XXI asr neomperializmi: Tramp, Putin va Si dunyoni yangi hududiy ekspansiya davriga boshlamoqdami? - davomi

Neomperializmning oqibatlari

Agar AQSh, Rossiya va Xitoy hududiy ekspansiya siyosatini davom ettirsa, bu zamonaviy xalqaro tizimni butunlay izdan chiqarishi mumkin.

Kichik davlatlar xalqaro huquq himoyasiga ishonishdan voz kechishga majbur bo‘ladi. Falsafiy jihatdan bu Fukididning mashhur fikrini eslatadi «Kuchlilar istagan narsasini qiladi, zaiflar esa chidashga majbur».

Bu kontekstda, ekspertlar dunyoda yangi ta’sir doiralari tizimi paydo bo‘lishini taxmin qilishmoqda: 1) AQSh G‘arbiy yarimsharda hukmron bo‘ladi; 2) Rossiya Sharqiy Yevropada ta’sirini kuchaytiradi; 3) Xitoy Sharqiy Osiyoda dominant kuchga aylanadi

Bu tizim XIX asrga o‘xshaydi, o‘sha davrda yirik imperiyalar territoriyalarni bo‘lib olishgan, masalan, 1884–1885-yillardagi Berlin konferensiyasida Yevropa davlatlari Afrikani bo‘lishib olgani kabi.

Ammo bunday kelishuvlar barqaror bo‘la olmaydi. XIX asrda ta’sir doiralari bo‘yicha kelishuvlar XX asrdagi jahon urushlariga olib kelgan edi.

Bundan tashqari, imperializm mafkurasi yirik davlatlarning ichki siyosatini ham o‘zgartiradi. Ekspansiya mustahkam hokimiyat talab qiladi, bu esa yetakchilar shaxsiy hokimiyatini mustahkamlash va repressiyalarni kuchaytirishiga olib keladi.

Tramp, Putin, Si: avtoritarizm muqarrarmi?

Putin va Si allaqachon avtoritar rejimlar tuzib bo‘lishgan, bu joylarda shaxsiy hokimiyat kuchaygan va muxolifatga qarshi repressiyalar davom etmoqda.

AQShda esa Tramp o‘z raqiblariga bosimni kuchaytirmoqda, bu esa uning tarafdorlarida shaxsiga sig‘inishni kuchaytirmoqda.

Ayni vaqtda Trampning eng yirik tarafdorlaridan biri Ilon Mask yaqin vaqtlarda Rim imperiyasi taqdiri haqida muntazam o‘ylab yurganini tan oldi.

U hatto AQShga «zamonaviy Sulla» kerak bo‘lishi mumkinligini ta’kidlab, Rim diktatori Sulla haqida gapirdi. Sulla o‘z davrida qat’iy tartib o‘rnatish uchun yuzlab raqiblarini yo‘q qilgan edi.

Tarix shuni ko‘rsatadiki, ekspansiya odatda tinch yo‘l bilan amalga oshmaydi. Agar dunyo haqiqatdan ham neomperializm davriga kirayotgan bo‘lsa, buning oqibatlari kutganimizdan ham halokatliroq bo‘lishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Trampning G‘azodagi strategiyasida gaz omili
 
M.Imomov, siyosiy tahlilchi
 
D.Trampning falastinliklarni G‘azo sektoridan chiqarib yuborish va anklavni to‘liq qayta qurish haqidagi taklifi hatto uning oldingi tashabbuslari bilan solishtirganda ham haddan tashqari g‘ayrioddiy tuyulishi mumkin. Biroq, bu bayonot ortida nafaqat siyosiy, balki mintaqaning energetik resurslariga bog‘liq kuchli iqtisodiy motivatsiya ham yotibdi. G‘azo strategik jihatdan muhim bo‘lgan O‘rta yer dengizining gaz zaxiralari joylashgan hududlaridan biri bo‘lib, yangi o‘yinchilar uchun Yevropa energiya bozoriga chiqish imkoniyatini beradi.
 
G‘azo Yevropa uchun yangi energetik xabga aylanadimi?
 
Bugungi kunda Yevropa Rossiya energiya resurslariga qaramlikni kamaytirishga intilayotgan bir paytda, har qanday muqobil gaz yetkazib beruvchilar geosiyosiy ahamiyat kasb etmoqda. Isroil va G‘azo tabiiy gazning katta zahiralariga ega bo‘lib, Tel-Aviv allaqachon "Leviafan" va "Tamar" kabi yirik gaz konlaridan eksportni amalga oshirmoqda. Tramp mantig‘iga ko‘ra, G‘azoning falastinlik aholidan "tozalanishi" siyosiy xatarlarni bartaraf etib, AQSh va Isroil kompaniyalari foydasiga gaz konlarini tezroq ishga tushirish imkonini beradi.
 
Ajablanarli emas, bu jarayonda asosiy manfaatdor tomonlar sifatida Isroil, Qatar va Turkiya tilga olinmoqda – bu davlatlar so‘nggi yillarda gaz diplomatiyasini faol rivojlantirishga harakat qilmoqda. Turkiya va Qatar allaqachon Yevropaga gaz yetkazib berish uchun transarab gaz (Trans-Arabian pipline) quvurini qayta tiklash masalasida muzokaralar olib bormoqda. Agar bu loyiha amalga oshsa, Yevropa Ittifoqi uchun Rossiya gaziga muqobil ta’minot kanali ochiladi.
 
Gaz omili va mintaqaviy beqarorlik
 
G‘azo gaz konlari uzoq vaqtdan beri mintaqaviy beqarorlik omillaridan biri sifatida e’tirof etib kelinmoqda. Hozirda HАMAS harakati AQSh vositachiligida G‘azo yaqinidagi gaz konlarini o‘zlashtirish bo‘yicha kelishuvga erishgan edi. Ammo 2023-yil 7-oktabrdagi harbiy harakatlar ortidan Isroil ushbu bahsli hududda qazish ishlari olib borish huquqini Eni (Italiya), Dana Energy (Buyuk Britaniya) va Ratio Petroleum (Isroil) kompaniyalariga topshirdi. Bu esa ushbu mojaroning gaz manbalari uchun kurash natijasida yuzaga kelganligi haqidagi taxminlarni yanada kuchaytiradi.
 
E’tiborga molik jihatlardan yana biri – xalqaro energetik o‘yinchilarning mintaqaga kirib kelishidir. Masalan, Ozarbayjonning SOCAR kompaniyasi yaqinda "Tamar" gaz konining 10% aksiyalarini sotib oldi. Bu kelishuv, ehtimol, AQShning G‘azo bo‘yicha rejalaridan bexabar holda tuzilgan bo‘lishi mumkin, ammo bu voqea Yaqin Sharqning energetik xaritasi qanday o‘zgarayotganini ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Trampning G‘azodagi strategiyasida gaz omili – davomi
 
Arab dunyosi: konsensus yoki qarshilik?
 
Tramp tashabbusining eng katta muammosi – arab davlatlari tomonidan qanday qabul qilinishidadir. G‘azodan yuz minglab falastinliklarning Misr va Iordaniya hududlariga ko‘chirilishi bu davlatlarning ichki barqarorligiga jiddiy tahdid soladi. Misr va Iordaniya rahbarlari bu reja ularga rejimning ag‘darilishi xavfini tug‘dirishi mumkinligini ochiq tan olishmoqda. Shu sababli, Misrda arab davlatlari Tramp rejasiga qarshi birgalikda pozitsiya ishlab chiqish maqsadida Favqulodda Arab Ligasi sammiti chaqirilmoqda.
 
Geosiyosiy o‘yin va tavakkalchilik
 
AQSh va Isroil nafaqat HAMASni yo‘q qilish, balki G‘azo ustidan to‘liq nazorat o‘rnatishni ham maqsad qilgan ko‘rinadi. Agar bu amalga oshsa, bu nafaqat Isroilning Yaqin Sharqdagi strategik mavqeini mustahkamlash, balki Yevropaning energetik xavfsizligini AQSh nazorati ostiga olishga yordam berishi mumkin. Biroq, ushbu rejaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi shubha ostida qolmoqda. Avvalo, arab davlatlarining qarshiligi juda kuchli. Agar Vashington Misr yoki Iordaniyani majburlab bu rejaga rozi qilmoqchi bo‘lsa, bu butun mintaqani beqarorlashtirishga olib kelishi mumkin.
 
Shu bilan birga, agar Tramp bu rejani ilgari surishda Saudiya Arabistonini (Isroil bilan munosabatlarni normallashtirish evaziga) ishontira olsa, bu AQSh tarixidagi eng murakkab tashqi siyosiy manyovrlardan biri bo‘ladi. Savol shundaki, AQSh va uning ittifoqchilari O‘rta yer dengizining energiya resurslarini boshqarish uchun qanday vositalarni ishga solishga tayyor? Hozircha bu rejaga qarshi kuchli qarshilik mavjud, ammo tarix shuni ko‘rsatadiki, AQSh Yaqin Sharqda energetik manfaatlari uchun har qanday yo‘l bilan o‘z maqsadlariga erishishga tayyor.

Strategic Focus: Central Asia

Global axborot xaosi va feyklarning ommaviy targ’iboti zamonida bizning kanallar haqiqat tarafida bo’lishga yordam beradi:

Strategic Focus: Central Asia - Markaziy Osiyodagi (va boshqa mintaqalar) asosiy voqealar tahlili.

@erontahlili - Yaqin Sharqdagi zamonaviy xalqaro munosabatlar.

G’arbiy alyans - AQSh va Yevropa kun tartibidagi asosiy mavzular hamda trendlar.

Xorijiy OAV - chet tillardagi yetakchi nashrlar kanali.

Strategic Focus: Central Asia - LIVE - jahondagi eng oxirgi va sara xabarlar.

🚀 Qo’shiling, afsuslanmaysiz! 🚀

Eronning dron kemasi: haqiqiy tahdidmi yoki shunchaki propaganda?

Tehron yangi harbiy-dengiz strategiyasini e’lon qildi – Shahid Bahman Bagheri kemasi. AQSh va Isroil uchun xavfmi yoki faqat ko‘zbo‘yamachilik? Harbiy texnologiyada minimal budjet bilan maksimal ta’sirga erishish imkoniyati qanday oqibatlarga olib keladi?

Barcha tafsilotlar – ushbu tahlilda!

Tramp va Erdog‘an: AQSh-Turkiya munosabatlarida yangi sahifa ochiladimi?
 
M.Imomov, siyosiy tahlilchi
 
Tramp 2024-yil 5-noyabrda saylovda g‘alaba qozonganini e’lon qilgach, Turkiya prezidenti Erdog‘an unga tabrik yo‘llagan birinchi dunyo yetakchilaridan biri bo‘ldi. Erdog‘an ijtimoiy tarmoqdagi xabarida AQSh va Turkiya o‘rtasidagi aloqalar “kuchayishini” umid qilayotganini bildirdi. Endilikda, Trampning Oq uyga qaytishi bilan Vashington Anqara bilan strategik hamkorlikni qayta ko‘rib chiqishi va ayniqsa, Suriya hamda Ukraina bo‘yicha Turkiyaning rolini muhokama qilish uchun oliy darajadagi uchrashuv tashkil etishi lozim, deydi ekspertlar.
 
Yaqin do‘stlik – siyosiy aloqalarning kaliti
 
Ikki yetakchi Trampning avvalgi prezidentligi davrida yaqin shaxsiy munosabatlarga ega edi, bu esa ikki davlat o‘rtasidagi tarang aloqalarning to‘liq uzilishini oldini olgan omillardan biri edi. Endilikda, Trampning Ukraina urushini tugatish rejalari Turkiyaning vositachilik roliga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
 
So‘nggi yillarda AQSh-Turkiya munosabatlari keskinlik bilan kechdi. 2019-yilda Anqara Rossiyaning S-400 havo mudofaa tizimini xarid qilgani sababli AQSh sanksiyalariga uchragan edi. Shuningdek, Turkiyaning Finlandiya va Shvetsiyaning NATOga qo‘shilishiga bo‘lgan dastlabki qarshiliklari ham Vashingtonning noroziligiga sabab bo‘ldi. Demokratiya masalasidagi uzoq yillik kelishmovchiliklar esa aloqalarga qo‘shimcha bosim yukladi.
 
Biroq so‘nggi oylarda bu munosabatlarni barqarorlashtirish uchun qulay sharoit shakllanmoqda. 2024-yil boshida Turkiyaning Shvetsiyaning NATOga a’zo bo‘lishini ratifikatsiya qilishi ortidan AQSh Turkiyaga F-16 qiruvchi samolyotlarini sotishga rozilik berdi. Bundan tashqari, AQShda yashagan va 2016-yilgi davlat to‘ntarishiga urinishda ayblangan Gulenning 2024-yil oktabr oyida vafot etishi ham ikki tomonlama aloqalarda muhim mojaro nuqtalaridan birini bartaraf etdi.
 
Turkiyaning AQSh uchun muhimligi
 
Ekspertlar aytishicha, Turkiya AQSh va NATO uchun qator strategik afzalliklarga ega:
 
Birinchi, geografik joylashuv: Bosfor va Dardanel bo‘g‘ozlariga nazorat o‘rnatish orqali Turkiya NATOga Rossiya bilan mojaro yuz berganda muhim strategik ustunlik beradi. Ukraina urushi davomida Turkiyaning Montre konvensiyasini qo‘llash orqali harbiy kemalar harakatini cheklashi Rossiyaning harbiy imkoniyatlarini susaytirdi.
 
Ikkinchi, Suriya bo‘yicha roli: Turkiya uzoq yillardan beri Suriya inqirozida faol ishtirok etib keladi. Millionlab suriyalik qochqinlarni qabul qilgan Anqara Suriyaning qayta tiklanish jarayonida hal qiluvchi o‘ringa ega bo‘ladi.
 
Uchinchi, harbiy salohiyat: NATOdagi AQShdan keyingi eng yirik armiyaga ega bo‘lgan Turkiyada 402 ming faol harbiy xizmatchi va 260 ming zahiradagi askar bor. Anqara, shuningdek, Afg‘onistondagi NATO missiyasiga ham faol hissa qo‘shgan edi.
 
To‘rtinchi, mudofaa sanoati: Turkiya o‘z harbiy texnologiyalarini ishlab chiqarishda mustaqillikka erishmoqda. So‘nggi 18 yil ichida u chet el texnologiyalariga qaramlik darajasini 70%dan 30%ga kamaytirgan. 2024-yilda mamlakat YAIMining 2%dan ortig‘ini mudofaa xarajatlariga ajratishi rejalashtirilgan.

Strategic Focus: Central Asia

Tramp va Erdog‘an: AQSh-Turkiya munosabatlarida yangi sahifa ochiladimi? – davomi
 
Biroq, Turkiyaning murakkab tashqi siyosati ham hisobga olinishi lozim. Anqara iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida Rossiya va Eronga yaqin munosabatlar olib boradi, lekin shu bilan birga, AQSh va Yevropa bilan strategik hamkorlikni davom ettirishga harakat qiladi. Ushbu muvozanatli yondashuv Turkiyani Rossiya-Ukraina urushida potensial vositachiga aylantirishi mumkin.
 
Tramp nimalarga e’tibor qaratadi?
 
AQSh-Turkiya munosabatlarini mustahkamlash uchun Tramp ma’muriyati quyidagi ustuvor yo‘nalishlarga e’tibor qaratishi taxmin qilinmoqda:
 
1. Muloqotni kuchaytirish va o‘zaro manfaatli yo‘nalishlarni aniqlash. Erdog‘an Trampni Turkiyaga tashrif buyurishga taklif qilgan. Bo‘lajak uchrashuv ikki tomonlama munosabatlarning yangi vektorini belgilashga xizmat qilishi mumkin.
 
Bu kontekstda, AQSh Suriyada barqarorlikni ta’minlash va IShID qayta tiklanishining oldini olish uchun Turkiya bilan yaqin ishlashi mumkin.
 
2. Murosaga borish. Turkiya AQSh bilan ishonchni tiklash uchun S-400 tizimidan voz kechishi va NATO doirasida harbiy integratsiyani mustahkamlashi taxmin qilinmoqda. Xususan, Tramp Erdog‘an bilan yaqin aloqalaridan foydalanib, Turkiyani F-35 dasturiga qaytarish masalasini ham ko‘rib chiqish ehtimoli yuqori.
 
Turkiyaning HAMAS bilan aloqalariga nisbatan cheklovlar kiritilishi AQSh bilan munosabatlarni yaxshilash uchun muhim qadam bo‘ladi.
 
Xulosa qilib aytganda, dunyo tartiboti o‘zgarayotgan bir paytda, Turkiyaning o‘rni tobora oshib bormoqda. Rossiyaning agressiv siyosati va global geosiyosiy beqarorlik sharoitida AQSh Anqarani muhim hamkor sifatida ko‘rib chiqishi ehtimoli saqlanmoqda. 

Strategic Focus: Central Asia

Myunxen xavfsizlik konferensiyasiga oid

14-16 fevral kunlari dunyoning yetakchi siyosatchilari, diplomatlar va xavfsizlik masalalari bo’yicha mutaxassislar Germaniyaning Myunxendagi tarixiy Bayerischer Hof mehmonxonasida yig’ilishadi. Asosiy maqsad - 61-Myunxen xavfsizlik konferensiyasi (MSC)da qatnashish.

Joriy yil konferensiyada bir qator muhim mavzular muhokama qilinishi bilan birga AQSh - Ukraina - Rossiya maxfiy muzokaralari o’tkazilishi kutilmoqda.

Konferensiyadagi mavzular bo’yicha postlar qiziq bo’lsa, rekasiya qoldiring!

Strategic Focus: Central Asia

Myunxen-2025: Bir tomonlama muloqot?

61-Myunxen xavfsizlik konferensiyasi «Muloqot orqali tinchlik» shiori ostida boshlandi, biroq yana bir tomonlama formatda kechmoqda. Forum rahbari Kristof Xoysgen AQShning yirik delegatsiyasini va Yevropa Ittifoqining yetakchi siyosatchilarini qutlar ekan, Rossiyadan faqat muxolifat vakillari taklif qilinganini ta’kidladi.

Asosiy mavzu Ukrainadagi harbiy harakatlarni to‘xtatish bo‘yicha muzokaralar bo‘lib, ular kelajakdagi Yevropa xavfsizligi uchun yo‘nalishni belgilashi mumkin. Ukrainalik delegatsiyaga bo’lgan olqishlar uzoq davom etganini inobatga olsak, konferensiyaning pro-Ukraina kun tartibiga egaligini yana bir bor ko‘rishimiz mumkin.

Xoysgen qonun ustuvorligi «jungli qonuni» o‘rnini egallashi kerakligini eslatdi, bu so‘zlar shubhasiz Putinga qaratilgan. Ammo bu gap ostida Trampga ham ishora bor, chunki uning siyosati xalqaro qoidalarga shubha bilan qaraydi. Savol shuki, asosiy o‘yinchilardan biri jarayondan chetlatilgan bo‘lsa, Myunxen konferensiyasi haqiqiy muzokara maydoniga aylanishi mumkinmi?

Strategic Focus: Central Asia

Vensning Myunxendagi nutqi: Yevropa konsensusiga zarba

AQSh vitse-prezidenti J. Vensning Myunxen xavfsizlik konferensiyasidagi chiqishi G‘arb elitasi uchun haqiqiy sinovga aylandi. Ukraina, Xitoy yoki NATO haqida biror so‘z ham yo‘q – faqat demokratiya va G‘arbning o‘z ichidan kelayotgan tahdidlari haqida gapirildi.

Qadriyatlar xavf ostida

Yevropa va AQSh umumiy tamoyillar bilan birlashganiga qaramay Vens noqulay savol qo‘ydi: aslida Yevropa nimani himoya qilmoqda? Agar siyosatchilar o‘z saylovchilaridan qo‘rqayotgan bo‘lsa, demak, muammo tashqi tahdidlardan ham jiddiyroq.

G‘arb avtoritarizm sari ketayaptimi?

Asosiy tahdid – demokratik institutlarning yemirilishi. Boshqa fikrdagi insonlarni qo‘rqitish, dissidentlarga bosim o‘tkazish, saylovlarni bekor qilish (Ruminiyani eslaylik) va noan’anaviy partiyalarni siyosatdan chetlatish – bularning barchasi Vens ta’kidlaganidek, demokratiyaning o‘ziga xavf tug‘diradi.

So‘z erkinligi bosim ostida

Matbuotni yopayotgan va ekspertlarni tazyiqqa olayotgan siyosatchilar oxir-oqibat yutqazadi. Vens kinoya bilan aytadiki, agar AQSh Gretaning tanqidiga dosh bergan bo‘lsa, Yevropa ham Maskning tanqidiga chidashni o‘rganishi kerak.

Migratsiya: tasodifmi yoki siyosiy xato?

Vens migratsiya muammosini siyosiy qarorlar bilan bog‘ladi va Yevropa yetakchilarini o‘z xalqining xohish-istaklarini e’tiborsiz qoldirayotganlikda aybladi. “Hech bir saylovchi bunday qarorni qo‘llab-quvvatlamagan”, – deydi u va haqiqiy siyosiy javobgarlikka chaqirdi.

Amerika Yevropani o‘zidan qutqara olmaydi

Agar Yevropa siyosatchilari o‘z xalqidan qo‘rqayotgan bo‘lsa, AQSh ularga yordam bera olmaydi, hatto bunday siyosatchilar ittifoqchi sifatida foydasiz. G‘arb faqat chegaralarni himoya qilish emas, balki demokratiyaning o‘z tamoyillarini saqlash uchun kurashishi kerak, aks holda u o‘zini yo‘qotadi.

Vens nutqi – deklaratsiya emas, balki manifest. U shuni ko‘rsatdiki, yangi Oq uy agar eski Yevropa o‘z xalqining ovozini eshitmasa uning qoidalari bo‘yicha o‘ynamaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Global Janubning Rossiya tashqi siyosatidagi o’rni

S.Pinxasova, siyosiy tahlilchi

Juda qiziq. Birinchi marta Zaxar Prilepinning (ha, o’sha shovinist targ’ibotchi) gaplariga qo’shilmaslikning iloji yo’q: G‘arb bilan muzokara imkoniyati paydo bo‘lishi bilan Global Janub mavzusi Rossiya ritorikasidan yo‘qoladi. Bu esa Moskvaning oxirgi yillarda ilgari surgan ko‘p qutblilik konsepsiyasining samimiyligini savol ostiga qo‘yadi.

Ko‘p qutblilik – illyuziyami?

Rasmiy ravishda Rossiya dekolonizatsiya va G‘arb gegemoniyasidan voz kechish tarafdori bo‘ldi, lekin asl maqsadi – buyuk davlatlar klubiga qaytish bo’lib qolaverdi. G8 – Rossiya elitasining ushalmagan orzusi, anti-kolonial ritorika esa faqat G‘arb bilan savdolashish vositasi bo‘lib xizmat qildi.

Rossiyasiz Global Janub

Jahon iqtisodiy markazining Osiyoga siljishi haqiqiy jarayon, lekin bu jarayonda Rossiyaning roli sezilarli emas. Janubi-Sharqiy Osiyodagi savdo aloqalari keskin o‘sayotgan bir paytda, Rossiyaning MDH davlatlari bilan tashqi savdo ulushi kam darajada saqlanmoqda. Ya’ni, Rossiya bu natijalar bilan lider nomiga munosib emas.

Ikkita dunyo o‘rtasidagi Rossiya

Moskva na Yevropada, na yangi ambitsiyali davlatlar orasida o‘zini “o’z krugiday” his qilmoqda. Savol shundaki, unga qaysi tomon qulayroq – barqaror, ammo tanazzulga yuz tutayotgan G‘arb bilanmi yoki pragmatik va qattiqqo‘l ittifoqchilar – Xitoy, Hindiston va Turkiya bilanmi?

Xulosa qilib aytganda, Global Janub mavzusi G‘arb bilan munosabatlarni tiklash imkoniyati paydo bo‘lishi bilan Kreml kun tartibidan chiqib ketadi. Tarixan Rossiya ittifoqchilar bilan blok tuzishdan ko‘ra, dushmanlar bilan savdo qilishni afzal ko‘rib kelgan – va bu geosiyosiy refleks o‘zgarishsiz qolishi aniq.

Strategic Focus: Central Asia

Islom olami vakili Uchinchi jahon urushini oldini olishga yordam beradimi?

P.Alimjonov, siyosiy ekspert

Trampning Putin bilan Saudiya Arabistonida uchrashish ehtimoli haqidagi bayonoti nafaqat Ukraina bo‘yicha tinchlik muzokaralari istiqbollari borasidagi qiziqishni kuchaytirdi, balki geosiyosiy dinamikadagi siljishni ham ko‘rsatdi. Ar-Riyod sammitni qabul qilishga tayyor ekanini bildirgan holda, o‘zini global vositachi sifatidagi rolini mustahkamlashga harakat qilmoqda. Vashington va Moskva esa davom etayotgan mojaro fonida qulay muzokara maydonini izlamoqda.

Nega aynan Saudiya Arabistoni?

Ar-Riyodning potensial uchrashuv joyi sifatida tanlanishi bejizga emas. Saudiya Arabistoni an’anaviy ravishda AQSh va Rossiya o‘rtasida balansni saqlab kelmoqda va diplomatik jihatdan moslashuvchanlikka ega. Bundan tashqari, qirollik xalqaro darajadagi sammitni tashkil qilish uchun zarur resurslarga ega. Putin va Trampning aynan shu yerda uchrashishi, shubhasiz, Saudiya Arabistonining global jarayonlardagi o‘rnini mustahkamlashiga xizmat qiladi.

Tramp va Putin: taktik o‘yin

Tramp uchun Putin bilan neytral hududda uchrashish – o‘zining muzokaralar olib borish qobiliyatini namoyish etish va xalqaro tanglikni kamaytirish bo‘yicha o‘zini samarali yetakchi sifatida ko‘rsatish imkoniyati hisoblanadi. Bu tashabbus uning tashqi siyosat strategiyasining muhim qismi bo‘lishi mumkin, ayniqsa, Yevropadagi majburiyatlarini kamaytirish va ichki masalalarga ko‘proq e’tibor qaratish rejalari doirasida.

Rossiya uchun esa ushbu sammit – frontdagi vaziyatni inobatga olgan holda yangi reallikni mustahkamlash va o‘z shartlari asosida muzokaralarga ochiqligini namoyish etish imkoniyatidir. Moskva ko‘p marotaba muloqotga tayyorligini bildirgan, biroq faqat o‘zi uchun qulay shartlar asosida.

Asosiy intriga esa Ukrainaning pozitsiyasida qolmoqda. Kiyev avvalroq Moskvaga hech qanday shartsiz muzokaralar olib borish mumkin emasligini ta’kidlagan, biroq G‘arb ittifoqchilarining bosimi ostida bu ritorika o‘zgarishi mumkin. Muhim savol – Ukraina qanchalik murosaga tayyor va muzokaralar boshlangudek bo‘lsa, qanday kafolatlarni olishi mumkin?

Bu fonda tahlilchilar bir qator ssenariylarni taxmin qilmoqda:

1. Samarali muzokaralar – Saudiya Arabistoni yangi diplomatik markazga aylanadi va muzokaralar vaqtinchalik kelishuv yoki sulhga olib keladi.

2. Murosali variant – Ar-Riyoddagi sammit ramziy tusga ega bo‘lib, aniq natijalarsiz kelajakdagi diplomatik qadamlar uchun maydon yaratadi.

3. Muzokaralar natijasiz qoladi – tomonlar kelishuvga erisha olmaydi va sammit formal uchrashuv sifatida qolib ketadi.

Umuman olganda, Saudiya Arabistoniga diplomatik tashabbusni o‘tkazish kuchlar muvozanatining o‘zgarayotganini ko‘rsatadi: Ar-Riyod o‘zini xalqaro vositachi sifatida mustahkamlashga intilyapti; Vashington uzoq cho‘zilgan inqirozdan minimal yo‘qotishlar bilan chiqish yo‘lini izlayapti; Moskva muzokaralarni o‘z talablarini qonuniylashtirish vositasi sifatida ko‘ryapti. O’z navbatida, Kiyev G‘arb yordami va yangi geosiyosiy realliklar o‘rtasida muhim tanlov qilishga majbur bo‘lishi mumkin.

Tramp va Putinning ehtimoliy uchrashuvi real yutuqlarga olib keladimi yoki yo‘q – bu hali noma’lum. Ammo bir narsa aniq: mojaroni hal qilish yo‘lidagi diplomatik sahna o‘zgarmoqda va Saudiya Arabistoni bu jarayonda asosiy o‘yinchilardan biriga aylanish niyatida.

Strategic Focus: Central Asia

Saudiya Arabistoni Yaqin Sharqdagi yangi lider

Saudiya Arabistoni Yaqin Sharqda asosiy geosiyosiy o‘yinchiga aylanib bormoqda. Qirollikning amaldagi rahbari, valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon o‘z mavqeini mustahkamlashda davom etib, mintaqadagi markaziy siyosiy figuraga aylanishga intilmoqda.

Yaqin Sharqda hokimiyat bo‘shlig‘i

So‘nggi o‘n yilliklarda mintaqadagi siyosiy muvozanat tubdan o‘zgardi. Katta qurolli mojarolar natijasida an’anaviy kuch markazlari yo‘q bo‘lib ketdi yoki zaiflashdi. Liviya Muammar Qazzofiyning ag‘darilganidan so‘ng tartibsizlik girdobiga tushdi, Iroq Saddam Husaynning yo‘q qilinishidan keyin kuchli rahbariyatni tiklay olmadi, Bashar Asad esa hokimiyatini saqlab qolgan bo‘lsa-da, butun mamlakat ustidan nazoratni yo‘qotdi.

Natijada mintaqa aniq yetakchisiz qoldi. Yangi siyosiy ittifoqlar shakllanishida yetakchilik roliga Erdo‘g‘an boshchiligidagi Turkiya da’vo qilmoqda. Ammo Anqara NATOga a’zoligi va G‘arbdagi hamkorlariga qaramligi tufayli mustaqil Yaqin Sharq strategiyasini shakllantirishda cheklovlarga duch kelmoqda.

Saudiya yo‘nalishi: Vashington, Moskva va Pekin o‘rtasida muvozanat

Tramp va Putinning Saudiya Arabistonida uchrashishi Ar-Riyodning pozitsiyalarini yanada kuchaytirishi mumkin. Agar bin Salmon katta davlatlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik fonida hech bo‘lmaganda rasmiy neytrallikni saqlab qolishga muvaffaq bo‘lsa, qirollik o‘ziga xos diplomatik markazga aylanish imkoniyatini qo‘lga kiritadi. Shu tariqa, Saudiya Arabistoni AQSh, Xitoy va Rossiya o‘rtasida geosiyosiy ko‘prik vazifasini bajarishi mumkin.

Shunday qilib, Saudiya Arabistoni Yaqin Sharqning yangi kuch markaziga aylanmoqda. Global ta’sir doiralari qayta taqsimlanayotgan hozirgi sharoitda Ar-Riyodning xalqaro siyosatda strategik hamkor sifatidagi o‘rni yanada ortishi kutilmoqda.

@erontahlili

Shahnoza Teshaeva (JIDU, IXTI) tomonidan tayyorlangan “Trampning Meksika, Xitoy va Kanadadagi tarif siyosati to‘g‘risida” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Xitoy rasmiylaridan biri Xitoy hukumati o‘zbek jurnalistikasidan hayron bo‘lganini aytishgan edi. Avvalgi davrlarda XXR rahbari O‘zbekistonga kelganida “o‘zbek sivilizatsiyasi tarixiy asoslarga ega” degan mazmunda so‘z so‘zlagan. Xitoyliklarning rejasiga ko‘ra, bu tarixiy ahamiyatga e’tirof hisoblangan.

(Aslida ham shunday, chunki Xitoy davlati avvallari “Ipak yo‘li sivilizatsiyasi” deb umumlashtirgan bo‘lsa, endilikda uni rasman “o‘zbek sivilizatsiyasi” deb alohida e’tirof etgan edi. Bu katta ahamiyatga ega siyosiy qadam hisoblanadi)

Ushbu e’tirofdan keyin xitoylik razvedka o‘zbek matbuotini bir necha oy kuzatishgan. Biroq, bizning matbuotimizda bu ulkan e’tirof haqida biror-gap so‘z bo‘lmagan edi. Xitoylik rasmiy, ushbu holatni bizning tarixchilarimiz va siyosatchilarimizning loqaydligi deb baholagan edi.

Kun.uz tarqatgan xabarda ham aynan masalaning shu jihatiga alohida urg‘u berdim. Shuning uchun ham, ushbu voqeaning sodir bo‘lganidan ko‘ra, uning Xitoyda qanday yoritilishi biz uchun muhim ekanligini yoritdim.

Ammo, bir holat undan ham g‘alati bo‘lib chiqdi. Ba’zi blogerlar va xatto OAVlar asosiy masala qolib, uni g‘arazli yoritishni boshladi. “Ommaviy tadbir”, “miting” kabi so‘zlar huquqiy soha muayyan sharhlarga ega. Masalan, ommaviy tabdir deb 100 va undan ko‘p kishilarning ishtirokida o‘tkaziladigan tadbirga aytiladi. Bu birinchi masala.

Ikkinchi masala, ushbu xabarni yoritishda qasddan davlatni harakatsizlikda ayblash holati kuzatilmoqda. Buni, bir bloger misolida ko‘rishimiz mumkin. U quyidagicha yozadi:

“Xitoyliklar aynan ramziy ma’noga ega Milliy bog‘imizda MITING qilgan. Bog‘ qo‘riqchilari IIB, Milliy gvardiya va hokimlik holatdan bexabarmish. Jurnalist, blogerlar va xalqiga kuchini ko‘rsatadigan hukumatimiz ularni ham jazoylay oladimi?”

Ushbu va shunga o‘xshash yondashuvlar insonlarni manipulyatsiya qilishga qaratilgan. Bu yerda xitoyliklar qolib, oddiy inson ongida davlatni harakatsizlikda ayblash va unga nafrat hissini shakllantirishga qaratilgan.

Vaholanki xitoyliklar qilgan ish ommaviy tadbir ham, miting deb ham malakalanmaydi. Bloger esa, odamlar ongida xitoyliklarning hali bizga noma’lum hatti harakatini MITING deb, davlatning uni jazolashini talab qilgandek, ammo uning bunga kuchi yetmasligi bilan kamsitishga urinmoqda.

Bu holat o‘zbek xalqini haqoratlaganda TIVga nafrat qilishimiz bilan bir xil xato hisoblanadi. Asl masala qolib, odamlarni davlat tashkilotidan nafratlantirishga bo‘lgan harakat desa bo‘ladi. Bu yerda haqorat ham, bu tadbir ham, orqa planda qolib, insonlar ongida aybdor o‘zbek davlati bo‘lib qolyapti. Mana shu haqiqiy manipulyatsiya hisoblanadi.

Yuqorida, xitoy razvedkasi ularning rahbarining e’tirofini o‘zbek jamiyatiga ta’sirini bir necha oy o‘rganganini aytgan edim. Ushbu tadbir va unga nisbatan davlat va jamoatchilikning fikri ham albatta o‘rganiladi. Xatto ushbu va avvalgi post va unga yozilgan izohlar ham albatta o‘rganiladi.

Shu orqali O‘zbekistondagi ijtimoiy holat tadqiq qilinadi, har qanday kuchlar undan o‘z foydasiga xulosa qilishni istashadi.

Rasmiy va ishonchli ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu tadbir Xitoy kompaniyasining ko‘ngilochar tadbiri hisoblanadi ekan. Bunday tadbirlar o‘zbeklar tomonidan AQSHda ham, Angliyada ham o‘tkazilishi mumkin. Shuning uchun, ushbu tadbir emas, balki uning Xitoyda qanday yoritilishi muhim deb aytgan edim.

Ammo, har qanday holatda biz - jamiyat - haqiqiy masala qolib, mutasaddilar bilan o‘pkalanishib o‘tirsak, konfliktologiya nuqtayi nazaridan ogohlantiruvchi qizil chiroq hisoblanadi. Bu jamiyatda tartibsizlikni keltirib chiqarishni istovchi kuchlar uchun shpargalka bo‘lib, aynan shunaqa so‘kinishlar va tadbirlarni ko‘paytirish payiga tushishadi.

Shuning uchun ham, muammoni to‘g‘ri ko‘rabilish muhim hisoblanadi. Siz nima deysiz, vaziyat qolib, yuqoridagi misol singari, unda davlatning harakatsizligini bo‘rttirib ko‘rsatishdan maqsad nima bo‘lishi mumkin.

Umuman olganda, siz haqiqiy holat va manipulyatsiyani ajrata olasizmi? Bunday xavfdan omondamisiz?

Said Komil Muhammad Karim

AQSh tinchlikni xohlayapti, Yevropa - urushni

K.Axmedova, siyosiy ekspert

AQSh Rossiya bilan Saudiya Arabistonida muzokaralar o‘tkazishni rejalashtirmoqda va Pasxagacha Ukrainada o‘t ochishni to‘xtatishga erishmoqchi. Biroq, Yevropadagi ittifoqchilar boshqacha yondashuvni namoyon qilmoqda: YI va NATOning asosiy davlatlari Kiyevga yangi harbiy yordam paketini tayyorlab, Yevropaning mudofaa salohiyatini oshirishga harakat qilmoqda.

Trampning pragmatizmi Yevropa status-kvosiga qarshi

Tramp ma’muriyati AQSh xarajatlarini minimallashtirish, mojaroda ishtirokini qisqartirish va G‘arb strategiyasini qayta shakllantirishga intilmoqda. Biroq Brussel uchun Ukraina inqirozi nafaqat geosiyosiy, balki ichki siyosiy vosita hamdir. Kiyevga harbiy yordamni kengaytirish Yevropa elitalariga ichki vaziyat ustidan nazoratni saqlash imkonini bermoqda.

Asosiy o‘yinchilar: birlik bormi, strategiya-chi?

Fransiya va Germaniya Yevropa xavfsizligining asosiy me’morlari sifatida ko‘rinishga harakat qilsa-da, aslida Brusselning globalistik vektoriga ergashmoqda. Buyuk Britaniya va Polsha esa turli manfaatlarni ko‘zlamoqda: London Yevropa ichida o‘z ta’sirini mustahkamlashga, Varshava esa NATOning harbiy ishtirokini kengaytirishga intilmoqda. Ispaniya, Niderlandiya va Daniya esa kollektiv sodiqlik tamoyiliga amal qilishmoqda.

Yevropa uzoq muddatli qarama-qarshilikka tayyormi?

YI mudofaa tashabbuslarini kengaytirish bo‘yicha olib borayotgan muhokamalar Brussel mojaroni uzoq muddatli deb ko‘rayotganidan dalolat beradi. Agar AQSh diplomatik yutuqqa erishsa, Yevropa elitalari tanlov qarshisida qoladi: Vashingtonning yangi kursiga ergashish yoki qarama-qarshilikni chuqurlashtirib, status-kvoni saqlab qolish.

Rossiyaga qarshi koalitsiyasi parchalanadimi?

Vashington muzokaralarni olg‘a siljitishga harakat qilmoqda, biroq Yevropaning “qirg‘iylari” (hawks) qarshilik ko‘rsatmoqda. Agar AQSh ittifoqchilarni yo‘nalishni o‘zgartirishga majbur qila olsa, YI o‘z tashqi siyosatini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ladi. Ammo hozircha Yevropa eskalatsiyaga tayyorligini namoyish etmoqda, bu esa blok ichidagi ichki ziddiyatlarni kuchaytirishi mumkin.

Shunday qilib, yaqin oylardagi asosiy savol: bu qarama-qarshilikda kim g‘alaba qozonadi – Vashingtonmi yoki Brussel? Izohlarda o’z javobingizni qoldiring.

Strategic Focus: Central Asia

Afg‘onistonda terrorchilik xavfi
 
A.Qodirov, siyosiy ekspert

BMT Monitoring guruhi xalqaro hamjamiyatning Afg‘oniston terrorchilar uchun tayyorgarlik markaziga aylanayotgani haqidagi xavotirlarini tasdiqladi. Tolibon o‘z hududida xorijiy terrorchi guruhlarga boshpana bermaslik bo‘yicha bergan va’dalariga zid ravishda, Tehrik-e-Tolibon Pokiston (TTP) va Jamaat Ansarullo kabi ekstremistik guruhlarning lagerlari faoliyat olib bormoqda. Bu jarayonda Al-Qoida  va Tolibonning o‘zi ham ularga ko‘mak bermoqda, deydi ekspertlar.
 
Afg‘onistonning terroristik xaritasi
 
BMT hisobotiga ko‘ra, jihodchi guruhlarning ta’siri kengayib, mamlakatning 34 viloyatidan 14 tasini qamrab olmoqda. Jumladan, TTP va Jamaat Ansarullo lagerlari Xost, Kunar, Nangarhor, Paktika va Toxar viloyatlarida joylashgan. Bu guruhlar afg‘on Tolibonining bevosita moliyaviy, logistika va harbiy yordami bilan faoliyat yuritmoqda.

Alohida e’tiborga molik jihatlardan biri bu terrorchi guruhlarning Haqqoniy tarmog‘i bilan bog‘liqligi. Tolibon ichida mustaqil bo‘lim sifatida harakat qiluvchi bu tarmoq yangi terrorchilarni tayyorlash markazlarini ta’minlab, strategik viloyatlarni nazorat qilmoqda.
 
Pokiston TTP nishonida
 
TTP Pokiston uchun asosiy tahdid bo‘lib qolmoqda. Hisobotga ko‘ra, bu guruh jangarilari mamlakat xavfsizlik kuchlariga qarshi 600 dan ortiq hujum uyushtirgan, ulardan ko‘pchiligi Afg‘oniston hududidan amalga oshirilgan. Shuningdek, TTP yetakchisi Nur Vali Mehsud afg‘on Tolibonidan har oy $43 000 miqdorida moliyaviy ko‘mak olayotgani qayd etilgan. Bu esa Tolibon rasmiylarining Afg‘oniston terrorchilik uchun tayanch hudud emasligi haqidagi bayonotlarini shubha ostiga qo‘yadi.
 
Tojikiston: yangi jihod fronti

BMT hisobotiga ko‘ra, Jamaat Ansarullo terrorchilik guruhining jangarilari Xost viloyatida lagerlarga ega bo‘lib, Toxar viloyatidagi maxsus harbiy markazda Markaziy Osiyo va arab davlatlaridan kelgan jangarilarni tayyorlamoqda. Bu guruhning “Ansar” nomli maxsus bo‘linmasi Imom Sobir tumanida (Tojikiston bilan chegaradosh hudud) joylashgan bo‘lib, ularning asosiy maqsadi – Tojikistonga kirib borish.

2021-yilda «Tolibon»ning yuqori rahbariyati Jamaat Ansarullo yetakchisi Mahdi Arsalan (Mohammad Sharifov) boshqaruvi ostida Badaxshon viloyatining besh tumanini nazoratga olishiga ruxsat bergan. Bu esa afg‘on harakatining xorijiy terrorchilarni mintaqaviy bosim vositasi sifatida qo‘llayotganini ko‘rsatadi.
 
Afg‘oniston – yangi transmilliy terrorchilik markazimi?
 
Tolibon rasmiylari xalqaro terrorizmga qarshi kurashayotganini da’vo qilayotgan bo‘lsa-da, real voqelik aksini ko‘rsatmoqda. Afg‘oniston butun mintaqada terrorchilar tayyorgarlik ko‘radigan asosiy hududga aylanib bormoqda.

Bu sharoitda qo‘shni davlatlar oldida dolzarb savol paydo bo‘lmoqda: Afg‘onistondan kelayotgan yangi tahdidlarga qanday javob berish kerak? Tolibon bilan diplomatik muloqot hanuzgacha samarali vosita bo‘lib qoladimi yoki mintaqaviy davlatlar transmilliy terrorizmga qarshi kurash strategiyasini qayta ko‘rib chiqishi shartmi?

Strategic Focus: Central Asia