Trampning Eronni bombardimon qilish haqidagi qarori, menimcha, Putinning Ukrainaga bostirib kirish haqidagi qaroridan ham yomonroq narsa bo‘ldi. Trampning bu qarori endi Putin va unga o‘xshash (yoki o‘xshagisi keladigan) boshqa prinsipsiz qonxo‘rlarning yanada avjiga chiqishiga bir bahonai sabab, o‘z razil xatti-harakatlarini oqlash uchun zo‘r vosita bo‘ladi.

Ha, Tramp boshqarayotgan mamlakat xalqaro huquqni birinchi marta oyoqosti qilmayapti. Dunyo siyosatining bugungidek boshi berk ko‘chaga kirib qolishi ibtidosi 1999-yilgi Yugoslaviya bombardimonlari yoki 2003-yilgi Iroqqa bosqindan boshlanadi, deganlar, ehtimol, bugun haqdir ham. Lekin shundan beri qandaydir bir muvozanat bor edi-da, go‘yo. Endi shu ham yo‘q.

Huquq ishlamayapti, madaniy qonun-qoidalar ishlamayapti. Dunyo odam qiyofasidagi maymunlar boshqaruvida qolib ketgan qandaydir jungliga aylanib qolgandek. Bu maymunlar odam tilini tushunmaydi, faqat kuchni tan oladi. Va bu aql kuchi emas, qurol kuchi. Endi, qanchalik g‘alati eshitilmasin, sen ham huv anavi Shimoliy Koreyadek “kuchli” bo‘lishga majbursan.

To‘g‘risi-da - hozir juda ko‘pchilikda bir xil xulosa: shunday bo‘lib chiqyaptiki, hozir Eronning “yagona aybi” shu vaqtgacha bitta bo‘lsa-da yadro quroliga ega bo‘lib ulgurmagani. Bitta bo‘lsa ham shunday quroli bo‘lganida, Isroil ham, AQSh ham Eronga nisbatan hozirgidek bezbetlik qila olmagan bo‘lardi.

O‘z-o‘zidan, Ukraina ham 1991-yildan keyin o‘z ixtiyorida qolgan ulkan yadroviy zaxiradan hech yo‘g‘i bitta bombani saqlab qo‘yganida, ehtimol, 2022-yildan beri davom etayotgan urush ham boshlanmagan bo‘lardi, Rossiyaning haddi sig‘masdi Ukrainaga bostirib kirishga. Axir Rossiyaning boshida o‘tirgan jinni ham baribir g‘irt jinni emas (degan umid bor).

Xullas, hozir dunyoning eng tinch mamlakati - bu Shimoliy Koreya. U shuncha sanksiyalar ostida qolib-da xalqaro maydonda bilgan rasvogarchiligini qilishi mumkin - imkoni boricha qirg‘in qurollari, kerak bo‘lsa, 15 minglab askarini ham sotadi. Birov bir narsa qila olmaydi. Aksincha, kerak bo‘lsa, AQSh prezidenti Kim Chen In bilan yana kulishib ko‘rishishi mumkin.

Shimoliy Koreyadek tinch yashashni xohlasang, Shimoliy Koreyadek kuchli bo‘l. Rossiyaga qo‘shni bo‘lishdek bebaxtlik chekingga tushgan bo‘lsayu, Ukrainadek kuymaslikni xohlasang, Shimoliy Koreyadek kuchli bo‘l. AQSh seni bombardimon qilishini xohlamasang, Shimoliy Koreyadek kuchli bo‘l. Kuchli bo‘lishga Shimoliy Koreyadek ulgurib qol.

2025-yilning 22-iyunigacha ham bunaqa fikr, bunday xulosa yo‘q edi. Afsus.

PS. Bo‘layotgan rasvo ishlar mana shunaqa rasvo fikrlarni uyg‘otadi. Yana bir rasvo fikr: O‘zbekiston ham o‘z yadroviy quroliga ega bo‘lishga intilsa, endi bu borada Rossiyadan yordam ololmasa kerak. Har holda, Rossiya o‘zi bosib olishga intiladigan mamlakatlarning yadro quroliga ega bo‘lishini xohlamasa kerak.

PPS. Qani endi hamma atom bombalar bir kechada yo‘q bo‘lib qolsa. Urushlar tugasin, urushlar bo‘lmasin!

#DivandagiXayollar

M.Imomov: Netanyaxuni yangi muammolar kutmoqda

“Buyuk g‘alaba” (Eron olimlarining va yadro infratuzilmasining yo‘q qilinishi) haqidagi balandparvoz bayonotlariga qaramay, Netanyaxuni yaqin orada yangi siyosiy muammolar kutmoqda. Tashqi siyosiy keskinlik fonida to‘xtab qolgan ichki norozilik namoyishlari yana faollashadi. Xususan, hozirgi vaqtda Netanyaxuning so‘nggi ikki yildagi faoliyatiga bo‘lgan e’tibor ham kuchayib bormoqda — yaqin orada u haqidagi tergov ishlarining faollashuvi kutilmoqda.

O’z navbatida, Eron ichkarisida ham jiddiy transformatsiyani kuzatish mumkin. G’arb ekspertlari taxmin qilgan ommaviy noroziliklar o’rniga Isroil va G‘arb razvedka tarmoqlarining tizimli tozalanish ishlari boshlanadi. Tehron kontrrazvedka orqali javob zarbasini berishga tayyorlanmoqda.

Shu tariqa, mintaqaviy keskinlik fonida ikki yo‘nalishda bosim kuchaymoqda: Netanyaxu ichki siyosiy zaiflashuv bilan yuzlashayotgan bir paytda, Eron o‘z institutlari ustidan suveren nazoratni qayta tiklash amaliyotini boshlamoqda. Bu — o‘yin yakuni emas, balki uning boshlanishidir.

Strategic Focus: Central Asia

K.Ametov: AQSh Isroil tomonida turishni xohlamayapti

Ko‘rinishicha, AQShda Isroilga bo‘lgan munosabat asta-sekin o‘zgarib bormoqda. Eronning Qatardagi AQSh harbiy bazasiga qarshi zarbadan so‘ng, Tramp Tehronni zarba haqida oldindan ogohlantirgani uchun minnatdorlik bildirdi. Natijada hech kim halok bo‘lmadi. Tramp hatto Eron endi mintaqaga “tinchlik va uyg‘unlik” olib kelishi mumkinligini qayd etdi. Va eng qizig‘i - u Isroilni ham shunday qilishga “ishtiyoq bilan da’vat qilishini” aytdi.

Bu oddiy gap emas — bu signal. AQSh endi faqat Isroil tomonida turishni xohlamayapti. Amerikadagi ayrim radikal-xristian doiralarda Isroilni katta kelishuvga, ya’ni AQSh va Eron o‘rtasidagi tinchlikka xalaqit berayotgan omil sifatida ko‘ra boshlashdi.

Avvallari Isroil AQShning Yaqin Sharqdagi eng muhim ittifoqchisi edi. Endi esa uni tobora ko‘proq “ortiqcha o’yinchi” sifatida tilga olishyapti (ya’ni mintaqada yangi tartib o‘rnatish uchun Isroil kerak emas degan fikr kuchaymoqda).

Shunday qilib, katta siyosiy o‘yin qayta boshlanyapti. Va bu safar Isroil eski o‘rnini saqlab qola olmasligi mumkin.

@erontahlili

Tahlilchilar qayd etishicha, Eron va Isroil o‘rtasidagi navbatdagi mojarodan Tehron mag‘lub emas, balki yanada chiniqqan holda chiqdi. Yo‘qotishlarga qaramay, eronliklar strategik tashabbusni saqlab qoldi va bir qator qimmatli saboqlarni oldi. Isroil esa o‘zining asosiy maqsadlariga erisha olmadi — a) AQShni urushga torta olmadi, b) Eronning yadroviy dasturini yo‘q qila olmadi, d) siyosiy rejimni ichkaridan zaiflashtira oldi.

Mojaro davomida Eron Isroilga qarshi ramziy raketa zarbalarni berib, texnologik jihatdan rivojlangan davlatlarga ham javob qaytarishga qodir ekanini hammaga ko’rsatdi. Eron urushni istamaydi, biroq urushga tayyor ekanini namoyish etdi. Bundan ham muhimroq tomoni — Eron ichkarisida noroziliklar sodir bo‘lmadi. Ko‘chalar sukunatda, armiyasi esa real jangovar sharoitda qimmatli tajriba orttirdi.

Ayni vaqtda aksariyat ekspertlar Netanyaxuni mag‘lub bo’lganini qayd etishmoqda. Uning AQShni keng ko‘lamli urushga jalb qilish rejalari barbod bo‘ldi. Tramp bu safar ham 2020-yilgi ssenariyni takrorlab, betaraflikni tanladi. Amerika yordamisiz Isroil imkoniyatlari cheklangan bo’lib qolmoqda. Netanyaxu uchun strategik imkoniyatlar oynasi tobora yopilmoqda.

Eron ichkarisida esa siyosiy konsolidatsiya kuchaymoqda. Rejim hokimiyat vertikalini mustahkamlash maqsadida muxolifatga qarshi tozalash ishlarini boshladi. Yadro qurolini yaratish tarafdorlari mavqei ancha kuchaydi. Bugungi kunda ularni faqat Oliy rahbar Ali Xomanaiyning fatvosi to‘xtatib turibdi. Shunga qaramay, Eron 60 foizgacha boyitilgan 400 kg uran zaxirasiga ega. Shubhasiz, bu hajmdagi moddadan bir necha oy ichida harbiy material yaratsa bo’ladi.

Xulosa qilib aytganda, Eron zarba yedi, biroq mag‘lub bo‘lmadi. Aksincha, u raqiblarining zaif tomonlarini aniqladi, o‘z texnologiyalarini real jang sharoitida sinab ko‘rdi va ichki barqarorligini mustahkamladi.

Strategic Focus: Central Asia

Katta orzular tugadi: Rossiya endi faqat chegaralarni himoya qilmoqda

S.Pinxasova, mustaqil ekspert

Yaqin Sharqdagi keskinlashayotgan inqiroz va Ukrainadagi uzoq davom etayotgan harbiy to‘qnashuvlar fonida Rossiyaning tashqi siyosati yangi bosqichga o‘tayotgani yaqqol sezilmoqda. Ilgari bir vaqtning o‘zida bir nechta yirik mintaqalarda o‘z ta’sirini namoyon etishga urinib kelgan Moskva endi global o‘yinchi sifatidagi ambitsiyalarini cheklab, resurslarini yaqin atrofdagi xavfsizlik zonalariga yo‘naltirmoqda. Bu esa Kremlning “ko‘p yoqlama” tashqi siyosatidan voz kechib, faqat o‘z chegaralarini saqlab qolishga qaratilgan strategiyaga o‘tganini anglatadi.

Moskvadagi manbalar Kreml yaqin orada tashqi siyosiy loyihalarini qayta ko‘rib chiqishini bildirmoqda. Uzoqdagi “ekzotik yo‘nalishlar” — Yaqin Sharq, Afrika va Lotin Amerikasi endi ikkinchi darajali yo‘nalishlarga aylanishi kutilmoqda. Ular juda uzoq, moliyaviy jihatdan qimmat va nazorat qilish qiyin hududlar bo‘lib qolmoqda. Aksincha, Rossiyaning strategik e’tibori endi Ukraina, Moldova, Armaniston va Markaziy Osiyoga qaratilmoqda. Bu hududlar rus siyosiy tafakkurida bevosita ichki xavfsizlik bilan bog‘lanmoqda. Cheklangan resurslar sharoitida Moskva faqat o‘z manfaatlariga yaqin, muhim deb hisoblangan yo‘nalishlarda faol bo‘lishga majbur bo‘lmoqda.

Ayniqsa, Markaziy Osiyo Rossiya uchun og‘riqli va xavotirli nuqtaga aylangan. Gap faqat Turkiya, Xitoy yoki G‘arb ta’sirining oshib borayotganida emas. Asosiy muammo — mintaqada jamiyatlarning islomiy o‘zligiga qaytayotgani, ya’ni islomlashuv jarayonidir. Bu jarayon Kremlda tahdid sifatida ko‘rilmoqda. Ammo bu yerda ziddiyatli haqiqat bor: Rossiya o‘nlab yillar davomida Markaziy Osiyoni harbiy va mafkuraviy vositalar bilan boshqargan, lekin hech qachon mintaqa xalqlariga o‘ziga xos qadriyatlar, g‘oyalar yoki madaniy tayanch taklif eta olmagan. Ayni damda esa mintaqa o‘z milliy va diniy o‘zligini mustahkam anglab bormoqda — bu esa Moskvaga yoqmayapti.

Bizning nuqtai nazarimizda, bu Rossiya uchun strategik mag‘lubiyatdir. Hammaga ma’lumki, har qanday hokimiyatning asosi — adolatdir. O‘z boshqaruvidagi xalqlarga nisbatan adolatli bo‘la olmagan hukmron kuch, vaqt o‘tishi bilan yetakchilik huquqini yo‘qotadi. Rossiya ilgari o‘zini sobiq ittifoqdagi xalqlar oldida mas’ul deb bilgan bo‘lsa, endi bu mas’uliyatdan butunlay yuz o‘girgan. U endi faqat o‘z xavfsizligini o‘ylayapti, tashqi siyosatini esa faqat tahdidga reaktiv javoblar berish orqali olib bormoqda.

Bundan ham yomoni — Rossiya mintaqa xalqlari bilan ochiq va doimiy muloqot qilish o‘rniga, ularga bosim o‘tkazmoqda, ishonchsizlik bilan qarayapti. Hech qanday ijobiy g‘oya yoki dastur taklif qilinmayapti — faqat qo‘rquv va xavfli tasavvurlar orqali muloqot olib borilmoqda. Ammo qo‘rquv hech qachon barqaror siyosiy strategiya bo‘lmagan va bo‘lolmaydi ham.

Xulosa qilib aytganda, Rossiyaning yangi tashqi siyosati — bu kuchayish emas, balki zaiflikni boshqarishga urinishdir. U endi global o‘yinchi emas, o‘z chegaralarini saqlab qolishga urinayotgan mintaqaviy himoyachi roliga o‘tyapti. Bu o‘zgarish nafaqat tashqi dunyo, balki Rossiyaning o‘zi uchun ham muhim signaldir: imperiyaviy orzular davri tugadi, endi esa omon qolish uchun kurash boshlandi.

Strategic Focus: Central Asia

Ishga olish tartibi o‘zgaradi: migrantlarga qarshi yangi siyosat

Rossiyada ichki siyosiy kun tartibi tez sur’atda o‘zgarib bormoqda. Endi asosiy e’tibor Ukrainadagi urushda qatnashganlar uchun ish o‘rinlarini birinchi navbatda ta’minlash masalasiga qaratilmoqda. Bu shunchaki ijtimoiy masala emas — bu iqtisod, millatlararo munosabatlar va ichki barqarorlikka ta’sir qiluvchi omilga aylanmoqda. Urushdan qaytgan yuz minglab “faxriylar” tobora faolroq bo‘lib, o‘zlariga nisbatan hurmat va ish imkoniyatlarini talab qilmoqda. Eng nozik masalalardan biri esa — ularning Markaziy Osiyodan kelgan mehnat migrantlari bilan ish bozorida raqobatga tushayotganidir.

Davlat bu talabni e’tiborsiz qoldira olmaydi. Urush “faxriylari” shunchaki sobiq harbiylar emas, balki intizomli, markazlashgan va adolatsizlikka tez munosabat bildiradigan yangi siyosiy guruh. Federal markaz uchun ular — ustuvor elektorat, “yangi Rossiya” timsoli. Ularning bandligi — faqat iqtisodiy emas, balki jamiyatdagi tinchlik va muvozanat masalasi. Agar bu muammo bo‘yicha aniq siyosiy qarorlar qabul qilinmasa, bu etnik ziddiyatlar va noroziliklarning kuchayishiga olib kelishi mumkin, deydi rus ekspertlari.

Shu sharoitda chetdan kelgan arzon ish kuchiga tayangan eski model tugatilishi kutilmoqda. O‘zbekiston, Tojikiston kabi mamlakatlardan kelgan migrantlar yillar davomida Rossiya iqtisodiyotining “sukutli tayanchiga” aylangan edi. Ammo endi bu yondashuv “qahramonlar davri” degan rasmiy ideologiya bilan to‘qnash kelmoqda. Davlat qahramonlik haqida gapirayotganda, ish joylarining hanuzgacha chet elliklar tomonidan egallanishi jamiyatda ichki ziddiyatlarni kuchaytiradi, deydi ekspertlar. Yaqin vaqtda tizim tubdan qayta ko‘rib chiqiladi.

Hozirning o‘zida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda: a) urush faxriylari uchun ish kvotalari joriy etilmoqda; b) ish beruvchilarga soliqqa oid imtiyozlar taklif qilinmoqda; d) kasbiy qayta tayyorlash dasturlari kengaytirilmoqda; e) migratsiya nazorati kuchaytirilmoqda.

Keyingi bosqich — bu yagona davlat strategiyasining shakllanishi, unda iqtisodiy maqsadlarga emas, balki ijtimoiy birdamlikka ustuvorlik beriladi. Yangi yondashuvda milliy kadrlar va ichki barqarorlik — arzon ish kuchidan ko‘ra muhimroq bo‘ladi. Va aynan mehnat migratsiyasi mavzusi birinchi bo‘lib bu o‘zgarishlarni his qiladi.

Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu ochiqcha signal. Rossiyadagi ish bozori toraymoqda, siyosiylashmoqda va rus aholisining o’ziga yo‘naltirilmoqda. Endilikda mintaqa davlatlari o‘z mehnat migratsiyasi strategiyasini qayta ko‘rib chiqishi kerak: sifat, integratsiya va muqobil yo‘nalishlarga e’tibor qaratish kerak yoki asta-sekin chetga surilish xavfi bilan yuzma-yuz kelishadi. Bu borada rasmiy Toshkent olib borayotgan tashqi migratsiyani diversifikatsiyalash siyosatining davom ettirilishi o’ta muhim.

Urush “faxriylari” faqat yangi davlat mafkurasining timsoli emas, balki tizimli o‘zgarishlarning harakatlantiruvchi kuchiga aylanmoqda. Rossiya yangi davrga qadam qo‘ymoqda: endi kim ishlayotgani emas, uning “qahramonlar davri” konsepsiyasiga qanchalik mos kelishi muhim bo‘ladi. Migratsiya masalasi endilikda faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy va mafkuraviy tanlovga aylanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Ostonadan kelgan ma’lumotlarga ko’ra, Rossiya so‘nggi bir necha oy davomida Markaziy Osiyo davlatlarini tarix va jamiyatshunoslik bo’yicha maktab darsliklari mazmunini qayta ko‘rib chiqishga ko‘ndirishga urinmoqda. Asosiy e’tirozlar sovet davri, mustamlakachilik merosi, drepressiyalar, Ikkinchi jahon urushidagi SSSR roli, Lenin va KPSSga berilgan tanqidiy baholarga qaratilgan. Moskva darsliklardagi bu mavzularni “ruslarga qarshi” va ikki tomonlama munosabatlar uchun siyosiy jihatdan zararli deb hisoblab, ularni yumshatishni talab qilmoqda.

Biroq mintaqa poytaxtlarida bu jarayon milliy manfaatlar asosida qayta yo‘naltirilmoqda. Rasmiylar ilmiy ekspertiza, akademik erkinlik va tarixiy plyuralizm zarurligini qayd etib, Rossiya bosimiga qarshi turmoqdalar. Rus ekspertlari bu holatni oddiy byurokratik to’sqinlik emas, balki ongli siyosiy yo‘nalish sifatida talqin qilishmoqda: Markaziy Osiyo asta-sekin, ammo izchil ravishda Rossiya tarixiy qarashlariga muqobil bo‘lgan o‘z tarixiy identifikatsiyasini shakllantirmoqda.

Shubhasiz, bu Moskva uchun xavotirli signal. Mintaqa davlatlarining iqtisodiy ahamiyatini hisobga olib, Kreml hozircha bosimning qattiq usullaridan tiyilib turibdi. Buning o‘rniga “intellektual qarshi hujum”ga urg‘u berilmoqda: ommaviy axborot vositalari, nashrlar, konferensiyalar va mintaqadagi rusparast NNTlar orqali rossiyalik tarixchilar yosh avlod ongida o‘z talqinlarini mustahkamlashga urinadi.

Xulosa qilib aytganda, endi darsliklar shunchaki tarix emas, balki kelajak ustidan nazorat uchun kurash maydoniga aylangan. Markaziy Osiyo esa o‘z tarixini o‘zi yozishga qat’iy bel bog‘lagan.

Strategic Focus: Central Asia

Ayni paytda, Rossiya va Ozarbayjon o‘rtasidagi diplomatik ziddiyat kuchaymoqda

Ozarbayjonning eng yirik davlat telekanali 20 yil avval sodir etilgan jinoyatlarga aloqadorligi aytilgan ozarbayjonliklarni hibsga olganidan keyin Rossiyani repressiya, shovinizm va imperializmda aybladi.

Bir kun avval Ozarbayjon xuddi shu sabab bilan Rossiya bilan bog‘liq barcha madaniy tadbirlarni bekor qilgan edi. Madaniyat vazirligi Rossiya xavfsizlik kuchlari ozarbayjonliklarga nisbatan qasddan va asos­siz zo‘ravonlik qo‘llagani va bu kabi hodisalar so‘nggi paytlarda tizimli tus olayotganini bildirdi.

Batafsil Gorizontda…

Moskvadan kelgan ma’lumotlarga ko’ra, Kreml yaqin orada Turkiya Prezidenti Erdog’anga murojaat qilib, Ozarbayjon rahbari Aliyevni Rossiyaga qarshi keskin pozitsiyalardan qaytarishni so‘ramoqchi.

Rossiya Tashqi ishlar vazirligidagi manbalar aytishicha, yaqin kunlarda rossiyalik rasmiylar turk yetakchisi bilan bog‘lanishga urinishadi. Maqsad — so‘nggi vaqtlarda yuzaga kelgan “muammoli nuqtalar”ni bartaraf etishda Erdog’anni vositachi sifatida jalb qilish.

“Moskva Boku tomonidan hech qanday rusofobiya targ‘ibotini toqat qilmaydi. Aliyev va uning atrofidagilar bu borada bahona izlab yurgandi, hozir esa Yekaterinburgdagi jinoyatchilarni qo‘lga olish holatini “ozarbayjonliklarga nisbatan rejalashtirilgan bosim” sifatida talqin qilishmoqda. Ular Ukrainadagi targ‘ibotchilar uslubi bilan ishlayapti — hammasi tanish va oddiy. Umid qilamizki, Erdog’anning o‘zi Aliyevni hushyorlikka qaytaradi, aks holda Ozarbayjon uchun oqibatlar nihoyatda og‘ir bo‘ladi”, - dedi rus diplomati.

Strategic Focus: Central Asia

Sputnik Ozarbayjon ofisida hibsga olingan filial direktori Igor Kartavıx va bosh muharrir Yevgeniy Belousov binodan olib chiqib ketildi, deya xabar bermoqda Minval.

Avvalroq Ozarbayjon TIV ushbu OAV vakolatxonasini yopgan va faqat bitta jurnalistga akkreditatsiya bergan edi.

Strategic Focus: Central Asia

Moskvadagi manbalarga ko‘ra, Kreml Rossiyadagi ozarbayjon diasporasiga nisbatan yangi bosim to‘lqiniga tayyorlanmoqda. Bahona — FXXning (FSB) go‘yoki “ozarbayjon jinoyat guruhlari Ukraina va Britaniya maxsus xizmatlari bilan aloqada” degan shubhali gumonlari. Rasmiylar aynan ozarbayjon kanallari orqali Rossiyaga portlovchi moddalar olib kirilgan bo‘lishi mumkin, degan bayonot bilan yangi ayblov kampaniyasini boshlab yubormoqchi.

Aslida esa bu — xavfsizlikdagi haqiqiy muvaffaqiyatsizliklar va Kremlning tajovuzkor tashqi siyosatidan xalqning e’tiborini chalg‘itish uchun “ichki dushman” izlashdan boshqa narsa emas.

Boku tomonidan bo‘layotgan keskin munosabat mutlaqo o‘rinli. Qayd etilishicha, Rossiya harbiylari yaqinda Ukrainadagi Ozarbayjon biznesi bilan bog‘liq infratuzilmalarga, xususan yoqilg‘i terminallariga zarba bergan.

Kreml avvalgidek “dushman obrazini” sobiq ittifoqdoshlar orasidan yaratish taktikasini takrorlamoqda. Endi navbatda Ozarbayjonda — mustaqil, suveren va mintaqada tobora ta’sirchan bo‘layotgan davlat, u Kremlning imperiyaparast o‘yinlarida vosita bo‘lishni istamayapti.

Bu sharoitda Boku o‘z prinsipial pozitsiyasini namoyon qilmoqda: mavqeini saqlab, Moskvaning bosimi va manipulyatsiyalariga bo‘ysunmayapti.
Qo‘rqitish va shantaj orqali shart qo‘yish davri ortda qoldi.

Strategic Focus: Central Asia

Eronning tashqi siyosati: tajovuzmi yoki mudofaa?

Muhammad Shamsuddinov, siyosiy ekspert (Tojikiston)

Internetda ba’zilar Eronning tashqi siyosati va ritorikasini u uzoq yillardan beri yahudiylar davlatini yo’q qilish bilan tahdid qilgani bois tajovuzkor deb baholab, Isroilning unga nisbatan harakatlarini adolatli va qonuniy deb hisoblayotganini o‘qib turibman. Ularning fikricha, Isroil tomonidan uyushtirilgan hujumlar xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan preventiv zarbalardir. Hech shubhasiz, bu ikki davlat tashqi siyosatining tub mohiyatini tushunmaslikdan dalolat beradi.

Bugungi kunda Eron mudofaa xarakteridagi tashqi siyosat olib bormoqda. Uning harbiy doktrinalari Islom Respublikasi (ya’ni hukumat)ning omon qolishi va xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan. Bu borada masalaga aniqlik kiritish uchun tarixga murojaat qilish zarur. 1979-yilgi Eron inqilobidan so‘ng yangi hukumat “islomiy inqilobni eksport qilish” siyosatini tanlagan edi. Tehronda o‘sha vaqtda ularning inqilobi mintaqadagi xalqlarni ilhomlantirishi mumkin, deb hisoblashgan. Ta’kidlash joiz, bu hokimiyat tepasiga inqilob yo‘li bilan kelgan kuchlarga xos bo‘lgan xususiyat: o‘z tajribasini boshqa mamlakatlarga ham yoyish istagi. Masalan, Fransiya inqilobidan keyin yakobinchilar Yevropa xalqlarini o‘z hukmdorlariga qarshi bosh ko‘tarishga da’vat etgan va inqilobiy tajribani butun qit’aga yoyishga urinib ko‘rishgan. Napoleon davrida esa butun Yevropa bonapartistlarning oyoqlari ostida edi.

Oktabr inqilobidan so‘ng Trotskiy “зажечь мировой пожар”, ya’ni inqilobni butun dunyoga yoyish g‘oyasini ilgari surgan edi. Bu fikr butun bir siyosiy oqim va harakatga aylangan, millionlab odamlarning ongini egallagan va hatto bugungi kunda global siyosatda muhim lavozimlarni egallayotgan shaxslar ongida saqlanib qolgan.

Xuddi shunday fikrlash uslubi eronlik inqilobchilarda ham mavjud edi. G‘alaba eyforiyasi ostida ular o‘zlarining kuchiga ishona boshlashdi va bu kuchni global darajada yoyish mumkin deb hisoblashdi. Ammo 1980–1988 yillardagi Eron-Iroq urushi boshlanganida, butun dunyo — AQSh, SSSR va hattoki o‘sha paytda Iroq bilan keskin munosabatda bo‘lgan Isroil ham — Tehrondagi yangi hokimiyatga qarshi Bag‘dod tarafini oldi. Bu keng ko‘lamli ko‘mak Erondagi yangi islomiy hukumatning inqilobiy jo‘shqinligini jilovlashga qaratilgan edi. Aynan shu paytda Eron rahbariyati butun dunyo ularga qarshi birlashganini, ularni yo‘q qilishga intilayotganini anglab yetdi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Eron-Iroq urushi va Xomeyni vafotidan so‘ng Eron ichkarisida tashqi siyosat kelajagi bo‘yicha keskin bahslar boshlandi. Asosiy qarama-qarshilik — “islomiy inqilobni eksport qilish” siyosatini davom ettirish yoki “Eronning o‘zida islomiy hokimiyatni saqlab qolish” yo‘nalishlari bo’yicha kuzatildi. Ana shunday vaziyatda Tehron “Umm al-Qura” (“Shaharlarning onasi”) deb ataluvchi doktrinani qabul qildi. Bu g‘oya aslida yangilik emas edi — XX asr boshidagi islom islohotchilari (arablar) ta’limotlarida mavjud edi.

Mazkur doktrina Makka shahrini islom dunyosining siyosiy poytaxti, shaharlarning onasi sifatida e’tirof etgan. Eron versiyasida esa, inqilobdan so‘ng chin islom faqat Eronda g‘alaba qozongan deb hisoblanib, shunga ko‘ra, islom yetakchiligi roli unga o‘tishi lozim degan da’vo ilgari surilgan. Biroq, bu doktrinaning asosiy g‘oyasi bu emas edi. Asosiy maqsad — Erondagi islomiy inqilobni, ya’ni islomiy hukumatni himoya qilish edi.

Mazkur yondashuv Eron Islom Respublikasining tashqi siyosati asosiga aylanadi va unga mudofaa xarakteri beradi. Tehronning harbiy-siyosiy harakatlari to‘liq ravishda islomiy hukumatni saqlab qolishga yo‘naltiriladi. Bu maqsadda Eronga tayanadigan muntazam va nomuntazam guruhlar tarmog‘i yaratiladi — ular keyinchalik “Qarshilik o‘qi” (Axis of Resistance) nomini oladi. AQSH va Isroil esa Eronning islomiy hukumatiga tahdid solayotgan ekzistensial dushmanlar sifatida ko‘riladi. “Qarshilik o‘qi” birinchi navbatda ushbu davlatlarning mintaqadagi pozitsiyalariga qarshi yo‘naltiriladi va ulardan Eron hukumatiga tahdid tug‘ilgudek bo‘lsa, hujumga o‘tadi.

Shunday qilib, Eron tashqi siyosatining markaziy elementi — mudofaa bo’lib qolmoqda, ya’ni islomiy hukumatni himoya qilish.

Strategic Focus: Central Asia