Ar-Riyod uchun Isroil bilan aloqalarni normallashtirish - siyosiy o’z joniga qasd qilishga teng

Oxirgi vaqtlarda aksariyat eskpertlar yaqin kelajakda Isroil va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi tinchlik bitimi imzolanishi deyarli imkonsizligini ta’kidlamoqda. Nega? Quyida sabablarini tahlil qilamiz — ular mintaqadagi kengroq tendensiyalar va AQShning xalqaro siyosatdagi yondashuvini aks ettiradi.

Mega-bitim orzusi

Ikki yil avval ko‘pchilik AQSh ko‘magida Saudiya Arabistoni va Isroil o‘rtasidagi munosabatlar normallashishi mumkinligiga ishongandi. Bu g‘oya uch asosiy shartni o‘z ichiga olgan: 1) AQSh va Saudiya Arabistoni o‘rtasida harbiy xavfsizlik bitimi; 2) AQShning Saudiya Arabistoniga fuqaroviy yadroviy dastur yaratishda yordam berishi; 3) Isroilning Falastin bilan tinchlik sari qadamlar qo‘yishi.

Bayden ham, Tramp ham bu g‘oyani faol ilgari surgan. 2025-yil yanvar oyida Isroilning AQShdagi yangi elchisi “bitim tarixga hech qachon bunchalik yaqin bo‘lmagan” deya ta’kidlagan edi. AQShning Isroildagi elchisi Mayk Hakabi esa Ibrohim bitimlarini kengaytirib, Saudiya Arabistoni va Fors ko‘rfazi davlatlarini ham qamrab olishga va’da bergandi. Ammo hozir bu bitim ishlab chiqilishiga olib kelgan omillar yo‘qoldi.

Nima o‘zgardi?

Saudiya Arabistoni – Eron munosabatlari. Avvallari Ar-Riyod Eron tahdidiga qarshi AQShdan xavfsizlik kafolatlari izlagan. Lekin 2025-yilda vaziyat tubdan o‘zgardi: Saudiya bilan Eron o‘rtasidagi aloqalar iliqlashmoqda. Saudiya mudofaa vazirining Tehronga tashrifi va Eron rahbariyati bilan muzokaralari bunga misol. Saudiya Arabistoni hatto AQShning Eronga qarshi harbiy amaliyotlari uchun o‘z hududini ishlatishga yo‘l qo‘ymasligini e’lon qildi. Bu holat AQSh bilan harbiy bitim zaruratini kamaytiradi, ayniqsa, Vashingtonning Ukraina bo‘yicha ikkilanmalari ortidan AQSh kafolatlariga bo‘lgan ishonch so‘ngan bir paytda.

Isroilsiz yadro dasturi. Saudiya Arabistoni AQSh bilan fuqaro yadro dasturi bo‘yicha bitimga yaqinlashgan, ammo bu jarayonda Isroil bilan munosabatlarning normallashuvi tilga olinmayapti. AQSh energetika vaziri ikki tomonlama muzokaralar muvaffaqiyatli ketayotganini tasdiqladi.

Falastin masalasi. Bitimning eng murakkab jihati — Isroil va Falastin o‘rtasidagi munosabatlar. 2022-yilda shakllangan Isroilning radikal hukumati falastinliklarga har qanday murosa qilishni qat’iyan rad etadi. G‘azo urushi va G‘arbiy Sohildagi keskinlik bu pozitsiyani yanada kuchaytirdi. Saudiya esa avvalgi pozitsiyasiga qaytdi: normallashuv faqat Falastin davlati tuzilsa amalga oshadi. Isroilning hozirgi siyosatini hisobga olganda, bu shart amalga oshmaydi.

Nega Saudiya Arabistoni bitimga bormaydi?

Isroilning arab va musulmon dunyosidagi obro‘si hozir eng past darajada. Bosh vazir Netanyaxu Xalqaro jinoiy sudda urush jinoyatlari uchun ayblanmoqda, Isroil esa Xalqaro sudda genotsidda ayblanmoqda. Bunday sharoitda Ar-Riyod uchun Isroil bilan aloqalarni normallashtirish — siyosiy o’z joniga qasd qilish bilan barobar. Isroil G‘azoda urushni davom ettirmoqda, G‘arbiy Sohildagi zo‘ravonlikni qo‘llab-quvvatlamoqda va G‘azoni yashash uchun yaroqsiz holga keltiryapti. Netanyaxuning Falastin davlatini Saudiya hududida tashkil qilish taklifi esa vaziyatni yanada og‘irlashtirdi.

AQSh nima qilishi mumkin?

Vashington normallashtirishga intilmoqda, lekin u bir narsani tushunishi kerak: agar Isroil Falastin, Eron va hattoki Suriya bo‘yicha siyosatini o‘zgartirmasa, bitim imkonsiz. Ayni paytda Isroil Asad qulagach Suriyada zarbalar va okkupatsiyani kuchaytirmoqda. Shuning uchun AQSh siyosiy resurslarini samarasiz maqsadlarga emas, boshqa ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Saudiya-Isroil tinchligi haqidagi umidlar mintaqaviy va global haqiqatlar bilan to‘qnash keldi. Hozirgi sharoitda normallashtirish deyarli imkonsiz. Har ikki tomonning keskin pozitsiyalari va o‘zgarayotgan geosiyosiy muhit bu jarayonni yaqin orada jonlantirishga imkon bermaydi.

@erontahlili

Yaqin kunlarda Putin haqida yangi hujjatli film chiqishi ma’lum bo’ldi. Unda tomoshabinlar ilk bor prezidentning Kreml hududidagi kvartirasini ko‘rishadi. Interyerdagi eng ko‘zga tashlanadigan detallardan biri bu imperator Aleksandr III portreti. Ko’rinib turibdiki, Putin Aleksandr III ga o’xshagisi kelyapti. Xo’sh, bu imperator nimasi bilan mashhur?

Aleksandr III (1845–1894) — 1881-yildan 1894-yilgacha Rossiyani boshqargan. U quyidagi siyosiy qarashlari va amaliy harakatlari bilan tanilgan:

1. Kontrreformalarga asoslangan siyosat — otasi Aleksandr II suiqasd natijasida halok bo‘lganidan keyin, Aleksandr III liberallik yo‘lidan voz kechdi va mutlaq monarxiyani kuchaytirdi. U senzurani kuchaytirdi, universitetlar mustaqilligini chekladi va mahalliy boshqaruv organlari (zemstvo) ustidan nazoratni keskin kuchaytirdi.

2. “Rossiyalashtirish” siyosati — “Rossiya — faqat ruslar uchun” degan g‘oyani faol ilgari surdi. Bu siyosat Polsha, Finlyandiya, Kavkaz va Markaziy Osiyodagi milliy ozchiliklar huquqlarining cheklanishiga olib keldi.

3. Tashqi siyosatda tinchlikparvarlik — uning hukmronligi davrida Rossiya yirik urushlarga aralashmagan. Shu sababli u “Tinchlikparvar” deb nomlangan. U mojarolardan qochishga va ichki barqarorlikni mustahkamlashga intilgan.

4. Iqtisodiy o‘sish — uning davrida Rossiyada sanoat rivoji tezlashdi, xususan, Transsibir magistrali qurilishi boshlandi.

5. Mutlaq konservatizm timsoli — Aleksandr III qattiq markazlashgan boshqaruv va islohotlarga qarshi bo‘lgan siyosatning ramziga aylangan edi.

Rossiyaning hozirgi rahbari Aleksandr III ga o’xshaydimi?

Strategic Focus: Central Asia

Assalomu aleykum, do’stlar! “O‘zbekistonlik dindorlar nimani istaydilar?” mavzusidagi so‘rovnomada ishtirok etishga taklif qilamiz. 15 ta savoldan iborat 3 daqiqalik so’rovnomada faol ishtirok etishingizni so’raymiz.

Ishtirokingiz uchun rahmat!

Strategic Focus: Central Asia

Turkmaniston JSTga kirmoqchi: bu nimani anglatadi va qanday qiyinchiliklar kutilmoqda?

Turkmaniston Jahon Savdo Tashkiloti (JST)ga a’zo bo‘lish yo‘lida yana bir qadam tashladi. Yaqinda hukumat raisi o’rinbosari Xojimurat Geldimuratov Shveysariyada JST rahbari bilan uchrashib, Ashxobod qanday qilib ushbu xalqaro tashkilotning bir qismiga aylanishi mumkinligini muhokama qildi. Tahlilchilarga ko’ra, bu yo‘l oson bo‘lmaydi. Mazkur postda nima uchun Turkmanistonga JST kerak, bu qanday foyda va xavflar keltiradi, va nima uchun bu jarayon murakkab ekanini tahlil qilamiz.

Nima uchun Turkmaniston JST bilan qiziqmoqda?

Turkmaniston Markaziy Osiyodagi eng yopiq iqtisodiyotlardan biridir. Asosiy daromad manbai — gaz eksporti, iqtisodiyot esa davlat nazoratida. Ilgari Ashxobod JSTga kirishga shoshmasdi, chunki gaz sohasini va ichki narxlarni nazorat qilishni istardi. Ammo hozir vaziyat o‘zgardi: 1) Gaz narxlari pasaymoqda, bozordagi raqobat kuchaymoqda; 2) Iqtisodiyot diversifikatsiyani talab qilmoqda; 3) Jahon iqtisodiyoti ochiqlik sari harakat qilmoqda.

2020-yilda Turkmaniston JSTga qo‘shilish masalasini o‘rganish uchun maxsus komissiya tuzdi — bu o‘zgarishlarga tayyormiz, degan ilk jiddiy signal edi.

JSTga kirish uchun nimalar qilinishi kerak?

JSTga a’zo bo‘lish uchun mamlakatlar ochiq bozor va adolatli savdo talablariga javob berishi kerak. Turkmaniston uchun bu quyidagilarni anglatadi: a) Import bojylarini kamaytirish va savdo to‘siqlarini yo‘qotish; b) Intellektual mulk, sanitariya normalari va texnik standartlar bo‘yicha qonunlarni isloh qilish; c) Bozorga raqobatni kiritish, ayniqsa gaz sektorida, bu yerda hozir hamma narsa davlat nazoratida.

Mintaqaning boshqa davlatlari bu yo‘ldan allaqachon o‘tgan: Qirg‘iziston — 1998-yilda, Tojikiston — 2013-yilda, Qozog‘iston — 2015-yilda JSTga qo‘shilgan. Hatto uzoq vaqt ehtiyotkorlik bilan yondashgan O‘zbekiston ham hozirda faol harakat qilmoqda. Ammo Turkmaniston uchun bu yo‘l ancha og‘riqli bo‘ladi, chunki u yerda iqtisodiyot davlat monopoliyalari va subsidiyalarga tayanadi.

JST qanday foyda keltiradi?

JSTga a’zo bo‘lish Ashxobodga quyidagi imkoniyatlarni berishi mumkin: mahsulotlari uchun yangi bozorlar ochiladi; chet ellik investorlar va texnologiyalarni jalb qilish osonlashadi; gazdan tashqari boshqa sohalarni rivojlantirish mumkin bo‘ladi.

Masalan, Qozog‘iston JSTga qo‘shilgandan keyin xomashyo bo‘lmagan mahsulotlar eksportini oshirdi (ancha vaqt olgan bo’lsada). Turkmaniston uchun gaz eksporti umumiy eksportning 80 foizini tashkil etayotgan bir paytda, bu juda muhim. Ayniqsa, dunyo “yashil energiya”ga o‘tayotgan bir davrda.

Xavf-xatarlar nimada?

Lekin bu yo‘lda jiddiy muammolar ham bor:

Gaz sohasi — ichki narxlarni subsidiyasiz qilish, islohotlar o‘tkazish iqtisodiy barqarorlikni buzishi va siyosiy muammolarga olib kelishi mumkin;

Mahalliy ishlab chiqaruvchilar — masalan, to‘qimachilik va qishloq xo‘jaligi kabi sohalar xorijdan kirib keladigan arzon mahsulotlar bilan raqobatlasha olmasligi mumkin;

Ijtimoiy oqibatlar — davlat ish bilan ta’minlovchi asosiy institut bo‘lib qolmoqda, islohotlar esa oddiy xalq uchun og‘ir bo‘lishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Turkmaniston JSTga kirish orqali iqtisodiyotini ochish va gazga qaramlikni kamaytirish yo‘lida ilk qadamlarni qo‘ymoqda. Bu yangi imkoniyatlar ochishi mumkin, lekin og‘ir islohotlarni talab qiladi — gaz sohasi, ishlab chiqarish va ijtimoiy hayotga jiddiy ta’sir qiluvchi o‘zgarishlar bo‘ladi. JSTga a’zo bo‘lish — bu katta sinov. Ashxobod oldida savol turibdi: u bunga tayyormi?

Strategic Focus: Central Asia