Rahmonov Hikmatullo (IXTI, JIDU) tomonidan tayyorlangan “Tramp davridagi Transatlantik ittifoqi: yaqinlashib kelayotgan to‘qnashuvlar” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Tramp 2.0: Yangi jahon tartiboti
 
Frederik Kempe, Atlantic Council prezidenti
 
Yaqinda Ukraina prezidenti Zelenskiyning Tramp va vitse-prezident Di Vens bilan Oq uyda uchrashuvi nafaqat diplomatik voqea, balki jahon tartibotining keskin o‘zgarishi ramziga aylandi. Ukraina, Yevropa va AQSh Trump World Order — an’anaviy ittifoqlar beqaror bo‘lib borayotgan, dunyo esa kuchli liderlar va tranzaktsion kelishuvlar davriga kirayotgan yangi tizimning ilk ko‘rinishlariga duch kelishdi.
 
Geosiyosatda nima o‘zgardi?
 
Trampning ikkinchi prezidentligi boshidan beri uning an’anaviy AQSh tashqi siyosati bilan aloqalarni uzayotganligi ayon bo‘ldi. Yangi mudofaa vaziri Hegset 3 000 harbiyni janubiy chegaraga safarbar qilishni buyurdi, biroq Yevropa bilan strategik hamkorlik bo‘yicha qarorlar hanuz mavhum. Tramp NATOni xavfsizlik kafolati sifatida emas, balki savdolashuv vositasi sifatida ko‘rmoqda, Ukraina esa Vashingtonning muhim hamkor maqomini yo‘qotmoqda.
 
Tashqi siyosat ekspertlari bilan bir qatorda, AQSh biznes elitalari ham xavotir bildirmoqda. Yaqindagina Trampni qo‘llab-quvvatlagan yirik Respublikachi donorlar o‘z investitsiya rejalari bo‘yicha qayta o‘ylashmoqda. AQSh fond bozori noaniqlik kuzatilmoqda: Dow Jones va S&P 500 indekslari 2% ga, Nasdaq esa 4% ga tushdi, shu bilan birga, Yevropa va Xitoy bozorlarida o‘sish kuzatilmoqda.
 
Ukraina: asosiy figura yoki o‘lja?
 
Zelenskiyning Tramp bilan uchrashuvi Oq uy Ukrainani strategik aktiv sifatida ko‘rmayotganini yana bir bor namoyon qildi. Tramp 2.0 sharoitida Zelenskiy Tramp tasnifiga ko‘ra, "yomon kartalar ega yomon o‘yinchi" bo‘lib qoldi.
 
Amerikalik tarixchi Maykl Kimmijning fikricha, Yevropa va transatlantik alyansning o‘rni pasayib boradi, AQSh tashqi siyosati esa tobora ko‘proq Putin, Si, Erdog‘an va Modi kabi kuchli liderlar bilan shaxsiy kelishuvlarga asoslanadigan bo‘ladi. Bu sharoitda Ukraina AQShning ustuvor yo‘nalishlariga mos kelmaydi.

Strategic Focus: Central Asia

AQShsiz Yevropa qalqoni: London, Parij va Berlin yangi mudofaa ittifoqini tuza oladimi?

S.Pinxasova, siyosiy ekspert

Donald Trampning Oq uyga qaytishi global siyosatda tub burilish yasadi va Yevropani o‘z xavfsizligini mustaqil ta’minlash zarurati oldida qoldirdi. AQSh tomonidan aniq harbiy kafolatlarning yo‘qligi va Rossiyaning tobora ortib borayotgan tahdidlari fonida Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya yangi kollektiv mudofaa mexanizmlarini izlamoqda. Lekin ular AQSh “soyaboni”siz samarali mudofaa ittifoqini tuza oladimi?

Noaniq kafolatlar va yangi kuchlar muvozanati

Britaniya bosh vaziri Kir Starmer va Donald Tramp o‘rtasidagi so‘nggi uchrashuv Vashington va uning yevropalik ittifoqchilari o‘rtasidagi chuqur tafovutlarni yana bir bor ko‘rsatdi. Diplomatik harakatlarga qaramay, AQSh Yevropaga aniq harbiy majburiyatlar berish niyatida emasligi ayon bo‘ldi. Tramp NATOga nisbatan javobgarlikni yevropaliklar o‘z zimmasiga olishi kerakligini ta’kidlab, harbiy yordam bo‘yicha aniq majburiyatlardan qochdi.

Fransiya va Germaniya ham Vashington pozitsiyasining o‘zgarishini his qilmoqda. Parij an’anaviy ravishda “strategik avtonomiya” konsepsiyasiga tayanib, Yevropa mudofaasini kuchaytirishga harakat qilmoqda va bunda o‘zining yadroviy salohiyatiga suyanmoqda. Germaniya esa AQShga bog‘liqlik va o‘z harbiy kuchini mustahkamlash o‘rtasida muvozanat topishga urinmoqda. Bunda Berlin ilk bor Fransiya va Britaniya “yadroviy soyaboni” ostida himoyalanish ehtimolini ochiq muhokama qilishi mumkin.

Yangi mudofaa ittifoqining asoslari

Agar London, Parij va Berlin o‘rtasidagi hozirgi muzokaralarni hisobga olsak, yangi Yevropa mudofaa ittifoqining quyidagi asosiy yo‘nalishlarini ajratish mumkin:

1. Yadroviy tiyib turish – Fransiya Britaniyani ham qamrab oluvchi kengaytirilgan yadroviy himoya taklif qilmoqda. Bu Yevropa xavfsizlik arxitekturasini butunlay o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan keskin qadamdir.

2. Harbiy-sanoat kooperatsiyasi – qurol-aslaha va mudofaa texnologiyalari bo‘yicha hamkorlikni kengaytirish. Agar AQSh Yevropa mahsulotlariga boj joriy qilsa, harbiy sanoatning birlashishi muqarrar bo‘ladi.

3. Mustaqil tezkor kuchlar tizmini yaratish – NATO bilan muvofiqlashtirishsiz operatsiyalar o‘tkaza oladigan harbiy tuzilmalarni tashkil etish zarurati. Buyuk Britaniya Yevropadagi eng kuchli armiyaga ega mamlakat sifatida bu jarayonda muhim rol o‘ynashi mumkin.

4. Sharqiy Yevropada pozitsiyalarni mustahkamlash – Ukraina va Boltiqbo‘yi davlatlarini qo‘llab-quvvatlash ustuvor masala bo‘lib qolmoqda. Biroq AQSh yordamisiz Yevropa davlatlarining resurs imkoniyatlari cheklangan bo‘ladi.

Prognoz: mustaqillik illyuziyasi yoki NATOga real alternativa?

Ambitsiyalarga qaramay, Yevropa hali ham AQSh harbiy qudratiga haddan tashqari bog‘liq. AQShsiz London, Parij va Berlin NATO ta’minlab kelayotgan yadro va strategik salohiyatni to‘liq qoplay olmaydi. Bundan tashqari, ichki kelishmovchiliklar (mudofaa xarajatlari, yadroviy tiyib turish roli va qaror qabul qilish mexanizmlari bo‘yicha turlicha qarashlar) yangi ittifoqni shakllantirish jarayonini sekinlashtirishi mumkin.

Biroq, agar Tramp Yevropadan uzoqlashishda davom etsa va Rossiya sharqiy chegaralarga bosimni oshirsa, unda Yevropaning harbiy salohiyatini oshirish jarayoni tezlashishi mumkin. Kelgusi yillarda Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya o‘rtasida harbiy hamkorlikning chuqurlashishini kutish mumkin, ammo NATO o‘rnini bosuvchi yangi mudofaa ittifoqi hozircha faqat kontseptsiya darajasida qolmoqda.

Xulosa qilib aytganda, AQShsiz “Yevropa qalqoni”ni shakllantirish nazariy jihatdan mumkin, ammo uning samaradorligi va yashovchanligi yevropalik liderlarning o‘z mudofaasiga real sarmoya kiritish va tezkor hamkorlik qilish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi.

G’arbiy alyans

Arab dunyosi Trampning G‘azo bo’yicha rejasiga qarshi

Anvar Qodirov, siyosiy tahlilchi

G‘azo atrofidagi beqarorlik kuchayayotgan bir paytda arab davlatlari yetakchilari AQSh prezidenti Tramp taklif qilgan rejaga muqobil yechim ishlab chiqish uchun bugun Qohirada yig‘iladilar. Trampning taklifi G‘azo ustidan nazoratni qo‘lga olish va uning aholisini boshqa hududlarga ko‘chirishni nazarda tutadi. Isroil bosh vaziri Netanyaxu ushbu tashabbusni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa-da, falastinliklar va arab davlatlari uni keskin rad etmoqda.

G‘azoni kim qayta tiklaydi?

BMT hisob-kitoblariga ko‘ra, 2023-yil 7-oktabrda boshlangan urush natijasida vayron bo‘lgan G‘azoni tiklash uchun kamida $53 mlrd talab etiladi. Shu bois Qohira sammitining asosiy vazifasi aholining majburan ko‘chirilishini nazarda tutmaydigan tiklash rejasini ishlab chiqish bo‘ladi. Asosiy savol – G‘azoni tiklash uchun mablag‘ni kim ajratadi? G‘arb davlatlari Isroil bilan hamkorlikni afzal ko‘rayotgan bir paytda, arab davlatlari bu yukka tayyor emas.

Blokada va geosiyosiy tuzoq

G‘azo sektori so‘nggi 17 yil davomida Isroilning qattiq blokadasi ostida bo‘lib kelmoqda. Bunday sharoitda uni tiklash bo‘yicha istalgan tashabbus juda murakkab kechishi aniq. Shu bilan birga, mintaqada blokadani yengillashtirishga chaqirayotgan davlatlar soni ortib bormoqda. Ammo Isroil pozitsiyasi o‘zgarmayapti: Netanyaxu G‘azo aholisiga “hududni erkin tark etish” vaqti kelganini aytmoqda. Bunday ritorika uning hukumatining uzoq muddatli strategiyasini tasdiqlaydi: Isroil G‘azoni hozirgi shaklda saqlab qolishga tayyor emas.

O‘t ochishni to‘xtatish yoki katta urush oldidan sukunat?

Isroil va HAMAS o‘rtasidagi o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha kelishuv chigal vaziyatga kelib qoldi. Isroil aprel o‘rtalarigacha sulhni uzaytirish tarafdori, lekin HAMAS harbiy harakatlarning butunlay to‘xtatilishini talab qilmoqda. Netanyaxu esa agar HAMAS Isroil shartlariga ko‘nmasa, “tasavvur qilib bo‘lmaydigan oqibatlar” bo‘lishini aytmoqda.

Bu orada G‘azodagi gumanitar vaziyat yomonlashishda davom etmoqda: Isroil hududga barcha mahsulot va gumanitar yordam yetkazib berishni to‘xtatdi. Bu qaror Misr, Qatar, BMT va hattoki ba’zi g‘arbiy davlatlarning keskin tanqidiga uchradi.

Keyingi qadamlar qanday bo‘ladi?

Qohira sammiti Tramp va Isroil rejalariga qarshi arab davlatlarining umumiy pozitsiyasini shakllantirishda muhim qadam bo‘lishi mumkin. Biroq aniq bajarish mexanizmlariga ega bo‘lmagan holda, bu yig‘ilish shunchaki bayonotlar bilan cheklanib qolishi ham ehtimoldan holi emas. G‘azoning kelajagi faqat arab dunyosiga emas, balki xalqaro o‘yinchilarning Falastin, Isroil va o‘z geosiyosiy manfaatlari o‘rtasida qanday muvozanat topishiga ham bog‘liq bo‘ladi.

Strategic Focus: Central Asia

Isroilning Suriyaga zarbalari: yangi kuch muvozanatimi yoki keskinlik tomon yo‘lmi?

M.Imomov, siyosiy ekspert

Isroil Asad rejimi ag‘darilgandan keyin Suriyadagi keskin o‘zgarishlar fonida harbiy harakatlarini davom ettirmoqda. Dushanba kuni Isroil armiyasi qo‘shni davlatdagi vaziyatni nazorat qilish strategiyasining bir qismi sifatida yana shimoli-g‘arbiy Suriyadagi harbiy obyektlarga zarba berdi.

Isroil Yangi Suriyaga qarshimi?

“Hay’at Tahrir ash-Shom” (HTSh) boshchiligidagi isyonchilar 2024-yil dekabrida Asadni hokimiyatdan ag‘darilishidan so’ng Isroil o‘z harbiy kampaniyasini yanada kuchaytirdi. Damashq qulashi ortidan Isroil armiyasi Suriya bo‘ylab 480 dan ortiq zarba bergan bo‘lib, hujumlar asosan qurol omborlari va strategik obyektlarga qaratilgan edi.

So‘nggi aviazarbalar Asadning tug‘ilgan shahri bo‘lmish Al-Qardahaga, ya’ni Latakiya viloyatidagi Alaviylar tayanch hududiga yo‘naltirildi. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, Isroil nafaqat Janubiy Suriya bilan cheklanmoqda, balki sobiq rejimning ramziy markazlariga ham hujum uyushtirmoqda.

Vaziyatni kim nazorat qilmoqda?

Hozirda Suriyada muvaqqat hukumati o‘rnatilgan bo‘lib, unga ilgari isyonchilardan biri bo‘lgan Ahmad ash-Shar’a rahbarlik qilmoqda. Biroq yangi hukumatning mamlakat bo‘ylab nazorati barqaror emas, iqtisodiy inqiroz va ichki beqarorlik uni zaiflashtirmoqda.

Isroil yetakchilari HTSh boshchiligidagi hukumatga ochiq qarshilik bildirmoqda. Bosh vazir Netanyahu Janubiy Suriya “demilitarizatsiya qilinishi kerak”, deb ta’kidlab, bu hududning “ikkinchi Janubiy Livanga aylanishi mumkin emasligini” aytdi. Isroil tashqi ishlar vaziri Gideon Saar esa Suriyaning o‘tish hukumatini “jihodchi terror guruhi” deb atadi. Bu esa Tel-Avivning Suriyadagi harbiy bosimni davom ettirish niyatini ko‘rsatmoqda.

Druzlar omili: Isroilning yangi aralashuviga sabab

Yana bir masala – Suriyadagi druz jamoasining taqdiri. Isroil allaqachon Suriyaning janubiy viloyatlarida yashovchi druzlarga tahdid solinishiga yo‘l qo‘ymasligini bildirgan. Damashq janubidagi Jaramana shahrida druz jangarilari va o‘tish hukumati kuchlari o‘rtasida to‘qnashuvlar yuz berganidan so‘ng Netanyahu armiyaga “druz aholisini himoya qilishga tayyorgarlik ko‘rishni” buyurdi. Bu esa Isroilning Suriyaga yanada faol aralashishi ehtimolini oshiradi.

Endi nima bo’ladi?

Isroil o‘z zarbalarini xavfsizlik nuqtayi nazaridan oqlayotgan bo‘lsa-da, aslida u Suriyada yangi kuch muvozanatini shakllantirishga urinmoqda. Biroq xalqaro hamjamiyatning aniq pozitsiyasi yo‘qligi, yangi hukumatning zaifligi va tashqi o‘yinchilarning geosiyosiy manfaatlari tufayli mintaqada yangi harbiy eskalatsiya xavfi ortib bormoqda.

Hozircha esa Suriya yangi mojaro yoqasida turibdi, Isroil esa oddiy kuzatuvchi emas, balki Yaqin Sharq xavfsizlik muvozanatini qayta shakllantiruvchi faol o‘yinchi bo‘lib bormoqda.

@erontahlili

Fon der Lyayen Yevropaning AQShga bog‘liqligini kamaytirish maqsadida qayta qurollanish rejasini e’lon qildi — YI ichida qarz cheklovlari yumshatiladi, a’zo davlatlarning mudofaa sohasiga sarmoya kiritishini rag‘batlantirish mexanizmi joriy etiladi, mudofaa dasturlarini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi 150 milliard yevro miqdorida bo‘ladi, rejadagi umumiy mablag‘ miqdori esa 800 milliard yevro deb belgilangan.

G’arbiy alyans

Ukrainaga qarshi xiyonat: Markaziy Osiyo uchun saboqlar

Karina Akopyan, siyosiy ekspert

Donald Trampning Ukrainani “qarzni qaytarish” yoki AQSh va Buyuk Britaniya bilan nodir metallar bo‘yicha kelishuv imzolashga majburlash talablari noqonuniy bo‘lib, Vashington va London tomonidan 1994-yilda imzolangan Budapesht memorandumi majburiyatlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zid keladi. Ushbu hujjat Ukraina xavfsizligiga kafolat berish evaziga uning dunyodagi uchinchi yirik yadroviy arsenalidan voz kechishini belgilagan edi. Memorandumga binoan, AQSh, Buyuk Britaniya va Rossiya Ukrainaga qarshi kuch ishlatmaslik, uni iqtisodiy bosim bilan o‘z manfaatlariga bo‘ysundirmaslik va uning chegaralarini himoya qilish majburiyatini oldi.

Ukrainaga harbiy va moliyaviy yordam qarz yoki savdolashish obyekti emas. Bu yordam Ukraina hududiy yaxlitligini ta’minlash va Yevropa hamda butun erkin dunyo barqarorligini saqlab qolish yo‘lidagi majburiyatlarning bajarilishidir. Ushbu yordamni siyosiy kelishuvlar yoki iqtisodiy manfaatlar bilan bog‘lash xalqaro huquq tamoyillarini buzish bilan bir qatorda, global xavfsizlik tizimini ham izdan chiqaradi.

Tarix shuni ko‘rsatadiki, Ukraina yadroviy quroldan voz kechgan holda xalqaro kafolatlarga ishondi, ammo bu kafolatlar buzildi. Agar bugun G‘arb davlatlari o‘z majburiyatlarini bajarishdan bosh tortsa, bu nafaqat Ukrainaga xiyonat, balki butun dunyoga xalqaro shartnomalarning kuchsizligini ko‘rsatadigan signal bo‘ladi. Ukrainaga yordam berish — bu tijoriy bitim emas, balki 30 yil oldin berilgan va’dalarning bajarilishidir.

Markaziy Osiyo va O‘zbekiston uchun bu qanday saboq bo‘lishi mumkin?

Markaziy Osiyo davlatlari, xususan O‘zbekiston uchun ham bu tajriba nihoyatda muhim. Suverenitet va xalqaro xavfsizlik kafolatlari mintaqaning barqaror taraqqiyoti uchun asosiy omil sanaladi, ayniqsa, yirik geosiyosiy o‘yinchilarning manfaatlari kesishgan hududda. Agar xalqaro majburiyatlar hozirgidek siyosiy vaziyatga qarab o‘zgarib ketsa, unda kelajakda shunga o‘xshash shartnomalarga qay darajada ishonish mumkin?

Markaziy Osiyo boy tabiiy resurslari va strategik joylashuvi bilan xalqaro o‘yinchilarning e’tibor markazida turadi. Shu bois, mintaqa davlatlari suverenitet va milliy manfaatlarni faqat diplomatik yo‘l bilan emas, balki mustahkam ichki siyosiy, iqtisodiy va harbiy tayyorgarlik orqali ham himoya qilishga tayyor bo‘lishi lozim. Ukraina misoli ko‘rsatib turibdiki, xalqaro kelishuvlar faqat qog‘ozdagi yozuv emas, balki ularning bajarilishini ta’minlash uchun mustahkam milliy va mintaqaviy strategiya zarur.

Strategic Focus: Central Asia

Fayzullayev Mirjahon (JIDU) tomonidan tayyorlangan “Ukraina masalasi bo‘yicha AQSH va Rossiya o‘rtasidagi muzokaralar jarayoni: ishtirokchilarning pozitsiyalari va Markaziy Osiyoga ta’siri” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Turkiya va Eron: Yangi diplomatik keskinlik to‘lqini

Kenes Ametov, mustaqil ekspert

Turkiya va Eron o‘rtasidagi munosabatlar Suriya va kurd masalasidagi qarama-qarshiliklar fonida yana keskinlashdi. Mojaroning asosiy sababi – Turkiya tashqi ishlar vaziri Hakan Fidaning Al-Jazeera Arabic telekanaliga bergan intervyusida Eronga oid tanqidiy bayonoti bo‘ldi. U Tehronning mintaqadagi proksi guruhlar orqali ta’sir o‘tkazish siyosatini qoraladi. Bu bayonot Eronda norozilik uyg‘otib, Tehron Turkiya elchisini izoh berish uchun chaqirtirdi, Anqara esa bunga javoban Eronning vakilini chaqirtirdi.

Suriyaning tugunlari: strategik ziddiyatlar

Anqara va Tehron o‘rtasidagi ziddiyatlar ayniqsa Asad rejimining qulashidan keyin kuchaydi. Turkiya tarixan qurolli muxolifatni qo‘llab-quvvatlagan, Eron esa 2011-yildan beri Damashq tomonida turib, Suriyani Hizbulloh kabi proksi kuchlarni qurol-aslaha bilan ta’minlash uchun logistik koridor sifatida ishlatib kelgan. Eron rasmiylari o‘z harbiylarini Suriyadan chiqarganini e’lon qilgan bo‘lsa-da, Turkiya Tehronning ushbu mintaqadagi ta’sirini saqlab qolish uchun yashirin harakatlar olib borayotganidan xavotirda.

Keskinlikni oshirayotgan yana bir muhim omil – Eronning kurd harakatlari bilan mumkin bo‘lgan hamkorligi, ayniqsa Suriya Demokratik Kuchlari (SDF) bilan aloqalaridir. Anqara SDFni Kurdiston Ishchilar Partiyasi (KIP) bilan bog‘liq deb hisoblaydi. 1984-yildan buyon KIP bilan kurashib kelayotgan Turkiya, agar Eron SDFga yordam bersa, bu Anqaraning kurd masalasini hal etish bo‘yicha davom etayotgan tinchlik muzokaralariga putur yetkazishidan xavotirda. O‘tgan hafta KIP rahbari Abdulla O‘jalan o‘z tarafdorlariga qurolli harakatlarni to‘xtatish haqida buyruq bergan edi, natijada KIP bir tomonlama sulh e’lon qildi.

Diplomatik muvozanat va geosiyosiy realliklar

Turkiya va Eronning o‘zaro ayblovlari ikki mintaqaviy kuch o‘rtasidagi kuchayib borayotgan raqobatni ko‘rsatadi. Har ikki tomon Suriyadagi o‘z manfaatlarini himoya qilishga intilayotgan bo‘lsa-da, ular mintaqaviy barqarorlik uchun minimal hamkorlik zarurligini tushunishadi. Tehron o‘zining an’anaviy proksi strategiyasini davom ettirishni xohlaydi, ammo G‘arb bilan keskinlashayotgan munosabatlar va iqtisodiy muammolar uni ehtiyotkorlik bilan harakat qilishga majbur qilmoqda. Turkiya esa AQSh bilan o‘z munosabatlarini muvozanatlashtirishga harakat qilib, o‘zining mintaqaviy strategiyasini qayta ko‘rib chiqmoqda.

Kelgusi oylarda Anqara va Tehron o‘rtasidagi diplomatik tortishuvlar va o‘zaro bayonotlar davom etishi kutilmoqda. Biroq, ushbu qarama-qarshiliklarning tub ildizlari hal etilmay qolmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Akbarova Ziyoda (JIDU) tomonidan tayyorlangan “Atrof-muhit ifloslanishi” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Strategic Focus: Central Asia

Xitoyning dengizdagi hukmronligi: Pekin qanday qilib global port imperiyasini barpo etmoqda
 
Karim Abdullayev, mustaqil tadqiqotchi
 
Panamaning “Dengiz Ipak yo‘li” loyihasidan chiqish qarori Xitoyning jahon dengiz savdo yo‘llariga ta’siriga qarshi kuchayib borayotgan qarshilikdan dalolat bermoqda. Biroq, ushbu mahalliy epizodga qaramay, Xitoy davlat investitsiyalari, portlar ustidan strategik nazorat va biznes hamda davlat o‘rtasidagi yaqin aloqalar kombinatsiyasidan foydalangan holda dengizdagi hukmronligini mustahkamlashda davom etmoqda.
 
Portlar – kuch vositasi sifatida
 
Xitoyning COSCO (6,4%) va CMP (6,2%) kompaniyalari global port yuk aylanmasining 12,6%ni nazorat qiladi, bu esa Xitoyni dengiz savdosidagi asosiy o‘yinchilardan biriga aylantiradi. Taqqoslash uchun, eng yirik mustaqil operator hisoblangan Singapurdagi PSA International kompaniyasi 7,2% ulushga ega.
 
"Bir makon, bir yo‘l" tashabbusi doirasida Xitoy o‘ziga Yevropada 23, Shimoliy va Markaziy Amerikada 13, Yaqin Sharqda 11, Afrika va Janubi-Sharqiy Osiyoda 8 portga, shuningdek, Peru, Misr va Malayziyaning muhim portlarini qo‘lga kiritdi. Ushbu infratuzilmaviy investitsiyalar Xitoyga nafaqat yetkazib berish jarayonlarini nazorat qilish, balki global bozor shartlarini ham belgilash imkonini bermoqda.
 
Iqtisodiyot – ta’sir quroli sifatida
 
Xitoy kompaniyalari bilan terminal shartnomalari imzolangandan so‘ng, ushbu davlatlarning Xitoy bilan savdosi o‘rtacha 21%ga oshadi, bu esa, avvalo, Xitoy korporatsiyalariga xarajatlarni kamaytirish orqali foyda keltiradi. Ushbu iqtisodiy bog‘liqlik esa hamkor davlatlarni Pekinning iqtisodiy bosimiga nisbatan zaif qiladi.
 
Xitoyning China Merchants Port Holdings va COSCO Shipping Ports kabi davlat kompaniyalari davlat kapitaliga va strategik shartnomalarga imtiyozli kirish huquqiga ega bo‘lib, iqtisodiy loyihalarni geosiyosiy vositalarga aylantirmoqda. AQShdan farqli o‘laroq (u yerda terminal operatorlari mustaqil harakat qiladi), Xitoy davlat subsidiyalari va monopoliyadan foydalanib, o‘z ta’sirini oshirmoqda.
 
Harbiy omil va strategik ekspansiya
 
AQSh harbiy-dengiz mavjudligi jihatidan yetakchi bo‘lsa-da, tijorat kemasozligi va port infratuzilmasida Xitoydan ancha ortda qolmoqda. AQShning eng yirik port operatorlari orasida davlat kompaniyalari yo‘q, Xitoy esa Suvaysh va Panama kanallari kabi o‘nlab muhim logistika markazlarini boshqaradi.
 
Uzoq muddatda Xitoy portlar ustidan nazoratni nafaqat iqtisodiy, balki harbiy-strategik maqsadlar uchun ham ishlatishi mumkin. "Fuqarolik-harbiy integratsiya" siyosati Pekinga tijoriy obyektlardan harbiy operatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash uchun foydalanish imkonini beradi.
 
Jahon savdosining kelajagi: Xitoy portlari G‘arb manfaatlariga qarshi
 
Vashington jahon savdosining Xitoyga tobora bog‘lanib borayotganidan xavotirda bo‘lib, Pekinning ekspansiyasini cheklashga harakat qilmoqda, ammo hozircha kerakli natijasiz. Hatto AQShning o‘zida ham Xitoy kompaniyalari beshta port aktivlariga egalik qilishda davom etmoqda va ularni boshqa hech kim bilan almashtirish imkoni yo‘q.
 
Agar hozirgi tendensiya davom etsa, Xitoy nafaqat yetakchi dengiz savdo o‘yinchisi sifatida o‘z mavqeini mustahkamlaydi, balki jahon savdo yo‘nalishlarini ham o‘z manfaatlariga mos ravishda qayta shakllantirishga muvaffaq bo‘ladi. Buyuk davlatlar o‘rtasidagi raqobat sharoitida okeanlarni nazorat qilish uchun kurash XXI asrning asosiy muammolaridan biriga aylanishi ehtimoli tobora ortib bormoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya: urush, muvaffaqiyatsizlik va ichki bo‘linish
 
Jorj Fridman, Stratfor asoschisi
 
Ukrainaga bostirib kirilganidan uch yil o‘tib, Rossiya strategik botqoqdan chiqish yo‘lini topa olmayapti. Urushning dastlabki maqsadi – NATOga qarshi bufer zonani yaratish – amalga oshmadi. Kreml butun Ukrainani egallashni xohlagan edi, lekin bugungi kunda esa ulkan yo‘qotishlar evaziga faqat 20% hududni nazorat qilmoqda. Endilikda bu g‘alaba uchun kurash emas, balki mag‘lubiyat oqibatlarini yumshatish harakatidir.
 
Harbiy muvaffaqiyatsizlik va hokimiyat inqirozi
 
Urushning ilk haftalarida Kreml butun Ukrainani egallashga urinayotganini ko‘rsatdi. Sharqdan, shimoldan va janubdan boshlangan hujumlar tezda Kiyevni taslim qilishga mo‘ljallangan edi. Biroq, a) logistik xatolar; b) Ukraina armiyasining qarshilik ko‘rsatishi va c) G‘arb ko‘magining oshishi bu strategiyani puchga chiqardi. Rossiya uzoq davom etayotgan pozitsion urushga tortilib qoldi va katta yo‘qotishlarga duch kelmoqda. Kremlning "cheklangan maqsadlar" haqidagi bayonotlari ishontirmaydi – boshlang‘ich rejalar muvaffaqiyatsizlikka uchragani aniq.
 
Ichki bo‘linish yaqqol sezilmoqda. "Vagner" guruhining isyoni, harbiy qo‘mondonlik tanqid qilinishi va armiyada norozilik kayfiyatining o‘sishi Kremlning to‘liq nazoratni yo‘qotayotganidan darak bermoqda. Putin endi mutlaq hukmdor emas – u harbiylar, xavfsizlik xizmatlari va oligarxlar o‘rtasida muvozanatni ushlab turishga majbur.
 
Oligarxlar va Putin: kim g‘alaba qozonadi?
 
Rossiya iqtisodiy tizimi hokimiyat va yirik kapital ittifoqiga asoslangan. 1990-yillarda davlat mulkini qo‘lga kiritgan oligarxlar uzoq vaqt davomida Kremlni qo‘llab-quvvatlab kelishdi, evaziga barqarorlik va xalqaro bozorlar bilan aloqalarni saqlab qolishni kutishdi. Biroq, sanksiyalar ularning biznesini izdan chiqardi, ko‘plab boyliklar G‘arb mamlakatlarida muzlatib qo‘yildi. Ularning sabr-toqati chegaralangan – urush ularning kapitalini xavf ostiga qo‘ymoqda, yangi imkoniyatlar yo‘qligi esa sadoqatlarini yo‘qotishiga sabab bo‘lmoqda.
 
Putin oligarxlarga qarshi qattiq chora ko‘ra olmaydi, chunki ularning kapitali va korxonalari Rossiya iqtisodiyotining tayanchidir. Milliylashtirish ishlab chiqarishning buzilishiga olib keladi, bosim esa qolgan sarmoyalarning qochib ketishiga sabab bo‘ladi. Agar Putin urushdan chiqishning aniq rejasini taklif qilmasa, elita boshqa ssenariylarni, jumladan, hokimiyatni almashishni ham ko‘rib chiqishi mumkin.
 
"G‘alabali" chekinish: Kreml urushni tugatishga zamin tayyorlamoqda
Putin uchun urushdan chiqish – hayot-mamot masalasi. U ochiq mag‘lubiyatni tan ololmaydi, lekin "maqsadlarga erishildi" deb e’lon qilishi mumkin. Muammo shundaki, ichki auditoriya bu yolg‘onga ishonmaydi. Rossiya jamiyati, ayniqsa yosh avlod, avvalgi rejimlar davridagi qo‘rquv tuyg‘usiga ega emas. Internet va ijtimoiy tarmoqlar jamoatchilik fikrini shakllantirishda davom etmoqda, urushdan charchash esa tobora ortib bormoqda.
 
Putin o‘z strategiyasining asiriga aylangan: uning qo‘llab-quvvatlanishi harbiy muvaffaqiyatlarga bog‘liq, ammo bunday muvaffaqiyatni radikal safarbarliksiz qo‘lga kiritish mumkin emas. Biroq, elita ham, xalq ham bu ssenariyga tayyor emas. Agar urush uzoq davom etsa, Rossiya iqtisodiyoti yanada zaiflashadi, siyosiy elitada esa ichki kelishmovchiliklar kuchayadi.
 
Vashington uzoq muddatli o‘yinga kirishgan
 
G‘arb Kremlning ichki zaifliklaridan muzokaralarda foydalanmoqda. Tramp allaqachon Kremlga nisbatan noaniq pozitsiya bildirmoqda – goh Putinga do‘stdek gapiradi, goh undan uzoqlashadi. Bu esa Moskvani muzokaralar stolida yanada ojiz holga tushirish strategiyasining bir qismidir.
 
Rossiyaning kelajagi endi urush natijasiga emas, balki ichki jarayonlarga bog‘liq. Asosiy savollar quyidagilar: Putin hokimiyatni saqlab qola oladimi? Elita uni qo‘llab-quvvatlashda davom etadimi? Urushdan keyin Rossiyani qanday kelajak kutmoqda? Masala faqat urush taqdiri bilan cheklanib qolmaydi – Rossiya tizimining o‘zi ham tarqoqlashish arafasida turibdi.

G’arbiy alyans

⚡️ Fransiya Prezidenti Emmanuel Makron millatga murojaat qilmoqda:

“Rossiya butun Yevropaga tahdid solmoqda.

Agar biror davlat qo‘shni mamlakatga bostirib kirib, jazolanmasa, hech kim o‘z xavfsizligiga ishonch hosil qila olmaydi.

Men AQSh bizning tomonimizda qolishiga ishonmoqchiman, ammo ularning qo‘llab-quvvatlashi to‘xtasa, biz bunga tayyor bo‘lishimiz kerak.

Biz Ukrainada tinchlik rejasini ishlab chiqdik.

Bizning armiyamiz Yevropadagi eng jangovar kuchga ega va yadroviy qurolimiz bizning himoyamizni kafolatlaydi.

Yevropa qo‘shinlarini Ukrainaga joylashtirish ehtimoli mavjud.

Biz Fransiyaning yadroviy qurolini butun Yevropa Ittifoqini himoya qilish uchun qo‘llash masalasini muhokama qilishni boshlaymiz.

2030 yilga kelib, Rossiya 3 million askarni safarbar qilish va 4000 tank ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda.”

G’arbiy alyans

Donald Trampning The Truth Social ijtimoiy tarmog‘ida HAMAS va G‘azo aholisi uchun murojaati:

▪️ “Shalom HAMAS” – bu “Salom va xayr” degani. Siz tanlashingiz mumkin. Barcha garovdagilarni hoziroq ozod qiling va o‘ldirgan odamlarga tegishli jasadlarni zudlik bilan qaytaring, aks holda tamom bo’lasiz. Faqat kasal va buzuq odamlar jasadlarni saqlaydi, va siz aynan shunday odamsiz!

▪️ Ishni oxiriga yetkazish uchun men Isroilga zarur bo‘lgan barcha narsalarni yuboraman. Agar siz mening so‘zlarimga quloq solmasangiz, HAMASning hech bir a’zosi xavfsiz bo‘lmaydi. Men hozirgina siz asirga olgan odamlar bilan uchrashdim, ularning hayotini barbod qildingiz. Bu sizga oxirgi ogohlantirish!

▪️ Rahbarlarga murojaatim: hozir G‘azodan chiqib ketish uchun eng oxirgi imkoniyat. G‘azo aholisi! Sizni ajoyib kelajak kutmoqda, lekin faqat garovga olinganlarni ozod qilsangiz. Aks holda, siz yo‘q qilinasiz! Aql bilan qaror qabul qiling. GAROVDAGILARNI HOZIR OZOD QILING, AKS HOLDA BUNING OG‘IR JAZOSINI O‘ZINGIZ TORTASIZ!

DONALD J. TRAMP, AMERIKA QO‘SHMA SHTATLARI PREZIDENTI

@erontahlili

Tramp tarafdorlari Ukrainadagi muxolifatchilar bilan prezidentlik saylovlarini yashirincha muhokama qildi

AQSh prezidenti Donald Tramp atrofidagi yuqori martabali shaxslar Ukrainada prezident Vladimir Zelenskiyning asosiy siyosiy raqiblari bilan maxfiy muzokaralar o‘tkazdi, deb xabar bermoqda Politico manbalari. Uchrashuvlar Ukraina sobiq bosh vaziri Yuliya Timoshenko va sobiq prezident Petro Poroshenko yetakchilik qilayotgan “Yevropa Birdamligi” partiyasi bilan bo‘lib o‘tgan.

Manbalarga ko‘ra, muzokaralar yaqin orada Ukrainada prezidentlik saylovlarini o‘tkazish imkoniyatiga qaratilgan. Bu masala Vashington norasmiy ravishda muhokama qilayotgan urushni tugatish rejasining muhim elementi hisoblanadi. Xususan, AQSh ma’muriyati o‘t ochishni vaqtincha to‘xtatish bo‘yicha kelishuvdan so‘ng va keng qamrovli tinchlik muzokaralari boshlanishidan oldin prezidentlik saylovlarini tashkil etish zarur deb hisoblamoqda, deb yozadi Politico.

Rasmiy jihatdan AQShning pozitsiyasi shundaki, Tramp Ukrainadagi ichki siyosatga aralashmaydi. Biroq, avvalroq u Zelenskiyni “saylovlarsiz diktator” deb atagan va uning reytingi 4% ga tushib ketganini aytgan edi. Shu bilan birga, AQSh milliy razvedka rahbari Tulsi Gabbard Kiyevni saylovlarni bekor qilishda ayblagan, garchi harbiy holat tufayli ularni o‘tkazish mumkin bo‘lmasa ham.

Timoshenko va Poroshenko avvalroq urush tugamaguncha saylovlarni o‘tkazishga qarshi chiqishgan. Biroq, Tramp ma’muriyati bilan aloqalarida ular o‘zlarini Vashington bilan oson hamkorlik qila oladigan siyosatchilar sifatida ko‘rsatmoqdalar. Politico suhbatdoshlaridan birining so‘zlariga ko‘ra, ular Zelenskiy rozi bo‘lmagan ko‘plab shartlarga rozi bo‘lishga tayyor ekanliklarini bildirgan.

G’arbiy alyans