbatan noto‘g‘ri strategiya tanlasa, 2029-yilga kelib dunyodagi eng qudratli inson Si bo‘lishi mumkin.

Tramp hozir qudratining eng yuqori cho‘qqisida, lekin bu qancha davom etadi?

Vashingtondagi Yangi Amerika xavfsizligi markazi (CNAS) ijrochi direktori Richard Fonteyn fikricha, Donald Tramp hozir o‘z qudratining eng yuqori nuqtasida: a) AQSh eng yirik iqtisodiyot va eng kuchli armiyaga ega; b) Respublikachilar Kongressni nazorat qilyapti va Oliy sudda ko‘pchilik ovozga ega; c) AQSh dunyo bo‘ylab mustahkam ittifoqchilarga ega, bu esa Xitoy va Rossiya uchun jiddiy muammo tug‘diradi.

Ammo Tramp o‘z pozitsiyasini saqlab qola oladimi? Rossiya asta-sekin zaiflashmoqda, Xitoy esa iqtisodiy va demografik muammolar bilan duch kelmoqda. Shunga qaramay, Pekin harbiy va diplomatik ta’sirini tobora kengaytirib bormoqda.

Xulosa qilib aytganda, kelgusi yillarda global yetakchilik uchun kurash davom etadi. Agar AQSh Xitoyga nisbatan noto‘g‘ri strategiya tanlasa, Si dunyoning eng qudratli yetakchisiga aylanishi mumkin. Putin Rossiyaning ta’sir doirasini kengaytirishga urinmoqda, ammo u cheklangan imkoniyatlarga ega. Tramp hozircha kuch cho‘qqisida, lekin uning keyingi qarorlari AQShning global mavqeini belgilab beradi.

Xitoy, Rossiya va AQSh global tartibni nazorat qilish uchun kurash olib borar ekan, dunyo siyosatidagi beqarorlik hali uzoq davom etishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

XXI asr neomperializmi: Tramp, Putin va Si dunyoni yangi hududiy ekspansiya davriga boshlamoqdami?

Global siyosat yangi bosqichga – neomperializm davriga o‘tmoqda. Agar XX asrda neoliberalizm va neokonservatizm g‘oyalari ustun bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda AQSh, Rossiya va Xitoy yetakchilari ochiqchasiga hududiy da’volar qilishmoqda. Bu esa xalqaro tizimni izdan chiqarib, dunyoni ta’sir doiralari uchun kurash maydoniga aylantirishi mumkin.

Tramp: Amerikaning ekspansion siyosati qaytmoqdami?

Donald Tramp o‘z inauguratsion nutqida AQSh hududini kengaytirishi kerakligini ochiq aytdi. Grenlandiya, Panama kanali va hatto Kanada bo‘yicha bayonotlari avvaliga shunchaki ritorika sifatida qabul qilingan bo‘lsa-da, ularning tez-tez takrorlanishi Vashingtonda ekspansionistik fikrlash kuchayib borayotganini ko‘rsatadi.

Grenlandiya – strategik jihatdan muhim hudud bo‘lib, Tramp uni AQSh nazorati ostida ko‘rishni xohlamoqda. Panama kanali – jahon savdosi uchun muhim transport arteriyasi, ammo bu hududda Xitoy ta’siri ortib bormoqda. Kanadani 51-shtatga aylantirish – hatto Tramp tarafdorlari orasida ham ziddiyatli fikrlarga sabab bo‘layotgan radikal g‘oya. G‘azo – bu eng kutilmagan da’volardan biri, lekin Trampning global ta’sir haqidagi qarashlariga mos keladi.

Putin: «Rus dunyosini» tiklash rejasi

Putin hududiy ekspansiyani o‘zining tarixiy missiyasining bir qismi deb biladi. Tramp va Si yangi hududlarni egallashga harakat qilayotgan bo‘lsa, Putin Rossiya imperiyasi chegaralarini tiklashni maqsad qilgan, birinchi navbatda, Ukrainani nazorat ostiga olish bilan.

Rossiya rasmiylari urushni milliy xavfsizlik masalasi sifatida ko‘rsatmoqda, ammo Putin bir necha bor Ukraina «rus dunyosining» bir qismi ekanini aytgan. U Ukraina bosqini oldidan Ivan Grozniy, Pyotr I va Yekaterina II kabi tarixiy shaxslarning tajribasini o‘rgangan – zikr etilganlarning barchasi Rossiya hududini kengaytirgan yirik hukmdorlar.

Bu borada Putinning uzoq muddatli maqsadi – Rossiyaning sobiq Sovet hududlari ustidan nazoratini qayta tiklash va G‘arbga qarab yanada ilgarilash, deydi tahlilchilar.

Si: Tayvan – asosiy nishon

Si Zinpin Tayvanni Xitoy bilan birlashtirishni o‘zining asosiy tarixiy missiyasi deb biladi.

Xususan, Si Tayvanni «Xitoyning muqaddas hududi» deb atadi va orolni qaytarish endilikda avlodlar bo‘ylab cho‘ziladigan masala emasligini ta’kidladi.

Agar Si Tayvanni Xitoy tarkibiga qo‘sha olsa, bu uning tarixiy merosini Mao Zedun darajasiga ko‘taradi. U harbiy harakatlardan qochishga harakat qilayotgan bo‘lsa-da, Xitoy armiyasi Tayvanga bosqin qilish uchun tayyorgarlikni davom ettirmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

XXI asr neomperializmi: Tramp, Putin va Si dunyoni yangi hududiy ekspansiya davriga boshlamoqdami? - davomi

Neomperializmning oqibatlari

Agar AQSh, Rossiya va Xitoy hududiy ekspansiya siyosatini davom ettirsa, bu zamonaviy xalqaro tizimni butunlay izdan chiqarishi mumkin.

Kichik davlatlar xalqaro huquq himoyasiga ishonishdan voz kechishga majbur bo‘ladi. Falsafiy jihatdan bu Fukididning mashhur fikrini eslatadi «Kuchlilar istagan narsasini qiladi, zaiflar esa chidashga majbur».

Bu kontekstda, ekspertlar dunyoda yangi ta’sir doiralari tizimi paydo bo‘lishini taxmin qilishmoqda: 1) AQSh G‘arbiy yarimsharda hukmron bo‘ladi; 2) Rossiya Sharqiy Yevropada ta’sirini kuchaytiradi; 3) Xitoy Sharqiy Osiyoda dominant kuchga aylanadi

Bu tizim XIX asrga o‘xshaydi, o‘sha davrda yirik imperiyalar territoriyalarni bo‘lib olishgan, masalan, 1884–1885-yillardagi Berlin konferensiyasida Yevropa davlatlari Afrikani bo‘lishib olgani kabi.

Ammo bunday kelishuvlar barqaror bo‘la olmaydi. XIX asrda ta’sir doiralari bo‘yicha kelishuvlar XX asrdagi jahon urushlariga olib kelgan edi.

Bundan tashqari, imperializm mafkurasi yirik davlatlarning ichki siyosatini ham o‘zgartiradi. Ekspansiya mustahkam hokimiyat talab qiladi, bu esa yetakchilar shaxsiy hokimiyatini mustahkamlash va repressiyalarni kuchaytirishiga olib keladi.

Tramp, Putin, Si: avtoritarizm muqarrarmi?

Putin va Si allaqachon avtoritar rejimlar tuzib bo‘lishgan, bu joylarda shaxsiy hokimiyat kuchaygan va muxolifatga qarshi repressiyalar davom etmoqda.

AQShda esa Tramp o‘z raqiblariga bosimni kuchaytirmoqda, bu esa uning tarafdorlarida shaxsiga sig‘inishni kuchaytirmoqda.

Ayni vaqtda Trampning eng yirik tarafdorlaridan biri Ilon Mask yaqin vaqtlarda Rim imperiyasi taqdiri haqida muntazam o‘ylab yurganini tan oldi.

U hatto AQShga «zamonaviy Sulla» kerak bo‘lishi mumkinligini ta’kidlab, Rim diktatori Sulla haqida gapirdi. Sulla o‘z davrida qat’iy tartib o‘rnatish uchun yuzlab raqiblarini yo‘q qilgan edi.

Tarix shuni ko‘rsatadiki, ekspansiya odatda tinch yo‘l bilan amalga oshmaydi. Agar dunyo haqiqatdan ham neomperializm davriga kirayotgan bo‘lsa, buning oqibatlari kutganimizdan ham halokatliroq bo‘lishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Trampning G‘azodagi strategiyasida gaz omili
 
M.Imomov, siyosiy tahlilchi
 
D.Trampning falastinliklarni G‘azo sektoridan chiqarib yuborish va anklavni to‘liq qayta qurish haqidagi taklifi hatto uning oldingi tashabbuslari bilan solishtirganda ham haddan tashqari g‘ayrioddiy tuyulishi mumkin. Biroq, bu bayonot ortida nafaqat siyosiy, balki mintaqaning energetik resurslariga bog‘liq kuchli iqtisodiy motivatsiya ham yotibdi. G‘azo strategik jihatdan muhim bo‘lgan O‘rta yer dengizining gaz zaxiralari joylashgan hududlaridan biri bo‘lib, yangi o‘yinchilar uchun Yevropa energiya bozoriga chiqish imkoniyatini beradi.
 
G‘azo Yevropa uchun yangi energetik xabga aylanadimi?
 
Bugungi kunda Yevropa Rossiya energiya resurslariga qaramlikni kamaytirishga intilayotgan bir paytda, har qanday muqobil gaz yetkazib beruvchilar geosiyosiy ahamiyat kasb etmoqda. Isroil va G‘azo tabiiy gazning katta zahiralariga ega bo‘lib, Tel-Aviv allaqachon "Leviafan" va "Tamar" kabi yirik gaz konlaridan eksportni amalga oshirmoqda. Tramp mantig‘iga ko‘ra, G‘azoning falastinlik aholidan "tozalanishi" siyosiy xatarlarni bartaraf etib, AQSh va Isroil kompaniyalari foydasiga gaz konlarini tezroq ishga tushirish imkonini beradi.
 
Ajablanarli emas, bu jarayonda asosiy manfaatdor tomonlar sifatida Isroil, Qatar va Turkiya tilga olinmoqda – bu davlatlar so‘nggi yillarda gaz diplomatiyasini faol rivojlantirishga harakat qilmoqda. Turkiya va Qatar allaqachon Yevropaga gaz yetkazib berish uchun transarab gaz (Trans-Arabian pipline) quvurini qayta tiklash masalasida muzokaralar olib bormoqda. Agar bu loyiha amalga oshsa, Yevropa Ittifoqi uchun Rossiya gaziga muqobil ta’minot kanali ochiladi.
 
Gaz omili va mintaqaviy beqarorlik
 
G‘azo gaz konlari uzoq vaqtdan beri mintaqaviy beqarorlik omillaridan biri sifatida e’tirof etib kelinmoqda. Hozirda HАMAS harakati AQSh vositachiligida G‘azo yaqinidagi gaz konlarini o‘zlashtirish bo‘yicha kelishuvga erishgan edi. Ammo 2023-yil 7-oktabrdagi harbiy harakatlar ortidan Isroil ushbu bahsli hududda qazish ishlari olib borish huquqini Eni (Italiya), Dana Energy (Buyuk Britaniya) va Ratio Petroleum (Isroil) kompaniyalariga topshirdi. Bu esa ushbu mojaroning gaz manbalari uchun kurash natijasida yuzaga kelganligi haqidagi taxminlarni yanada kuchaytiradi.
 
E’tiborga molik jihatlardan yana biri – xalqaro energetik o‘yinchilarning mintaqaga kirib kelishidir. Masalan, Ozarbayjonning SOCAR kompaniyasi yaqinda "Tamar" gaz konining 10% aksiyalarini sotib oldi. Bu kelishuv, ehtimol, AQShning G‘azo bo‘yicha rejalaridan bexabar holda tuzilgan bo‘lishi mumkin, ammo bu voqea Yaqin Sharqning energetik xaritasi qanday o‘zgarayotganini ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Trampning G‘azodagi strategiyasida gaz omili – davomi
 
Arab dunyosi: konsensus yoki qarshilik?
 
Tramp tashabbusining eng katta muammosi – arab davlatlari tomonidan qanday qabul qilinishidadir. G‘azodan yuz minglab falastinliklarning Misr va Iordaniya hududlariga ko‘chirilishi bu davlatlarning ichki barqarorligiga jiddiy tahdid soladi. Misr va Iordaniya rahbarlari bu reja ularga rejimning ag‘darilishi xavfini tug‘dirishi mumkinligini ochiq tan olishmoqda. Shu sababli, Misrda arab davlatlari Tramp rejasiga qarshi birgalikda pozitsiya ishlab chiqish maqsadida Favqulodda Arab Ligasi sammiti chaqirilmoqda.
 
Geosiyosiy o‘yin va tavakkalchilik
 
AQSh va Isroil nafaqat HAMASni yo‘q qilish, balki G‘azo ustidan to‘liq nazorat o‘rnatishni ham maqsad qilgan ko‘rinadi. Agar bu amalga oshsa, bu nafaqat Isroilning Yaqin Sharqdagi strategik mavqeini mustahkamlash, balki Yevropaning energetik xavfsizligini AQSh nazorati ostiga olishga yordam berishi mumkin. Biroq, ushbu rejaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi shubha ostida qolmoqda. Avvalo, arab davlatlarining qarshiligi juda kuchli. Agar Vashington Misr yoki Iordaniyani majburlab bu rejaga rozi qilmoqchi bo‘lsa, bu butun mintaqani beqarorlashtirishga olib kelishi mumkin.
 
Shu bilan birga, agar Tramp bu rejani ilgari surishda Saudiya Arabistonini (Isroil bilan munosabatlarni normallashtirish evaziga) ishontira olsa, bu AQSh tarixidagi eng murakkab tashqi siyosiy manyovrlardan biri bo‘ladi. Savol shundaki, AQSh va uning ittifoqchilari O‘rta yer dengizining energiya resurslarini boshqarish uchun qanday vositalarni ishga solishga tayyor? Hozircha bu rejaga qarshi kuchli qarshilik mavjud, ammo tarix shuni ko‘rsatadiki, AQSh Yaqin Sharqda energetik manfaatlari uchun har qanday yo‘l bilan o‘z maqsadlariga erishishga tayyor.

Strategic Focus: Central Asia

Global axborot xaosi va feyklarning ommaviy targ’iboti zamonida bizning kanallar haqiqat tarafida bo’lishga yordam beradi:

Strategic Focus: Central Asia - Markaziy Osiyodagi (va boshqa mintaqalar) asosiy voqealar tahlili.

@erontahlili - Yaqin Sharqdagi zamonaviy xalqaro munosabatlar.

G’arbiy alyans - AQSh va Yevropa kun tartibidagi asosiy mavzular hamda trendlar.

Xorijiy OAV - chet tillardagi yetakchi nashrlar kanali.

Strategic Focus: Central Asia - LIVE - jahondagi eng oxirgi va sara xabarlar.

🚀 Qo’shiling, afsuslanmaysiz! 🚀

Eronning dron kemasi: haqiqiy tahdidmi yoki shunchaki propaganda?

Tehron yangi harbiy-dengiz strategiyasini e’lon qildi – Shahid Bahman Bagheri kemasi. AQSh va Isroil uchun xavfmi yoki faqat ko‘zbo‘yamachilik? Harbiy texnologiyada minimal budjet bilan maksimal ta’sirga erishish imkoniyati qanday oqibatlarga olib keladi?

Barcha tafsilotlar – ushbu tahlilda!

Tramp va Erdog‘an: AQSh-Turkiya munosabatlarida yangi sahifa ochiladimi?
 
M.Imomov, siyosiy tahlilchi
 
Tramp 2024-yil 5-noyabrda saylovda g‘alaba qozonganini e’lon qilgach, Turkiya prezidenti Erdog‘an unga tabrik yo‘llagan birinchi dunyo yetakchilaridan biri bo‘ldi. Erdog‘an ijtimoiy tarmoqdagi xabarida AQSh va Turkiya o‘rtasidagi aloqalar “kuchayishini” umid qilayotganini bildirdi. Endilikda, Trampning Oq uyga qaytishi bilan Vashington Anqara bilan strategik hamkorlikni qayta ko‘rib chiqishi va ayniqsa, Suriya hamda Ukraina bo‘yicha Turkiyaning rolini muhokama qilish uchun oliy darajadagi uchrashuv tashkil etishi lozim, deydi ekspertlar.
 
Yaqin do‘stlik – siyosiy aloqalarning kaliti
 
Ikki yetakchi Trampning avvalgi prezidentligi davrida yaqin shaxsiy munosabatlarga ega edi, bu esa ikki davlat o‘rtasidagi tarang aloqalarning to‘liq uzilishini oldini olgan omillardan biri edi. Endilikda, Trampning Ukraina urushini tugatish rejalari Turkiyaning vositachilik roliga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
 
So‘nggi yillarda AQSh-Turkiya munosabatlari keskinlik bilan kechdi. 2019-yilda Anqara Rossiyaning S-400 havo mudofaa tizimini xarid qilgani sababli AQSh sanksiyalariga uchragan edi. Shuningdek, Turkiyaning Finlandiya va Shvetsiyaning NATOga qo‘shilishiga bo‘lgan dastlabki qarshiliklari ham Vashingtonning noroziligiga sabab bo‘ldi. Demokratiya masalasidagi uzoq yillik kelishmovchiliklar esa aloqalarga qo‘shimcha bosim yukladi.
 
Biroq so‘nggi oylarda bu munosabatlarni barqarorlashtirish uchun qulay sharoit shakllanmoqda. 2024-yil boshida Turkiyaning Shvetsiyaning NATOga a’zo bo‘lishini ratifikatsiya qilishi ortidan AQSh Turkiyaga F-16 qiruvchi samolyotlarini sotishga rozilik berdi. Bundan tashqari, AQShda yashagan va 2016-yilgi davlat to‘ntarishiga urinishda ayblangan Gulenning 2024-yil oktabr oyida vafot etishi ham ikki tomonlama aloqalarda muhim mojaro nuqtalaridan birini bartaraf etdi.
 
Turkiyaning AQSh uchun muhimligi
 
Ekspertlar aytishicha, Turkiya AQSh va NATO uchun qator strategik afzalliklarga ega:
 
Birinchi, geografik joylashuv: Bosfor va Dardanel bo‘g‘ozlariga nazorat o‘rnatish orqali Turkiya NATOga Rossiya bilan mojaro yuz berganda muhim strategik ustunlik beradi. Ukraina urushi davomida Turkiyaning Montre konvensiyasini qo‘llash orqali harbiy kemalar harakatini cheklashi Rossiyaning harbiy imkoniyatlarini susaytirdi.
 
Ikkinchi, Suriya bo‘yicha roli: Turkiya uzoq yillardan beri Suriya inqirozida faol ishtirok etib keladi. Millionlab suriyalik qochqinlarni qabul qilgan Anqara Suriyaning qayta tiklanish jarayonida hal qiluvchi o‘ringa ega bo‘ladi.
 
Uchinchi, harbiy salohiyat: NATOdagi AQShdan keyingi eng yirik armiyaga ega bo‘lgan Turkiyada 402 ming faol harbiy xizmatchi va 260 ming zahiradagi askar bor. Anqara, shuningdek, Afg‘onistondagi NATO missiyasiga ham faol hissa qo‘shgan edi.
 
To‘rtinchi, mudofaa sanoati: Turkiya o‘z harbiy texnologiyalarini ishlab chiqarishda mustaqillikka erishmoqda. So‘nggi 18 yil ichida u chet el texnologiyalariga qaramlik darajasini 70%dan 30%ga kamaytirgan. 2024-yilda mamlakat YAIMining 2%dan ortig‘ini mudofaa xarajatlariga ajratishi rejalashtirilgan.

Strategic Focus: Central Asia

Tramp va Erdog‘an: AQSh-Turkiya munosabatlarida yangi sahifa ochiladimi? – davomi
 
Biroq, Turkiyaning murakkab tashqi siyosati ham hisobga olinishi lozim. Anqara iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida Rossiya va Eronga yaqin munosabatlar olib boradi, lekin shu bilan birga, AQSh va Yevropa bilan strategik hamkorlikni davom ettirishga harakat qiladi. Ushbu muvozanatli yondashuv Turkiyani Rossiya-Ukraina urushida potensial vositachiga aylantirishi mumkin.
 
Tramp nimalarga e’tibor qaratadi?
 
AQSh-Turkiya munosabatlarini mustahkamlash uchun Tramp ma’muriyati quyidagi ustuvor yo‘nalishlarga e’tibor qaratishi taxmin qilinmoqda:
 
1. Muloqotni kuchaytirish va o‘zaro manfaatli yo‘nalishlarni aniqlash. Erdog‘an Trampni Turkiyaga tashrif buyurishga taklif qilgan. Bo‘lajak uchrashuv ikki tomonlama munosabatlarning yangi vektorini belgilashga xizmat qilishi mumkin.
 
Bu kontekstda, AQSh Suriyada barqarorlikni ta’minlash va IShID qayta tiklanishining oldini olish uchun Turkiya bilan yaqin ishlashi mumkin.
 
2. Murosaga borish. Turkiya AQSh bilan ishonchni tiklash uchun S-400 tizimidan voz kechishi va NATO doirasida harbiy integratsiyani mustahkamlashi taxmin qilinmoqda. Xususan, Tramp Erdog‘an bilan yaqin aloqalaridan foydalanib, Turkiyani F-35 dasturiga qaytarish masalasini ham ko‘rib chiqish ehtimoli yuqori.
 
Turkiyaning HAMAS bilan aloqalariga nisbatan cheklovlar kiritilishi AQSh bilan munosabatlarni yaxshilash uchun muhim qadam bo‘ladi.
 
Xulosa qilib aytganda, dunyo tartiboti o‘zgarayotgan bir paytda, Turkiyaning o‘rni tobora oshib bormoqda. Rossiyaning agressiv siyosati va global geosiyosiy beqarorlik sharoitida AQSh Anqarani muhim hamkor sifatida ko‘rib chiqishi ehtimoli saqlanmoqda. 

Strategic Focus: Central Asia

Myunxen xavfsizlik konferensiyasiga oid

14-16 fevral kunlari dunyoning yetakchi siyosatchilari, diplomatlar va xavfsizlik masalalari bo’yicha mutaxassislar Germaniyaning Myunxendagi tarixiy Bayerischer Hof mehmonxonasida yig’ilishadi. Asosiy maqsad - 61-Myunxen xavfsizlik konferensiyasi (MSC)da qatnashish.

Joriy yil konferensiyada bir qator muhim mavzular muhokama qilinishi bilan birga AQSh - Ukraina - Rossiya maxfiy muzokaralari o’tkazilishi kutilmoqda.

Konferensiyadagi mavzular bo’yicha postlar qiziq bo’lsa, rekasiya qoldiring!

Strategic Focus: Central Asia

Myunxen-2025: Bir tomonlama muloqot?

61-Myunxen xavfsizlik konferensiyasi «Muloqot orqali tinchlik» shiori ostida boshlandi, biroq yana bir tomonlama formatda kechmoqda. Forum rahbari Kristof Xoysgen AQShning yirik delegatsiyasini va Yevropa Ittifoqining yetakchi siyosatchilarini qutlar ekan, Rossiyadan faqat muxolifat vakillari taklif qilinganini ta’kidladi.

Asosiy mavzu Ukrainadagi harbiy harakatlarni to‘xtatish bo‘yicha muzokaralar bo‘lib, ular kelajakdagi Yevropa xavfsizligi uchun yo‘nalishni belgilashi mumkin. Ukrainalik delegatsiyaga bo’lgan olqishlar uzoq davom etganini inobatga olsak, konferensiyaning pro-Ukraina kun tartibiga egaligini yana bir bor ko‘rishimiz mumkin.

Xoysgen qonun ustuvorligi «jungli qonuni» o‘rnini egallashi kerakligini eslatdi, bu so‘zlar shubhasiz Putinga qaratilgan. Ammo bu gap ostida Trampga ham ishora bor, chunki uning siyosati xalqaro qoidalarga shubha bilan qaraydi. Savol shuki, asosiy o‘yinchilardan biri jarayondan chetlatilgan bo‘lsa, Myunxen konferensiyasi haqiqiy muzokara maydoniga aylanishi mumkinmi?

Strategic Focus: Central Asia

Vensning Myunxendagi nutqi: Yevropa konsensusiga zarba

AQSh vitse-prezidenti J. Vensning Myunxen xavfsizlik konferensiyasidagi chiqishi G‘arb elitasi uchun haqiqiy sinovga aylandi. Ukraina, Xitoy yoki NATO haqida biror so‘z ham yo‘q – faqat demokratiya va G‘arbning o‘z ichidan kelayotgan tahdidlari haqida gapirildi.

Qadriyatlar xavf ostida

Yevropa va AQSh umumiy tamoyillar bilan birlashganiga qaramay Vens noqulay savol qo‘ydi: aslida Yevropa nimani himoya qilmoqda? Agar siyosatchilar o‘z saylovchilaridan qo‘rqayotgan bo‘lsa, demak, muammo tashqi tahdidlardan ham jiddiyroq.

G‘arb avtoritarizm sari ketayaptimi?

Asosiy tahdid – demokratik institutlarning yemirilishi. Boshqa fikrdagi insonlarni qo‘rqitish, dissidentlarga bosim o‘tkazish, saylovlarni bekor qilish (Ruminiyani eslaylik) va noan’anaviy partiyalarni siyosatdan chetlatish – bularning barchasi Vens ta’kidlaganidek, demokratiyaning o‘ziga xavf tug‘diradi.

So‘z erkinligi bosim ostida

Matbuotni yopayotgan va ekspertlarni tazyiqqa olayotgan siyosatchilar oxir-oqibat yutqazadi. Vens kinoya bilan aytadiki, agar AQSh Gretaning tanqidiga dosh bergan bo‘lsa, Yevropa ham Maskning tanqidiga chidashni o‘rganishi kerak.

Migratsiya: tasodifmi yoki siyosiy xato?

Vens migratsiya muammosini siyosiy qarorlar bilan bog‘ladi va Yevropa yetakchilarini o‘z xalqining xohish-istaklarini e’tiborsiz qoldirayotganlikda aybladi. “Hech bir saylovchi bunday qarorni qo‘llab-quvvatlamagan”, – deydi u va haqiqiy siyosiy javobgarlikka chaqirdi.

Amerika Yevropani o‘zidan qutqara olmaydi

Agar Yevropa siyosatchilari o‘z xalqidan qo‘rqayotgan bo‘lsa, AQSh ularga yordam bera olmaydi, hatto bunday siyosatchilar ittifoqchi sifatida foydasiz. G‘arb faqat chegaralarni himoya qilish emas, balki demokratiyaning o‘z tamoyillarini saqlash uchun kurashishi kerak, aks holda u o‘zini yo‘qotadi.

Vens nutqi – deklaratsiya emas, balki manifest. U shuni ko‘rsatdiki, yangi Oq uy agar eski Yevropa o‘z xalqining ovozini eshitmasa uning qoidalari bo‘yicha o‘ynamaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Global Janubning Rossiya tashqi siyosatidagi o’rni

S.Pinxasova, siyosiy tahlilchi

Juda qiziq. Birinchi marta Zaxar Prilepinning (ha, o’sha shovinist targ’ibotchi) gaplariga qo’shilmaslikning iloji yo’q: G‘arb bilan muzokara imkoniyati paydo bo‘lishi bilan Global Janub mavzusi Rossiya ritorikasidan yo‘qoladi. Bu esa Moskvaning oxirgi yillarda ilgari surgan ko‘p qutblilik konsepsiyasining samimiyligini savol ostiga qo‘yadi.

Ko‘p qutblilik – illyuziyami?

Rasmiy ravishda Rossiya dekolonizatsiya va G‘arb gegemoniyasidan voz kechish tarafdori bo‘ldi, lekin asl maqsadi – buyuk davlatlar klubiga qaytish bo’lib qolaverdi. G8 – Rossiya elitasining ushalmagan orzusi, anti-kolonial ritorika esa faqat G‘arb bilan savdolashish vositasi bo‘lib xizmat qildi.

Rossiyasiz Global Janub

Jahon iqtisodiy markazining Osiyoga siljishi haqiqiy jarayon, lekin bu jarayonda Rossiyaning roli sezilarli emas. Janubi-Sharqiy Osiyodagi savdo aloqalari keskin o‘sayotgan bir paytda, Rossiyaning MDH davlatlari bilan tashqi savdo ulushi kam darajada saqlanmoqda. Ya’ni, Rossiya bu natijalar bilan lider nomiga munosib emas.

Ikkita dunyo o‘rtasidagi Rossiya

Moskva na Yevropada, na yangi ambitsiyali davlatlar orasida o‘zini “o’z krugiday” his qilmoqda. Savol shundaki, unga qaysi tomon qulayroq – barqaror, ammo tanazzulga yuz tutayotgan G‘arb bilanmi yoki pragmatik va qattiqqo‘l ittifoqchilar – Xitoy, Hindiston va Turkiya bilanmi?

Xulosa qilib aytganda, Global Janub mavzusi G‘arb bilan munosabatlarni tiklash imkoniyati paydo bo‘lishi bilan Kreml kun tartibidan chiqib ketadi. Tarixan Rossiya ittifoqchilar bilan blok tuzishdan ko‘ra, dushmanlar bilan savdo qilishni afzal ko‘rib kelgan – va bu geosiyosiy refleks o‘zgarishsiz qolishi aniq.

Strategic Focus: Central Asia