Xitoy va Rossiyaning axborot bosimiga tayyor bo‘ling: Markaziy Osiyo nishonda

M.Imomov, mustaqil ekspert

Global beqarorlik sharoitida Markaziy Osiyo davlatlari tobora kuchayib borayotgan axborot-psixologik tahdidlar bilan yuzma-yuz kelmoqda. Rossiya va Xitoy o‘rtasida mafkuraviy va media sohasidagi hamkorlikning kuchayishi, xususan, yirik media tuzilmalar — VGTRK, Russia Today hamda “Jenmin Jibao”, Xitoy Media Korporatsiyasi va “Sinxua” o‘rtasida 7 ta hamkorlik bitimi imzolanishi, kuchli axborot alyansi shakllanayotganidan darak beradi.

Xitoy yetakchisining Rossiyaga tashrifi davomida 28 hujjat imzolangan bo’lsa, ulardan 7 tasi axborot sohasiga tegishli.

Bu ittifoq Si Szinpin g‘oyalari va “mushtarak taqdir hamjamiyati” kabi narra­tivlarni muvofiqlashtirilgan holda ilgari surishga xizmat qiladi, mintaqaning axborot suverenitetiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdid soladi.

Bu kontekstda ekspertlar Markaziy Osiyo uchun bir qator xavflar borligini qayd etmoqda:

1. Xitoy Rossiya media platformalaridan foydalangan holda mintaqani Pekinga iqtisodiy va mafkuraviy jihatdan qaramlikka chaqiruvchi kontent bilan to‘ldirishi mumkin.

2. Mintaqa Rossiya-Xitoy va G‘arb tashabbuslari (USAID, Yevropa Ittifoqi dasturlari) o‘rtasidagi axborot qarama-qarshilik maydoniga aylanishi mumkin. Mustaqil axborot xavfsizligi strategiyalarini ishlab chiqish tobora murakkablashadi.

3. Etnik, diniy yoki ijtimoiy guruhlarga yo‘naltirilgan mikro-narrativlar ichki ziddiyatlarni kuchaytirib, noroziliklar yoki jamoalararo mojarolarga olib kelishi mumkin.

Markaziy Osiyo davlatlari xorij axborot xurujiga qarshi turishi uchun nima qilishi kerak?

1. Milliy mediani rivojlantirish: Mahalliy OAVga investitsiya kiritish, milliy manfaatlar, tarixiy o‘zlik va madaniy qadriyatlarga asoslangan narrativlarni yaratish kerak. Bu aholining mahalliy axborot manbalariga ishonchini oshiradi va tashqi ta’sirni kamaytiradi.

2. Monitoring va tartibga solish: Ijtimoiy tarmoqlarni ham qamrab oluvchi axborot makonini monitoring tizimlarini joriy etish va manipulyativ kampaniyalarni tezda aniqlab, zararsizlantirish zarur. Chet ellik OAV va NNTlar faoliyatini tartibga solish ham salbiy ta’sirni cheklashga xizmat qiladi.

3. Mintaqaviy hamkorlik: Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining maslahat uchrashuvlari doirasidagi hamkorlikni kuchaytirish, tajriba almashish, umumiy strategiyalar ishlab chiqish va axborot tahdidlariga qarshi kurashish bo‘yicha mintaqaviy markazlar tashkil etish zarur.

4. Ta’lim va media savodxonligi: Yoshlar orasida media savodxonlikni oshirish dasturlarini ishga tushirish lozim. Ta’lim kampaniyalari tanqidiy fikrlash va soxta axborotni farqlay olish ko‘nikmalarini rivojlantirishi kerak.

Xulosa qilib aytganda, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi axborot ittifoqining kuchayishi Markaziy Osiyo uchun misli ko‘rilmagan chaqiriqlarni yuzaga keltirmoqda. Mintaqaning axborot suvereniteti va ijtimoiy barqarorligiga tahdid soladi. Markaziy Osiyo davlatlari o‘z kommunikatsion strategiyalarini faol rivojlantirishi, aholining media savodxonligini oshirishi va mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirishi zarur. Faqat shunda mintaqa kuchayib borayotgan axborot bosimiga qarshi tura oladi va global axborot urushida o‘z milliy o‘zligini saqlab qoladi.

Strategic Focus: Central Asia

AQSh global ta’sir ko‘rsatish vositalarini tizimli ravishda qayta shakllantirmoqda: avval media makoni transformatsiya qilindi, endi esa diniy institutlar ustidan nazorat o‘rnatilmoqda. Buning yaqqol dalillaridan biri — tarixda ilk bor amerikalik Robert Frensis Prevoning (Lev XIV) Rim papasi etib saylanishidir. Mutaxassislar ilgari Tramp ma’muriyati konservativ qadriyatlarga tayanishini taxmin qilgandilar va bugungi kunda bu strategiyaning amalda qanday amalga oshirilayotganiga guvohmiz. Quyida ushbu jarayon bosqichlarini ko‘rib chiqamiz va uning ehtimoliy oqibatlarini, jumladan, Islom va musulmon mamlakatlar AQShning yangi “dushmani”ga aylanish ehtimolini tahlil qilamiz.

Birinchi bosqich — media transformatsiyasi. Yuqorida ekspertlar AQShda media makoni tubdan qayta qurilayotganiga e’tibor qaratishgan. “Amerika Ovozi” va “Ozodlik” radiosining yopilishi G‘arbiy targ‘ibotning yakuni emas, balki uning yangi shakldagi tiklanishi bo‘ldi. Ilgari liberal kun tartibida ustuvor bo‘lgan mavzular — LGBT, feminizm va inson huquqlari — endi “millatchi-konservativ” ritorika bilan almashtirildi. Yangi ritorika global qarama-qarshilik uchun zarur bo‘lgan yangi narrativni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Media endilikda madaniy urush emas, balki sivilizatsiyalar to‘qnashuvi manzarasini yaratishga intilmoqda. Ya’ni, Oq uy tashqi siyosatida yanada qattiqroq va mafkuraviy asoslangan pozitsiyalarni shakllantirish uchun zamin hozirlanmoqda. Natijada, yangidan formatlangan media navbatdagi bosqich — diniy institutlardan ta’sir vositasi sifatida foydalanish uchun asos bo‘lib xizmat qildi.

Ikkinchi bosqich — cherkovni egallash. 2025-yil 8-may kuni 69 yoshli Robert Frensis Prevo Lev XIV ismi bilan Rim papasi etib saylandi. Biz AQShning diniy institutlar ustidan nazoratni kuchaytirayotganini guvohi bo’lyapmiz. Lev XIV — Avliyo Pyotr taxtiga chiqqan tarixdagi birinchi amerikalik hisoblanadi. Uning papa Fransisk 21-aprel kuni vafot etganidan so‘ng saylanishi va AQShning konklavdagi faol ishtiroki Vatikanning Amerika siyosatidagi strategik o‘rnini yaqqol namoyon etmoqda.

Din oddiy ma’naviy hodisa emas — global ta’sir vositasidir. Yirik xristian tuzilmalari bu global mafkuraviy kurashda qudratli ittifoqchilardir. Tramp ma’muriyati ularni konservativ qadriyatlarni ilgari surishda faol qo‘llamoqda va AQShni “an’anaviy qadriyatlarni himoya qiluvchi davlat” sifatida ko‘rsatmoqda.

Bundan tashqari, siyosatning diniylashuvi jarayoni kuzatilmoqda. Matbuot kotiblarining brifingdan oldin duo qilishi, ijtimoiy tarmoqlarda Bibliyadan iqtiboslar keltirilishi va “Amerikaning ruhiy qayta tug‘ilishi” haqidagi ritorika — bularning barchasi liberal davr ortidan “siyosiy ekzortsizm” effektini yaratmoqda. Lev XIV o‘zining konservativ qarashlari bilan ushbu narrativni yanada kuchaytirmoqda va AQShning “buyukligiga qaytishi” timsoliga aylanishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Transformatsiyalangan media va nazorat ostidagi diniy institutlar sinergetik ta’sir ko‘rsatib, AQSh siyosatining yangi bosqichiga yo‘l ochmoqda. Mutaxassislar bu kontekstda quyidagilarni taxmin qilmoqda:

Islom — yangi “dushman” sifatida tasvirlanishi mumkin. Bu ochiq antiislom kampaniyasi ko‘rinishida bo‘lmaydi, aksincha, “radikalizmga yoki terrorizmga qarshi kurash”, “xristian qadriyatlarini himoya qilish” sifatida ilgari surilishi mumkin. Eron, Turkiya yoki Pokiston kabi mamlakatlar G‘arb dunyosi uchun tahdid sifatida ko‘rsatiladi.

Media orqali bosim kuchayadi. Yangi media platformalar musulmon mamlakatlarni beqarorlik manbai sifatida tasvirlaydi. Dezinformatsiya kampaniyalari Islomni “G‘arb an’analari bilan mos kelmaydigan” tarzda ko‘rsatib, siyosiy bosim o‘tkazishga asos yaratadi.

Iqtisodiy va harbiy choralar. AQSh “barqarorlik” niqobi ostida musulmon mamlakatlarga nisbatan sanksiyalarni kuchaytirishi, proksi mojarolarni qo‘llab-quvvatlashi yoki bevosita harbiy aralashuvlarni boshlashi mumkin. Bu esa Yaqin Sharq va Markaziy Osiyoda tanglik darajasini oshiradi.

Ichki siyosiy effekt. Diniy ramzlar bilan boyitilgan konservativ ritorika Trampning AQShdagi xristian jamiyatlari, ayniqsa yevangelistlar va katoliklar orasidagi mavqeini mustahkamlaydi. Bu tashqi siyosatdagi qattiqqo‘llikni oqlash imkonini beradi.

Global oqibatlar. Islomning yangi “dushman” sifatida belgilanishi radikalizmning kuchayishiga, diplomatik inqirozlarga va xalqaro aloqalarning uzilishiga olib kelishi mumkin. Musulmon mamlakatlari bu bosimga qarshi IHT yoki neft kabi iqtisodiy qurollar orqali kontrkoalitsiyalar tuzishga urinishi ehtimoldan xoli emas.

Dunyoning “Xristian G‘arb” va “Islomiy Sharq” shaklida qutblanishi global bo‘linishni chuqurlashtiradi, xalqaro institutlarning zaiflashishiga va mojarolar xavfining ortishiga olib keladi. Vatikanning roli hal qiluvchi bo‘lishi mumkin: Lev XIV AQSh manfaatlarini ilgari suradimi yoki Vatikan mustaqilligini saqlab qolishga harakat qiladimi — bu uning pozitsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Shu bilan birga, Saudiy Arabistoni yoki Indoneziya kabi musulmon mamlakatlar o‘zaro hamkorlikni kuchaytirishi va AQSh bosimiga qarshi yangi ittifoqlar tuzishi mumkin.

Umuman olganda, AQSh hozirda konservativ yangilanish strategiyasini amalga oshirmoqda: avval ideologik dushmanni yaratish maqsadida mediani transformatsiya qildi, endi esa diniy institutlarni nazorat ostiga oldi — bu Lev XIVning saylanishi orqali yaqqol ko‘rinmoqda. Ushbu bosqichlar siyosiy kun tartibining keskin qutblashuvga o‘tayotganini tasdiqlaydi. Islom va musulmon davlatlar AQShning yangi “geosiyosiy raqibi” sifatida belgilanishi mumkin. Media bosimi, diniy ritorika va geosiyosiy manevrlar global beqarorlikni kuchaytirishi mumkin. Bu jarayon qayergacha borishini aniqlash uchun Vatikanning harakatlari va musulmon dunyosining reaksiyasini diqqat bilan kuzatish kerak.

Strategic Focus: Central Asia

Azizillo Yoqubjonovning “Bunyodkor buzg’unchilik” maqolasi bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishgingizni so’raymiz.

Postlaringizni @sfca_admin ga yuboring, kanalda chiqaramiz.

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya va AQSh yaqinlashuvi: Markaziy Osiyo uchun saboqlar

Rossiya va AQSh o‘rtasidagi yaqinlashuv yo‘lidagi so‘nggi qadamlar, xususan, Ukraina mojarosini tartibga solish bo‘yicha muzokaralar kontekstida, postsovet makonida, jumladan, Markaziy Osiyoda katta rezonans uyg‘otmoqda. Tarixan Moskva ta’sirida bo‘lgan, ammo so‘nggi o‘n yilliklarda tobora ko‘proq Xitoy va boshqa global kuchlarga yaqinlashishni boshlagan ushbu mintaqa tashqi siyosatini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lmoqda. Markaziy Osiyo bu jarayondan qanday saboqlar chiqarishi mumkin?

Birinchi saboq – buyuk davlatlarga qaramlik barqarorlik garovi emasligi haqidagi illuziyaning yemirilishidir. Ukraina bilan bog‘liq holat yirik o‘yinchilarning manfaatlari keskin o‘zgarishi mumkinligini va qaram davlatlarning himoyasiz holatda qolishini ko‘rsatmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari tashqi aloqalarni diversifikatsiya qilish haqida jiddiy o‘ylab ko‘rishlari kerak, aks holda ular ovozi inobatga olinmaydigan geosiyosiy bitimlarning garoviga aylanishlari mumkin. Masalan, O’zbekiston ko‘p yo‘nalishli diplomatiya orqali Xitoy, Yevropa Ittifoqi va Turkiya bilan aloqalarni rivojlantirib, Rossiya yoki AQShga bir tomonlama tayanib qolmaslik siyosatini yuritmoqda.

Ikkinchi saboq – strategik qarorlar qabul qilishda mustaqillikning ahamiyati. Garchi Ozarbayjon Markaziy Osiyoning bir qismi bo‘lmasa-da, u haddan tashqari bir tomonlama qaramlikdan qochib, iqtisodiy mustaqillik va mintaqaviy ittifoqlar orqali o‘z pozitsiyalarini mustahkamladi va natijada Qorabog‘ ustidan nazoratni qaytarishga erishdi. Bu mintaqa davlatlari uchun signal – ichki resurslarga, xususan, energetika va harbiy salohiyatga sarmoya kiritish tashqi yordamga umid bog‘lashdan ko‘ra ko‘proq harakat erkinligini beradi.

Uchinchi saboq – mintaqaviy hamkorlik zarurati. Rossiya va AQSh o‘rtasidagi yaqinlashuv global o‘yinchilar kichik davlatlar manfaatlari hisobiga o‘z muammolarini hal qilishga moyilligini ko‘rsatmoqda. Markaziy Osiyo mintaqaviy aloqalarni mustahkamlash, umumiy iqtisodiy va xavfsizlik tashabbuslarini ilgari surish orqali foyda ko‘rishi mumkin. Bu ayniqsa, “Bir makon – bir yo‘l” orqali Xitoy ta’sirining ortib borayotgan sharoitida dolzarb, chunki yagona pozitsiya mintaqa davlatlarining muzokaralardagi mavqeini mustahkamlashi mumkin.

Nihoyat, Rossiya-AQSh dialogi atrofidagi voqealar tashqi omillar beqarorligini yana bir bor eslatmoqda. Markaziy Osiyo Rossiya ta’sirining zaiflashuvi va AQShning bu bo‘shliqni to‘liq to‘ldirishga tayyor emasligi kabi ssenariylarga tayyor bo‘lishi kerak. Bu boshqa o‘yinchilar – Xitoy, Hindiston, Eron, Turkiya – uchun imkoniyatlar oynasini ochadi, biroq mintaqadan katta moslashuvchanlik va strategik uzoqni ko‘ra olishni talab qiladi.

Xulosa qilib aytganda, Rossiya va AQSh yaqinlashuvi qaram davlatlarning zaif tomonlarini ochibgina qolmay, Markaziy Osiyoni o‘z yo‘lini izlashga undaydi. Muvaffaqiyat mintaqaning ko‘p vektorlilik, ichki barqarorlik va jamoaviy sa’y-harakatlarni qanchalik muvozanatlay olishiga, buyuk davlatlar o‘yinlarining qurboniga aylanmasligiga bog‘liq bo‘ladi.

Strategic Focus: Central Asia

Iordaniya “Musulmon birodarlar”ni taqiqladi: sabab va oqibatlar

2025-yil 23-aprel kuni Iordaniya hukumati mamlakatdagi eng yirik muxolif siyosiy kuch — “Musulmon birodarlar” harakatini rasman taqiqladi. Ekspertlarga ko'ra, bu qaror orqali qirol Abdulloh II a) G‘azo urushi; b) AQSh bosimi; va c) Eron tahdidlari fonida ekstremizmga qarshi kurash bahonasida o‘z hokimiyatini saqlab qolishga urinmoqda.

“Musulmon birodarlar” nega taqiqlandi?

Taqiq terror hujumi rejasining fosh etilishi ortidan e’lon qilindi: harakat bilan aloqador 16 kishining portlovchi moddalar va dronlardan foydalanib terakt uyushtirishni rejalashtirgani aytilmoqda. Rasmiylarga ko‘ra, ular Livanda tayyorgarlik ko‘rgan va bu fitnaning ortida HAMAS turgan. Ta’kidlash joiz, HAMAS — aynan shu “Musulmon birodarlar” harakatidan kelib chiqqan falastinlik harakat. Iordaniyada 11 million aholining yarmidan ko‘pi falastinlik bo’lib, HAMASning “qarshilik” g’oyalari esa omma orasida keng tarqalgan. 2023-yil 7-oktabrdagi HAMAS hujumi bilan boshlangan G‘azo urushi ushbu kayfiyatlarni yanada kuchaytirdi.

Iordaniya ilgari qanday yo‘l tutgan edi?

Qonli repressiyalar o‘rniga Iordaniya “Musulmon birodarlar” harakatini tinch yo‘l bilan boshqarishga urindi. Ularga xayriya tashkilotlari, masjidlar, kasaba uyushmalari orqali faoliyat yuritishga ruxsat berishdi. Ya’ni, norozilikni tinch yo‘lga burishga muvaffaq bo’lishdi. 2024-yilda harakatning siyosiy qanoti — “Islom harakat fronti” aholining Isroilga qarshi kayfiyatidan foydalanib parlamentda 138 o‘rindan 31 tasini qo‘lga kiritdi. Ammo hozir hukumat eski yondashuvlar endi ishlamayapti degan xulosaga keldi.

Nima o‘zgardi?

Iordaniya qiyin vaziyatga tushib qoldi: ichkarida — G‘azodagi urushdan g‘azablangan aholi, tashqarida — AQSh bosimi va Eron tahdidlari. Qirol rafiqasi Raniya va tashqi ishlar vaziri Ayman Safadi Iordaniya go’yoki Falastin tomonida ekanligini ko’rsatish uchun Isroilni keskin tanqid qilishdi. Biroq, tashqi faktorlar mavjud vaziyatni og’irlashtirmoqda. Tramp ma’muriyati Iordaniyaga nisbatan avvalgidek sodiq emas. U G‘azodan 2 million kishini Iordaniya va Misrga ko‘chirish taklifini bildirgan. AQShdan yillik 1,4 milliard dollarlik yordam oladigan qirollik endi bu yordamni ham ololmasligi mumkin. Eron esa Hizbulloh va husiylar orqali Iordaniyani beqarorlashtirishga urinmoqda.

Taqiqning xavfi nimada?

“Musulmon birodarlar”ni taqiqlash judda xavfli qadam bo’ldi. Tuzilma nafaqat siyosatchilarga ega, balki masjid va xayriya jamg’armalari orqali keng ijtimoiy tarmoqqa tayanadi. Agar ular siyosiy maydondan siqib chiqarilsa, ular yashirin faoliyat olib borishi yoki radikal oqimlarga qo‘shilishi mumkin. HAMAS bu vaziyatdan foydalanishga harakat qilmoqda. “Islom harakat fronti”ning kelajagi noaniq: ular bugungi siyosatga moslashadimi yoki yo‘q qilinadimi — vaqt ko‘rsatadi.

Endi nima bo‘ladi?

Iordaniya burilish nuqtasida. Barqarorlikni saqlash uchun taqiqlardan tashqari muqobil yo‘llar taklif qilinmog‘i lozim: siyosiy ishtirok, adolatli saylovlar, ochiq muloqot. Aks holda bu g‘azab hukumatga qarshi namoyishlarga yoki undan ham og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin.

@erontahlili

Dunyoning eng nufuzli jurnallarini Telegram orqali o‘qishni xohlaysizmi?

Kanalimizga qo’shiling va Ingliz tilidagi hamda boshqa tillardagi mashhur jurnallarning elektron versiyalarini bepul yuklab oling: Foreign Affairs, The Economist, National Geographic, Harvard Business Review!

Xorijiy tillarni o‘rganish uchun eng kerakli materiallar bir joyda jamlangan. Bepul. Qulay. Har kuni.

@xorijiyoav

AQSh Falastinni tan olmoqchi

Yillar davomida Falastin masalasi hal etib bo‘lmaydigan mojaro ramziga aylangandi. Ammo hozir, global o‘zgarishlar fonida, bu masala Yaqin Sharqdagi yangi tartibotning bir qismiga aylanishi mumkin.

The Jerusalem Post xabariga ko‘ra, Tramp ma’muriyati kutilmagan siyosiy harakatga tayyorlanmoqda: AQSH Falastin davlatini tan olishi mumkin, ammo muhim bir shart bilan — HAMAS siyosiy hayotdan butunlay chiqarib tashlanadi. Ekspertlar aytishicha, Oq uy yangi strategiya doirasida Fors ko‘rfazi davlatlari bilan iqtisodiy bitimlar, bojxona imtiyozlari va Ibrohim kelishuvlarini qayta ishga tushirishga intilmoqda.

Falastinning amerikaliklar tomonidan tan olinishi nimani anglatadi?

AQSH uchun: Mintaqaviy jarayonlar ustidan nazoratni qayta tiklash imkoniyati. HAMASsiz Falastinni tan olish - Saudiya Arabistoni, Qatar va Ummonni Ibrohim kelishuvlariga qo‘shishga yo‘l ochadi. Bu safar AQSH vositachi emas - balki yangi tartibotning me’mori bo‘ladi.

Isroil uchun: Tan olinadigan, lekin “tozalangan” Falastin - AQSH nazorati ostida va G‘arbga sodiq donorlarning moliyaviy ko‘magidagi xavfsiz davlat.

Arab davlatlari uchun: Iqtisodiy foyda - bojxona cheklovlarining bekor qilinishi, Falastin infratuzilmasini qayta tiklashda ishtirok etish va HAMAS bosimi yo‘qligida Isroil bilan munosabatlarni normallashtirish imkoniyati.

Asosiy nuqta: Falastin masalasi mafkuraviy mojaro emas, balki geoiqtisodiy o‘yin elementiga aylanmoqda. HAMAS siyosiy urinishlar orqali emas, e’tiborsizlik va siyosiy inkor orqali o‘yin tashqarisida qoldiriladi. Trampchilarning fikricha, uning mavjudligi Falastinni tan olish yo‘lidagi to‘siqqa aylanmoqda.

Xulosa qilib aytganda, Falastinni tan olish strategik investitsiyadir. AQSH - ta’sir kuchini, Isroil - xavfsiz qo‘shnini, Arab davlatlari esa iqtisodiy foyda oladi.

Strategic Focus: Central Asia

Shunday vatanparvar, fidoyi va ogoh yoshlar bor ekan — O‘zbekiston abadiy mustaqil bo‘lib qolaveradi!
Sovetparastlarga esa Alloh insof va vijdon ato etsin. Zero, mustaqillikni qadrlash va o‘z xalqining manfaatini himoya qilish — har bir insonning eng oliy, eng sharafli burchidir.

(Hech qaysi millatga nisbatan adovatimiz yo’q)

Strategic Focus: Central Asia

Markaziy Osiyo va supra-identity: yagona hududiy birlik uchun imkoniyat bormi?

Rafaella Yunusova, JIDU

Markaziy Osiyo — nafaqat sivilizatsiyalar chorrahasi, balki hanuzgacha o‘zaro umumiylik hissi yetishmaydigan mintaqa hamdir. Mintaqa mamlakatlarini birlashtira oladigan supra-identity (ya’ni, millat chegaralaridan ustun bo‘lgan umumiylik hissi) shakllantirish imkoni bormi? Va agar bo‘lsa, bu haqiqiy hududiy integratsiya poydevoriga aylanishi mumkinmi?

Supra-identity nima va u nima uchun kerak? Supra-identity — bu shaxsning o‘zini nafaqat o‘z millatiga, balki undan kattaroq bir birlikka mansub deb his qilishi demakdir. Masalan, o’zbek, qozoq yoki qirg’iz o’zini markaziyosiyolik sifatida ham idrok etishi mumkin. Bunday umumiylik siyosiy, iqtisodiy va madaniy yaqinlashuvga xizmat qilishi mumkin.

Muammo shundaki, umumiy “Biz” hali shakllanmagan. SSSR parchalanganidan so‘ng har bir mamlakat o‘z yo‘lini tanladi. 1994-yildagi umumiy iqtisodiy makonni yaratish kabi urinishlar katta natija bermadi. Turkiylik g‘oyasi tojiklarni chetlab o‘tadi. Islomiy birlik esa radikallashuv xavfini tug‘diradi. Hatto “Yevrosiyo g‘oyasi” ham mintaqada ildiz otmadi. Natijada — mafkuraviy maydon hozircha bo‘lingan va noaniq.

Nega tomonlar o‘zaro til topisha olmayapti?

Birinchidan, har bir davlat o‘z milliy mafkurasini shakllantirmoqda.

Ikkinchidan, elitalar o‘rtasidagi raqobat va suverenitetni yo‘qotish qo‘rquvi birlashishga to‘sqinlik qilmoqda.

Uchinchidan, OAV va siyosiy til “birlik” emas, balki “bo’linishni” targ’ib qilmoqda.

To’rtinchidan, tashqi kuchlarning (Rossiya, Xitoy, AQSh, Yevroittifoq) ta’siri mintaqada qo‘shimcha bo‘linish chiziqlarini yuzaga keltirmoqda.

Umumiy mezonni topish mumkinmi?
Nazariyotchilar ta’kidlaydi: supra-identity uchun “Boshqa” — ya’ni, o‘ziga xoslikni ko‘zda tutgan identifikatsiya zarur. Markaziy Osiyo uchun bu “Boshqa” — G‘arb, Xitoy yoki Islom bo‘lishi mumkin. Biroq bu “Boshqa”ni tahdid emas, balki muloqot va taraqqiyot imkoniyati sifatida ko‘rish kerak, faqat shundagina shaxsiy pozitiv obraz vujudga keladi.

Jamiyatning ishtirok etmasligi = Integratsiyaning sustligi.
Bugungi integratsiya — elitalarning muloqoti bo’lib, oddiy xalq bu jarayondan chetda qolmoqda. Xalqning bu jarayonga qo’shilmasligi oliy darajadagi gaplarning barchasini puchga chiqaradi. Bu ketishda supra-identity yana bir “simulyakr” (SFCA: haqiqatdek ko’rinadigan, lekin haqiqat bo’lmagan narsa) bo‘lib qolishi mumkin.

Xulosa qilganda, Markaziy Osiyo o‘z “marvaridini” yaratishi mumkin. Umumiy o’ziga xoslik tashqaridan emas, balki mintaqaning ichki tajribasi asosida paydo bo‘ladi. Buning uchun: a) mamlakatlar o‘rtasida ochiq muloqot; b) madaniy xilma-xillikka hurmat; c) yangi siyosiy madaniyat; d) OAV va ta’lim tizimining ko‘magi kerak. Supra-identity — suverenitetga tahdid emas, balki mintaqani kuchaytirish vositasidir. Faqat bitta shart bilan: u tashqi bosim ostida emas, ichki ehtiyoj va sa’y-harakatlar natijasida shakllanishi kerak.

Strategic Focus: Central Asia

Ozarbayjon va Qozog‘iston Ibrohim kelishuvlariga qo‘shilmoqchi
 
Manbalarga ko‘ra, Ozarbayjon va Qozog‘iston hozirgi vaqtda Ibrohim kelishuvlariga qo‘shilishni jiddiy ravishda o‘ylab ko‘rmoqda. Hamma Saudiya Arabistoni qachon Isroil bilan aloqalarni normallashtiradi deb kutayotgan bir paytda, Boku va Ostona o‘z o‘yinlarini boshladilar.
 
Ibrohim kelishuvlari rasmiy jihatdan — tinchlik, bag‘rikenglik va iqtisodiyot sohalariga qaratilgan. Biroq, ba’zi tahlilchilar bu kelishuvlar ortida Eron, Rossiya va Xitoyga qarshi Isroil va AQSh boshchiligidagi geosiyosiy ittifoq qurish g‘oyasi borligini ta’kidlaydilar. Bu kontekstda Ozarbayjon va Qozog‘istonning jalb qilinishi katta ahamiyatga ega. Har ikki davlat allaqachon Isroil bilan aloqalarga ega: Boku va Ostona unga neft yetkazib beradi, Tel-Aviv esa texnologiyalar bilan bo‘lishadi. Ammo Ibrohim kelishuvlariga rasman qo‘shilish — bu yangi bosqich va majburiyatlarni anglatadi.
 
Ozarbayjon
 
Aytishlaricha, Boku allaqachon yuqori darajada bu masalani muhokama qilgan. 2025-yil boshida prezident maslahatchisi H.Gajiyev Netanyaxu bilan uchrashgan, Ozarbayjon elchisi esa Isroil parlamenti a’zolari bilan bu masalada maslahatlashgan. Bokuning maqsadi – milliy xavfsizlikni ta’minlash. Bilamizki, Ozarbayjon Eron tahdidi ostida yashab kelmoqda — Tehron Armanistonni qo‘llab-quvvatlaydi va mintaqadagi proksi guruhlarni moliyalashtiradi. Kelishuvlar esa AQSH va Isroilning harbiy yordamiga yo‘l ochishi mumkin.
 
Xavfli tomoni shuki, Bokuning yangi ittifoqqa qo‘shilishi uning G‘arb orbitasiga kirib ketishiga olib kelishi mumkin. Ozarbayjon yillar davomida Rossiya, Eron va Turkiya o‘rtasida muvozanatni saqlab kelgan. Endi esa u yirik davlatlarning o‘yinida piyoda bo‘lib qolishi mumkin. G‘arbga yaqinlashish Moskvani va Tehronni jahlini chiqarishi mumkin — ular esa Ozarbayjon uchun muhim qo‘shnilar.
Qozog‘iston
 
Ostona Rossiya va Xitoyga qaramlikni kamaytirmoqchi — ikki davlat Qozog‘iston asosiy savdo hamkorlari. Masalan, Kaspiy neft quvuri (CPC) Rossiya orqali o‘tadi va 2022 yilda eksport 10% ga kamaygan edi — bu Moskvadan “jazolovchi signal” sifatida baholangan. Bundan tashqari, Ukraina dronlari Rossiyadagi infratuzilmalarga hujum qilmoqda, sanksiyalar esa savdoni qiyinlashtirmoqda.
 
Ibrohim kelishuvlari orqali Qozog‘iston Isroil va AQSH texnologiyalariga yo‘l ochadi, eng muhimi — Rossiya va Erondan chetlab o‘tuvchi “O‘rta yo‘lak” orqali eksport imkoniyatlari kengayadi. Neft, uran, litiy va mis kabi resurslarga ega bo‘lgan Qozog‘iston uchun bu katta imkoniyat. Ammo bu nimaning evaziga bo‘ladi? G‘arb bilan haddan ziyod yaqinlik Qozog‘istonni mustaqil o‘yinchidan “kichik sherik”ka aylantirishi mumkin. Rossiya va Xitoy esa bu holatdan xursand bo‘lmaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
Ikki turkiy davlatning Ibrohim kelishuvlariga qo‘shilishi tomonlar uchun nimani anglatadi?
 
Ozarbayjon va Qozog‘iston: Manfaatli ko‘rinadi — biri xavfsizlik, ikkinchisi iqtisodiy erkinlik oladi. Ammo amalda ular yirik kuchlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikka aralashib qoladi. G‘arb bu davlatlardan aniq pozitsiya talab qiladi — bu esa ko‘p vektorli siyosatga tahdid soladi.
 
Turkiy dunyo: Boku turkiy davlatlarni birlashtirishni istaydi, bu yo‘lda Qozog‘iston muhim sherik. Biroq, bu ittifoq G‘arbning vositasiga aylanishi mumkin, turkiy birdamlik esa quruq gap bo‘lib qoladi.
 
AQSH va Isroil: Shubhasiz, bu yirik jekpot. Eron bilan chegaradosh Ozarbayjon va boy resurslarga ega Qozog‘iston orqali Markaziy Osiyoda ta’sir doirasini kengaytiradi.
 
Rossiya, Eron va Xitoy: Ular yutqazadi. Boku va Ostonadagi ta’sirlarini yo‘qotish mintaqaviy rejalariga zarba bo‘ladi. Javob sifatida ular iqtisodiy bosim yoki boshqa harakatlarga o‘tishi mumkin.
 
Umuman olganda, Ozarbayjon va Qozog‘iston xavfsizlik va iqtisodiy foyda evaziga tavakkal qilishga tayyor. Ammo Ibrohim kelishuvlari tekin pishloq emas. Bu — majburiyat, mustaqillikni zaiflashtiruvchi omil va qo‘shnilarni g‘azablantiruvchi faktor. Boku va Ostona bu harakatlar ortida kuchayishni xohlashadi — ularni tushunish mumkin. Lekin bu kuch  kimning foydasiga ishlaydi?

Strategic Focus: Central Asia

2025-yil 1-iyundan boshlab O‘zbekiston fuqarolari Xitoyga vizasiz safar qilish imkoniyatiga ega.

O‘zaro Bitimga muvofiq, Tomonlar davlatlari fuqarolari ikki davlat hududlariga kirish, undan chiqish yoki tranzit qilish uchun har bir alohida bo‘lish muddati 30 kundan oshmaydigan muddatda va har qanday 180 kunlik davr ichida jami 90 kundan ortiq bo‘lmagan muddatda viza talablaridan ozod qilinadi.

Batafsil

@TIVmatbuot

OAV xabar berishicha, O‘zbekiston MDH mamlakatlari orasida aviakompaniyalar soni bo‘yicha ikkinchi, havo kemalari soni bo‘yicha esa uchinchi o‘rinni egalladi. Aviakompaniyalar soni bo‘yicha yetakchilikni 39 ta tashuvchiga ega Rossiya saqlab qolmoqda. Ikkinchi o‘rinda esa 12 ta aviakompaniya bilan O‘zbekiston turibdi. Aviatsiyani liberallashtirish yo‘lida bekorga shuncha kurashmadik. Bor-yo‘g‘i 7 yil ichida 1 ta aviakompaniyadan 12 taga yetdik… Bu esa sobiq yagona monopolistimizni ham ancha yaxshiroq ishlashga majbur qildi. Har sohada raqobat — farovonlik garovi.

Aziza Umarova, Strategik islohotlar agentligi

Strategic Focus: Central Asia

Afg’oniston amirligining bayrog’i Qozondagi (Rossiya) forumda.

Strategic Focus: Central Asia

Xabar rasman tasdiqlandi: AQSh Ar-Riyoddan $600 milliard investitsiya olishga erishdi.

Ar-Riyodning Amerikaga siyosiy qaramligi: https://t.me/StratFocusCA/2600