Turkiy dunyoga qarshi global fitna

Jahongir Botirov, mustaqil ekspert

Turklarga qarshi yashirin reja

Shimolda Yoqutistondan janubda Turkmanistongacha, sharqda Uyg‘uristondan g’arbda Turkiyagacha bo’lgan keng hududlarni o’z ichiga olgan Turkiy dunyo bugun global fitna nishoniga aylangan. Buyuk davlatlar, yadroviy kuchlar va G‘arb hamda Sharqdagi “soyadagi elitalar” turkiy xalqlarning birlashishidan cho‘chimoqda. Chunki bu birlashuv dunyo xaritasini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan kuchli geosiyosiy blokni yuzaga keltiradi. Turkiylar tarixan Sharq bilan G‘arbni bog‘lovchi kuch bo‘lgan: Temuriylar, Usmoniylar saltanati, Boburiylar imperiyasi bunga yorqin misol. Aynan shu sabab global kuchlar bizni bo‘lib tashlashga, ma’naviy ruhimizni sindirishga va turkiy qudratning qayta tiklanishiga yo‘l qo‘ymaslikka urinmoqda.

Nega uyg‘urlar Xitoy tarkibida qolib ketdi?

Uyg‘urlar — butun dunyo turk xalqini qanday bo’g’ayotganining yaqqol namunasidir. Xitoy G‘arb va Rossiyaning roziligi bilan Shinjon (Sharqiy Turkiston)da assimilyatsiya va repressiya siyosatini olib bormoqda. Nega hech kim aralashmayapti? Chunki uyg‘urlar oddiy etnik guruh emas — ular Turkiy dunyoning muhim elementidir, ular Markaziy Osiyo bilan Xitoy o‘rtasidagi potentsial ko‘prik. Agar uyg‘urlar ozod bo‘lsa, bu boshqa turkiy xalqlarni ham mustaqillik uchun kurash boshlashga ilhomlantiradi. Global elitalar o‘zaro kelishib olgan: Xitoy uyg‘urlarni nazoratda ushlab turadi, G‘arb esa iqtisodiy manfaat evaziga bunga ko‘z yumadi. Bu tasodif emas — bu turkiylar yadrosini zaiflashtirishga qaratilgan rejalashtirilgan operatsiya. Shinjon — sinov maydonchasi, bu yerda dunyo turklariga qay darajada bosim o’tkazish mumkinligi sinab ko‘rilmoqda.

Agar Markaziy Osiyo davlatlari o‘zini islomiy davlat deb e’lon qilsa nima bo‘ladi?

Agar Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Turkmaniston va Tojikiston o‘zini islomiy davlat deb e’lon qilsa, bu butun Turkiy dunyo uchun mafkuraviy va madaniy birlashuv sari qadam bo‘ladi. Islom — bu mintaqani birlashtiruvchi kuch. Shunday blok — katta resurslarga ega, strategik joylashgan, yadroviy salohiyati bor (masalan, Qozog‘iston sobiq SSSR texnologiyasiga ega) — G‘arb, Xitoy va Rossiyaning global hukmronligiga tahdid soladi. Ularning javobi keskin bo‘ladi: “terrorizmga qarshi kurash” yoki “demokratiyani himoya qilish” bahonasida mintaqa agressiyaga uchraydi. Sanksiyalar, “rangli inqiloblar”, sun’iy ekstremistik harakatlar yoki hatto to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy urushlar yuzaga keladi. Ular Turkiy uyg‘onish markaziga aylanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun Markaziy Osiyoni beqaror xavfli zonaga aylantirishga tayyor.

Turklarga qarshi global fitnaning vositalari

Turkiy dunyo birlashishining oldini olish uchun dunyo elitalari quyidagi murakkab usullardan foydalanmoqda:

Birinchidan, ichki nizolarni qo‘zg‘atish. Turkiy davlatlar o‘rtasida til, din va madaniyat asosida mojarolar targ‘ib qilinadi. Masalan, suv resurslari va chegaraviy masalalar atayin keskinlashtirilmoqda.

Ikkinchidan, iqtisodiy qaramlik. Mintaqa davlatlari “Bir makon – bir yo‘l” kabi Xitoy loyihalari, YOII orqali Rossiya, va kreditlar, investitsiyalar orqali G‘arbga bog‘lab qo‘yilgan. Bu ularni mustaqil siyosat yuritishdan mahrum qiladi.

Uchinchidan, Islomiy o’ziga xoslikni bostirish. Islom turklar birligini ta’minlovchi kuch sifatida, atayin “ekstremizm” bilan bog‘lanadi. Islomga oid har qanday harakat repressiyaga uchraydi. Markaziy Osiyoda diniy guruhlarga bosim — bu katta siyosatning bir qismi.

To’rtinchidan, elitalarni boshqarish. Turkiy mamlakatlar yetakchilari pora yoki tahdid bilan global kuchlarga xizmat qilishga majbur qilinmoqda. Qarshilik qilganlar ag‘dariladi yoki sanksiyalarga uchraydi.

Beshinchidan, axborot urushi. Gollivud, Netflix va ijtimoiy tarmoqlar orqali turkiy madaniyat zaiflashtirilmoqda, tarix qayta yozilyapti. Usmoniylar imperiyasi, Oltin O‘rda va boshqa buyuk turkiy davlatlarning merosi xalq xotirasidan o‘chirib tashlanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Turkiy dunyo nima qilishi kerak?

Turkiy dunyo o‘z kelajagi uchun hal qiluvchi kurash ostonasida turganini anglab yetishi kerak. Fitnaga qarshi turish uchun bizga quyidagilar zarur:

1. Birlashish. Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, O‘zbekiston va boshqa davlatlarni birlashtiradigan iqtisodiy, harbiy va madaniy blok — turkiy alyans tuzish zarur. Turkiy davlatlar tashkiloti — bu faqat boshlanishi, u real kuchga aylanishi kerak.

2. Islomiy o’ziga xoslikni qayta tiklash. Islom nafaqat din, balki turkiylarni birlashtiruvchi madaniy koddir. Ekstremizm ayblovlariga qarshi qalqon bo‘ladigan mo‘tadil islomni rivojlantirish muhim. Aytish kerak, O’zbekiston hukumati bu yo’nalishda ancha faol bo’lib, Imom Moturidiy ta’limotini rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda.

3. Suverenitetni mustahkamlash. Turkiy davlatlar iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishi, ya’ni Xitoy, Rossiya va G‘arbga qaramlikni kamaytirishi lozim. Texnologiya, energetika va ta’limga investitsiya kiritish mintaqani yanada mustaqil qiladi.

4. Axborot frontini yaratish. Turklarga o‘z tarixini aytib beradigan, dushman targ‘ibotiga qarshi kurashadigan va yoshlarga ilhom beradigan ommaviy axborot platformalari kerak. Filmlar, seriallar va ijtimoiy tarmoqlar turkiy merosni ulug‘lashi kerak.

5. Uyg‘urlarni qo‘llab-quvvatlash. Uyg‘urlarni himoya qilish — turkiy dunyoning nafaqat axloqiy burchi, balki uyg‘onish sari tashlanadigan muhim qadami. Ularning ozodligini xalqaro maydonda talab qilish zarur.

Umuman olganda, Turklarga qarshi global fitna — bu “demokratiya” va “inson huquqlari” degan baland so‘zlar ortida yashiringan haqiqatdir. Uyg‘urlar, Markaziy Osiyo, Turkiya — biz hammamiz nishondamiz, chunki bizning birlashuvimiz mavjud global tartibotni o’zgartirishga qodir. Agar hozir harakat qilmasak, bizni bo‘lib tashlash, assimilyatsiya qilish va tarixdan yo‘qotish davom etadi. Lekin turk ruhi sinmaydi! Biz — buyuk imperiyalar merosxo‘rimiz. Endi yelkama-yelka turadigan vaqt keldi. Buyuk Turon — orzu emas, bu taqdir. Va bu taqdirni bizni yo‘q qilmoqchi bo‘lganlarning qo‘lidan tortib olishimiz kerak. Harakat qilish vaqti keldi!

Strategic Focus: Central Asia

Reuters nashri yozishicha, Tramp Saudiya Arabistoniga 100 milliard dollarlik qurol-yarog’ shartnomasini taklif qilmoqchi. Aksariyat eskpertlar ushbu kelishuvni Ar-Riyod uchun manfaatliligini ta’kidlasa, biz buni zamonaviy xiroj tizimi deb baholaymiz.

Xiroj - Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida, jumladan, Oʻrta Osiyoda davlat tomonidan undirilgan yer soligʻi.

Islom olamining yetakchilaridan biri hisoblangan Saudiya Arabistoni bugun Islomiy qadriyatlarga zid ravishda harakat qilmoqda. Diniy odatlarimizga ko‘ra, musulmon davlatlari boshqa (g‘ayri-musulmon) mamlakatlardan xiroj (soliq, tovon) olishi kerak bo‘lsa, bugungi kunda aksincha, Saudiya Arabistoni o‘zi AQSHga 100 milliard dollarlik tovon to‘lashga majbur bo‘lmoqda.

Aslida, bu arab boyliklari hisobidan yo’naltiriladigan mablag’ amerikaliklarning iqtisodiy tanazzuldan chiqishga yordam berishi kutilmoqda. Ushbu holat musulmon davlatlarining G‘arb davlatlarga iqtisodiy va siyosiy qaramligini yaqqol namoyon etmoqda.

Yuqoridagi shartnomadan kelib chiqqan holda, bir qator asosiy jihatlarni belgilasak bo’ladi:

1. Iqtisodiy qaramlik. Saudiya Arabistoni, Quvayt, Qatar, BAA kabi Fors ko‘rfazi davlatlari bugun G‘arb iqtisodiyotining moliyaviy donorlariga aylangan. Ularning neftdan tushgan daromadlari musulmon dunyosini emas, AQSH va ittifoqchilarining iqtisodini saqlab qolishga xizmat qilmoqda. Ya’ni, AQSHga to‘lanayotgan 100 milliard dollar rasmiy ravishda “himoya” uchun bo‘lsa-da, amalda bu G‘arb hukmronligini saqlab qolishga xizmat qilmoqda.

2. Harbiy zaiflik. Saudiya Arabistoni zamonaviy va qimmatli qurol-yarog‘ xarid qilayotgan bo‘lsa-da, bu ularning real harbiy qudratini oshirmayapti. Yaman urushi bunga yaqqol misol: texnik jihatdan ustun bo‘lgan Saudiya kuchlari qurollanmagan husiy isyonchilarini yenga olmadi. Qurol-yarog‘ xarid qilish siyosati amalda metallalomdan boshqa narsa emas.

3. Siyosiy bo‘ysunuv. G‘arb yordami bilan tashkil topgan Fors ko‘rfazi davlatlari musulmon dunyosi ustidan nazorat vositasiga aylantirilgan. Ularning siyosiy elitalari AQSH va Buyuk Britaniyaga qaram bo‘lib, mustaqil tashqi siyosat yuritishga ojiz.

4. Islomiy qadriyatlarning zaiflashuvi. Tarixga qarasak, xiroj solig’i musulmon imperiyalari — Abbosiylar xalifaligi, Usmoniylar imperiyasi, Saljuqiylar qudratining ramzi bo’lgan. Hozir esa, musulmon mamlakatlari o‘zlari xiroj to‘lab, tarixiy sha’nini yo‘qotmoqda.

Xulosa va prognozlar

Saudiya Arabistoni va boshqa Fors ko‘rfazi davlatlari tuzoqqa tushib qolishdi: arab boyliklari G‘arb foydasiga sarflanib, o‘zlari esa G‘arbga xiroj to‘layotgan zamonaviy mustamlaka holatiga tushib qolishgan. Bu ularning siyosiy zaifligi va tashqi kuchlarga bog‘liqligini anglatadi. Yaqin yillarda bu holat saqlanib qoladi: ular G‘arbga qurol uchun pul to‘lashda davom etadi, biroq u qurollarni samarali ishlatolmaydi.

Lekin uzoq muddatda musulmon dunyosida kuchayib borayotgan norozilik anti-G‘arb kayfiyatlarini kuchaytirishi va mavjud tartibni qayta ko‘rib chiqishga urinishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Mustaqillikka erishish uchun musulmon davlatlar o‘z harbiy salohiyatini, iqtisodiy mustaqilligini va siyosiy hamjihatligini rivojlantirishi zarur. Aks holda, ular global kuchlarning vositasiga aylanib qolaveradi.

Strategic Focus: Central Asia

O’z elim deb o’lganlarga o’lim yo’q,
Bosqinchiga tilin sotganlar o’lik.

💬Fikr va munosabatingizni izohlarda qoldiring.

#XavfsizlikMuammolari #Tahlil @StratFocusCA @StratFocusCA_LIVE

Jahonda ko‘p qutbli dunyoning shakllanishining Islom olamiga ta’siri va musulmon davlatlarining o‘rni

Jo‘rabek Soqiyev, mustaqil ekspert

Bugungi kunda dunyo siyosatida bir qutblilikdan ko‘p qutblilikka o‘tish jarayoni sezilarli darajada tezlashmoqda. Bu esa faqatgina G‘arb davlatlari tomonidan belgilanadigan global qarorlar o‘rniga turli mintaqaviy kuchlar va bloklarning faollashuviga olib kelmoqda. Ushbu o‘zgarishlar fonida Islom olamining tutgan o‘rni va kelajakdagi istiqbollari tobora dolzarb masalaga aylanmoqda.

Musulmon davlatlari son jihatidan ko‘p, ularning geografik joylashuvi strategik ahamiyatga ega, energiya resurslariga boy, aholisi esa milliarddan oshgan. Bu salohiyat ularga global tizimda muhim o‘rin egallash imkonini beradi. Ammo aynan shu salohiyat yagona, uyg‘un pozitsiyaga aylana olayaptimi? Bu savol hali ham ochiq qolmoqda.

Islom olamida birlashuvga urinishlar mavjud bo‘lsa-da, ularning samaradorligi ko‘plab sabablar tufayli past bo‘lib qolmoqda. Bular jumlasiga quyidagilar kiradi:

1. Musulmon davlatlarining siyosiy arxitekturasi (monarxiya, dunyoviy respublikalar va boshqalar); 2. Ichki siyosiy barqarorlikning yetishmasligi; 3. Iqtisodiy rivojlanish darajasidagi katta tafovutlar; 4. Tashqi kuchlarning doimiy aralashuvi; 5. Ideologik va mazhabiy tafovutlar; 6. O‘zaro ishonchning pastligi; 7. Tarixiy kelishmovchiliklar va nizolar.

Shunga qaramay, ko‘p qutblilik sharoitida musulmon davlatlari o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish uchun yangi imkoniyatlarga ega bo‘lishmoqda. Ular G‘arbga qaram bo‘lmasdan, o‘zaro savdo, xavfsizlik va texnologik taraqqiyot sohalarida hamkorlik bloklarini shakllantirish imkoniyatiga ega.

Bundan tashqari, ko‘p qutblilikka da'vo qilayotgan davlatlarning Islom diniga bo‘lgan munosabatlarini ham inobatga olish zarur, chunki bu omil kelajakdagi global geosiyosiy muvozanatda muhim rol o‘ynashi mumkin. Masalan:

Xitoy — ko‘p qutblikning asosiy nomzodlaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. Biroq uning ichki siyosatida uyg‘ur musulmonlariga nisbatan olib borilayotgan yashirin va ochiq genotsid siyosati Xitoyni Islom olamida potensial raqib sifatida ko‘rsatmoqda. Uyg‘urlar masalasi ayniqsa Markaziy Osiyoda chuqur rezonans bermoqda va vaqt o‘tishi bilan musulmon dunyosining Xitoyga munosabati yanada salbiylashishi ehtimoli yuqori.

Rossiya — ichki tarkibida islomiy qadriyatlarni saqlovchi ko‘plab millatlar mavjudligi sababli, musulmon dunyosiga nisbatan nisbatan bosiq va ehtiyotkor siyosat yuritmoqda. Biroq, Rossiya jamiyatida ham yashirin salibiy kayfiyat va musulmonlarga nisbatan ishonchsizlik mavjudligi uni kelajakda to‘liq ishonchli hamkor sifatida ko‘rsatmaydi.

AQSh — tarixiy va amaldagi siyosati, xususan, Isroilni mutlaq qo‘llab-quvvatlashi, sodiqligi, Yaqin Sharqdagi mojarolardagi ishtiroki (Suriya, Iroq va boshqalar) tufayli musulmon dunyosida eng katta ishonchsizlik va norozilikka sabab bo‘lib kelmoqda.

Yevropa davlatlari — garchi musulmon elitalari va jamoalari soni ortib borayotgan bo‘lsa-da, tarixiy va madaniy to‘qnashuvlar fonida Islomga nisbatan salbiy stereotiplar saqlanib qolmoqda va yangi migratsiya siyosatidagi cheklovlar sababli Islom diniga nisbatan salbiy qarashlar ham.

O‘zini qutb sifatida da’vogar deb biladigan Hindistonda ham kuchli islomofobik kayifiyat mavjud, buning ortidan masjidlarning buzulishi va o‘rniga hind ibodatxonalaring qurulishi, musulmonlarga nisbatan bir qancha genotsidlar uyushtirilishi ham kelajak uchun aniq prognozlarni taqdim etadi.

Strategic Focus: Central Asia

Xulosa qilib aytganda, hozirgi geosiyosiy manzarada Islom olami qutblashayotgan dunyoning yetakchi va ishonchli markazi sifatida ko‘rilmayapti. Bu esa musulmon mamlakatlarini o‘zaro muvofiqlikni kuchaytirishga, yagona strategik pozitsiyani ishlab chiqishga, siyosiy iroda va o‘zaro ishonchni mustahkamlashga majbur qiladi. Aks holda, mavjud imkoniyatlar boshqa kuchlar tomonidan o‘zlashtirilishi davom etadi.

Shu bois, yangi ko‘p qutblilik musulmon davlatlari uchun nafaqat xavf, balki tarixiy imkoniyat hamdir. Bu imkoniyatni boy bermaslik esa ularning o‘z siyosiy yetukligiga va o‘zaro birlashuv qobiliyatiga bog‘liqdir.

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya va AQSh o‘yini Ukraina zaiflashishiga olib kelmoqda

Rossiya AQSh taklif qilgan tinchlik kelishuviga, hatto u to‘liq talablariga javob bermasa ham, yolg’ondan tayyor ekanligini ko’rsatmoqda. Bu — ayyorona yurish: Moskva Trampga yoqishga va bir vaqtning o‘zida Ukrainaga muammolar yaratishga urinmoqda. G‘arb amaldorlari va rossiyalik tahlilchilar ta’kidlashicha, Kreml bu imkoniyatdan Kiyevni zaiflashtirish va o‘z pozitsiyasini mustahkamlash uchun foydalanmoqda.

AQSh nimani taklif qilmoqda?

Manbalarga ko‘ra, AQSh taklif qilgan reja quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Ukrainaga NATOga kirishni taqiqlash; Qrimning Rossiyaga noqonuniy qo‘shib olinishini tan olish; Rossiyaning bosib olingan hududlarining deyarli barchasini o‘zida saqlab qolish; Ukrainaga haqiqiy xavfsizlik kafolatlarini bermaslik.

Ukraina prezidenti Zelenskiy uchun bunday shartlarni qabul qilish o‘z obro‘si va hokimiyatini yo‘qotish bilan barobar. Ya’ni siyosiy suitsidni anglatadi.

Rossiya qanday harakat qilmoqda?

Moskva bu kelishuv Zelenskiy uchun tuzoq ekanini yaxshi tushunadi. Agar Zelenskiy rozilik bildirsa, ichki siyosiy mavqeini yo‘qotadi va Rossiya keyinchalik Ukrainani shartlarni buzishda ayblab, yanada ko‘proq hududlarni egallab olishi mumkin. Tahlilchilar bu jarayonda Rossiya uchun xavf minimal, Ukraina uchun esa ulkan ekanini ta’kidlamoqda. Kreml vaqtincha maksimal maqsadlaridan — masalan, Ukrainadagi to‘rtta hudud ustidan to‘liq nazoratdan — voz kechishga tayyor va Kiyevdagi vaziyat yomonlashishini kutmoqda.

Pasxa bayrami vaqtidagi sulh fonida Rossiyada Putinning Trampga ma’qul kelish uchun moslashuvchan bo‘lishi mumkinligi haqida gaplar tarqaldi. Bu Rossiya uchun muhim: iqtisod sanksiyalar, 21 foizlik yuqori stavkalar va neft narxining pasayishi tufayli qiynalmoqda. Moskva AQSh bilan aloqalarni yaxshilab, bosimni kamaytirmoqchi.

Ukraina uchun xavf nimada?

Tramp allaqachon Zelenskiyni muzokaralarni buzganlikda ayblayapti, ayniqsa Qrimni Rossiya hududi sifatida tan olishga rozi bo‘lmagani uchun. Bir amerikalik amaldor bu holatni Zelenskiy uchun “zaharlangan tabletka” deb atadi. Agar Ukraina xavfsizlik kafolatisiz kelishuvga imzo chekkan taqdirda, Rossiya mamlakatni beqarorlashtirib, Zelenskiy hokimiyatini zaiflashtirishi mumkin. Agar kelishuv buzilsa, Tramp ko‘proq Putin tomonini olishi ehtimoli yuqori.

Rossiya nimani istaydi?

Kreml quyidagi maqsadlarni ko‘zlamoqda: Trampni rozi qilish va AQSh bilan aloqalarni yaxshilash; Ukrainani zaiflashtirib, Zelenskiyni zaif pozitsiyaga tushirish; Sanksiyalarning bir qismini olib tashlash va izolyatsiyadan chiqish.

Rossiyalik strateglar hatto maxsus rejani ishlab chiqqan: ular mojaroni muzlatib, bosib olingan hududlarni saqlab qolish orqali G‘arbdan imtiyozlar olishni taklif qilmoqda. Shu bilan birga, Rossiya sulh chizig‘iga, ayniqsa NATOga a’zo mamlakatlar tinchlikparvar kuchlari kirishini qat’iyan rad etmoqda.

AQSh nega Ukrainaga bosim qilmoqda?

Tramp va uning jamoasi (vitse-prezident Vens va davlat kotibi Rubio) mojaroni haddan tashqari cho‘zilganini aytib, sabri yo‘qligini ko’rsatishmoqda. Ular muammoning tezda hal qilinishini istaydi, hatto bu Rossiyaning foydasiga bo‘lsa ham. Yevropa elitalari esa hayratda: Rossiyaga qarshi sanksiyalarni kuchaytirish o‘rniga, AQSh agressiya qurboni bo‘lgan Ukrainaga bosim o‘tkazmoqda.

Endi nima bo’ladi?

Muzokaralar davom etmoqda, ammo vaziyat murakkab. Rossiyaning yaqinda Kiyevga uyushtirgan hujumlaridan so‘ng Tramp norozilik bildirdi, lekin bu umumiy vaziyatni o‘zgartirmadi. Rossiya Ukrainani aybdor qilib ko‘rsatishga urinmoqda va Tramp bilan bu taktika ish berishi mumkin. Zelenskiy uchun esa tanlov qiyin bo’ladi: yoki tahqirli shartlarni qabul qilish, yoki kurashni davom ettirib, AQSh qo‘llovidan mahrum bo‘lish xavfiga yuz tutish.

Strategic Focus: Central Asia

Nega arablar Markaziy Osiyo musulmonlarini teng ko‘rmaydi?

A.Fayzullozoda, mustaqil ekspert

Mutaxassislar ta’kidlashicha, arab dunyosi ko‘pincha Markaziy Osiyo musulmonlariga «ikkinchi darajali» sifatida qaraydi. Buning sababi islom an’anasida tarixiy shakllangan iyerarxiyaga borib taqaladi. Quyida bu fikrni tasdiqlovchi bir qator omillar keltiramiz.

Arabsentrizm va arablarning “tanlanganligi”

Islom an’anasida norasmiy ravishda arablar «sof» islomning «tanlangan» vakillari deb hisoblanadi, arab bo’lmagan musulmonlar — «ajamlar» (Markaziy Osiyo musulmonlari ham ular qatoriga kiradi) esa ikkinchi darajali sifatida qabul qilinadi. Bu esa arab manfaatlarini ustun qo‘yishga va Osiyodagi musulmonlarning (masalan, Hindiston yoki Myanmada) bosimga uchrashi kabi muammolarini e’tiborsiz qolishiga olib keladi.

“Noarab” islomga tanqidiy munosabat

Vahhobiylik oqimidagi arab ulamolari Arabiston yarim orolining tashqarisidagi islomni ko‘pincha «noto‘g‘ri» yoki «buzilgan» deb baholaydi. Markaziy Osiyoda islom mahalliy an’analar bilan uyg‘unlashgan holatda mavjud bo‘lgani uchun, u arab «asliga» nisbatan kamroq «haqiqiy» deb qaraladi. Bu esa Markaziy Osiyo musulmonlariga nisbatan bepisand munosabatni kuchaytiradi.

Umumiy birdamlik yo’qligi

Arab davlatlari va jamoalari o‘z e’tiborini asosan arab-isroil mojarosiga qaratgan. Shu sababli, boshqa o’lkalardagi musulmonlarning muammolari — masalan, Kashmirdagi tazyiqlar yoki Uyg’uristondagi islomiy yodgorliklarning vayron qilinishi — kamdan-kam hollarda ularning kun tartibiga chiqadi. Bu esa arablar uchun «ajamlar» muammolari ikkinchi darajali ekanini ko‘rsatadi.

Siyosiy bo‘ysunish kutilishi

Arablar ko‘pincha noarab musulmonlardan, jumladan markaziy osiyoliklardan ham, o‘z manfaatlarini arab dunyosining manfaatlariga moslashtirishni kutadi. Masalan, Markaziy Osiyo davlatlarining Isroil bilan aloqalari tanqid qilinadi, holbuki o‘zlari asta-sekin Isroil bilan munosabatlarni normallashtirmoqda. Bu esa ikkiyuzlamachilik va «ajamlar»ga vassallar sifatida qaralishini yanada yaqqol ko‘rsatadi.

Xulosa qilib aytganda, arablar Markaziy Osiyo musulmonlarini o‘zlariga teng deb hisoblamaydi. Chunki islom iyerarxiyasida arab islomini «asosiy», «ajam» musulmonlar an’analarini esa ikkinchi darajali deb bilishadi. Bu esa Markaziy Osiyoning muammolarini e’tiborsiz qoldirish, mahalliy islom shakllarini tanqid qilish va siyosiy itoatkorlikni talab qilishda yaqqol namoyon bo‘ladi.

Strategic Focus: Central Asia

@Sharqshunos_tarixchi tomonidan @stratfocusca uchun maxsus

Haqiqiy hamkorlarning yo‘qligi – bu Rossiyaning eng zaif nuqtasi. Shimoliy Koreyadan tashqari, Rossiya manfaatlari uchun o‘lishga tayyor bo‘lgan birorta davlat deyarli yo‘q. Pul evaziga – bor, lekin ular ham ko‘p emas. Rossiyaning "ma’naviy qadriyatlari" uchun kurashadiganlar esa umuman yo‘q.

Bu jihatdan Rossiya AQShdan keskin farq qiladi. Amerikaning do‘stlari va ittifoqchilari bor – va ular, garchi Vashingtonning vaqti-vaqti bilan qo‘pol munosabatda bo‘lishiga qaramasdan, agar AQSh jiddiy chaqiriq bildirsa, kamida o‘ttizga yaqin davlat o‘z fuqarolarini AQSHning manfaatlari uchun jangga yuboradi.

Afg‘oniston ham bundan mustasno emas. Rossiyaning u yerda haqiqiy ittifoqchilari yo‘qligi – barchaga oydin ko‘rinib turibdi. Ya’ni, Rossiyaning Tolibonni terroristik tashkilotlar ro‘yxatidan chiqarishi yoki to‘xtatib turishi deymizmi xullas shu qarori ham bu holatni yanada ochiq fosh etdi. Bu qaror Moskvaning zaifligi natijasida qabul qilindi – Afg‘onistondagi strategik tirishqoqlik uni bunday qadamga majbur qildi.

Lekin Rossiya bu qarorda qaysi omilga ko‘proq ergashgani – Afg‘onistondagi amerikaliklarning yangi faollashishi yoki "mintaqaviy konsensus"ga erishishdagi to‘liq muvaffaqiyatsizlik – hali aniq emas. Rossiya bu qarori bilan hech narsa yutmaydi. Qandaydir savdodagi soxta o‘sishlar kuzatiladi kabi da‘volar asossiz.

Moskva Xitoy, Eron, Pokiston va Hindiston kabilarning birortasi yoki bir nechtasi bilan Afg‘oniston bo‘yicha haqiqiy ittifoq tuzishga erisha olmadi. Bu davlatlarning har biri Kremlga do‘stona yelka urib qo‘ysa-da, uning orqasida o‘z o‘yinlarini olib bordi – Tolibon, Tolibonga qarshi guruhlar, Afg‘oniston migratsiyasi va boshqalar bilan alohida muzokaralar yuritdi va yuritmoqda.

Rossiya "mintaqaviy konsensus" haqidagi o‘z targ‘ibot illyuziyalariga ishondi va natijada Afg‘onistonda strategik mag‘lubiyatga uchradi.
Hozir Afg‘oniston maydonida Eron, Pokiston, Hindiston va Xitoy kuchli pozitsiyalarni egallab turibdi. Va bu ularning shaxsiy pozitsiyalari. Ular o‘z manfaatlari uchun turli Tolibon guruhlari, qarshilik kuchlari va migratsiya tuzilmalari bilan ishlaydi. Rossiya esa faqat "Moskva formati" kabi namoyishkorona tashabbuslar bilan chegaralangan bo‘lib, mintaqadagi "hamkorlari" uni aynan shu platforma orqali aldab, o‘zlarining haqiqiy rejalarini yashirishga muvaffaq bo‘ldi.

Moskvaning Tolibonni qora ro'yxatdan chiqarish qarori – bu strategik harakat emas, balki ma’muriy tashvish natijasidir. Buni "tashabbus" deyish mumkin, lekin bu endi hech narsaga yordam bermaydi. Rossiya Afg‘oniston doskasida Eron, Xitoy, Pokiston yoki Hindistonga qaraganda ancha zaifroq o‘yinchiga aylanib bormoqda.

Afg‘oniston bo‘yicha "mintaqaviy konsensus" hech qachon to‘liq shakllanmadi va endi butunlay barbod bo‘ldi. Mintaqa davlatlari Afg‘onistonda bir-birini ortda qoldirish uchun alohida loyihalarga sho‘ng‘iyapti, hamma o'zicha Tolibon bilan muloqotni yo‘lga qo‘ymoqda. Afg‘onistonga tegishli yakdil mintaqaviy yoki xalqaro qarash shakllanmadi. Hamma yirik o‘yinchi davlatlar bir vaqtning o‘zida tabassum qilib, hamkorlik ko‘rinishini saqlab qolishmoqda.
Tolibon, aytgancha, bu holatdan foydalanishni yaxshi biladi va Amerika ham o‘ziga kerakli fraksiyalar bilan muvaffaqiyatli o‘ynab kelmoqda.

Ehtimol, Moskva 2000-yillar va 2010-yillar boshidagi odatiy sxemasiga qaytmoqchi – Afg‘oniston inqirozidan foydalanib, Markaziy Osiyodagi o‘z ta’sirini mustahkamlash. Bunday o‘yinda Afg‘onistonning o‘zi hech qanday ahamiyatga ega emas. Asosiysi – Afg‘on diyoridan kutilishi mumkin bo‘lgan xavfli hikoyalar, Rossiyaning "himoya soyaboni" haqidagi tashviqot va qandaydir kelajakdagi infratuzilma loyihalari haqidagi orzular.

Lekin ajablanarlisi Rossiyaning Afg‘onistondagi ta‘siri bugun Markaziy Osiyoning ayrim davlatlarinikidan ham ko‘ra zaifroqdir. Rossiyaning Afg‘oniston bo‘yicha hech qanday real rejalari bugun mavjud emas. Rossiya Ukrainada nimaga erishadi kelajakda bilmadim. Ammo Afg‘onistonda Rossiya endi asosiy o‘yinchi emas.

Strategic Focus: Central Asia

Biz kuzatuvchilarimizni yanada yaxshiroq tanib olishni va Strategic Focus: Central Asia kanalini sizlar uchun yanada foydaliroq qilishni xohlaymiz! Shu maqsadda quyidagi kichik - so‘rovnomadan o’tishingizni so’raymiz ☺️

Bir daryoga ikki marta tushib bo‘lmaydi

Sayfiddin Jo’rayev, siyosatshunos olim

Keyingi vaqtlarda “qadrdon do‘stlarimiz” ancha faollashib qoldilar. Bir qarasang migrantlarni hech qanday asossiz kuch ishlatish tashkilotlariga majburan olib ketishadi, bir qarasang ijtimoiy tarmoqlarda Markaziy Osiyodagi qo‘shni davlatlarimiz bo‘yicha hatto nafsiniyatimizga tegadigan uydirmalar, ig‘volar tarqatiladi. Bir qarasang yoshlarimizni Ukraina urushiga jalb qilishga. Bu ham yetmaganidek, terroristlik, ekstremistik guruhlarga “verbovka” qilishga harakatlar ochiqdan-ochiq olib borilyapti. Hattoki ayrim rasmiy strukturalarning vakillari tomonidan yoshlarimiz terroristik guruhlarga yollanayoganini eshitib turibmiz. Xalqaro axborot maydonida biz to‘g‘rimizda nojo‘ya xabarlarni tarqatib, yomonotliq qilishga urinayaptilar.

G‘alati ishlar bu bilan cheklanmayapti. Masalan, qo‘shni davlatimiz Qozog‘istonning hududiy mudofaa to‘g‘risidagi qonunini yerdan olib yerga urishayapti. Aslini olganda, bu ichki ishlarimizga aralashish-ku! Qiziq, Qozog‘iston suveren davlat ekanini bilmaydi, desam xato bo‘lur-a, demak mo‘maylikka emas, balki o‘z ta’siriga tortishga, o‘z qarashlarini tiqishtirishga harakat qilishayapti.

Endi men diplomat emasman-u, lekin vatanparvarman. Qarang, hukumat qonun va diplomatik kelishuvlar asosida ayrim kuchlarni o‘zining qurolli kuchlariga “verbovka” qilganliklari uchun “zaderjat’” qilsa, diplomatik aloqalar darajasini pasaytiramiz, deb do‘q-po‘pisa qilishayapti. To‘g‘risi, bu qip-qizil shantaj-ku. Lekin men o‘ylanib qoldim: agar shunday bo‘lsa, bunaka diplomatik munosabatlarning keragi bormi o‘zi?

Men lekin bir narsani yaxshi bilaman: to‘g‘ri, biz kichkina davlatmiz, lekin biz baribir qudratli xalqmiz, bunaqa provokatsiyalarga uchraymiz. Bizni birlashtiruvchi tariximizga va salohiyatimizga mos strategiyamiz bor. Hech bo‘lmasa Temur otamizning kitobini o‘qisangiz, bizning kimligimizni bilib olasiz. Xalqimiz o‘z qadrini biladi va bu uchun kurasha oladi.

Bizni, ayniqsa yoshlarimizni har xil “nayrang”lar bilan ta’sir doirasiga va qonunga zid tashkilotlarga tortishga harakat qilayotganlar bilib qo‘ying: u davrlar o‘tib ketgan.
Bizni yo‘limizdan hech kim qaytara olmaydi. Buyuk Geraklit aytganidek, “bir daryoga (suvga) ikki marta tushib (cho‘milib) bo‘lmaydi”. Ya’ni demoqchimanki, ayrim “imperiyacha qarashlar va harakatlar”ning davri o‘tib ketgan, buni tiklashga behuda harakat qilmanglar demoqchiman.

Biz kichkina davlat bo‘lsak ham katta davlatlar xalqlarini hurmat qilamiz, ular bilan teppa-teng til topishayapmiz, chunki biz qudratli davlatmiz. Shuningdek, ig‘vogarlarga zarur zarba berishga ham kuchimiz yetadi. Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanuvchilarga maslahat: har qanday ig‘voga uchmang.

Strategic Focus: Central Asia

“Qayga bormay, boshda do‘ppim,
G‘oz yurarman gerdayib,
Olam uzra nomi ketgan
O‘zbekiston, o‘zbegim”.

❤️