Eronning tashqi siyosati: tajovuzmi yoki mudofaa?

Muhammad Shamsuddinov, siyosiy ekspert (Tojikiston)

Internetda ba’zilar Eronning tashqi siyosati va ritorikasini u uzoq yillardan beri yahudiylar davlatini yo’q qilish bilan tahdid qilgani bois tajovuzkor deb baholab, Isroilning unga nisbatan harakatlarini adolatli va qonuniy deb hisoblayotganini o‘qib turibman. Ularning fikricha, Isroil tomonidan uyushtirilgan hujumlar xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan preventiv zarbalardir. Hech shubhasiz, bu ikki davlat tashqi siyosatining tub mohiyatini tushunmaslikdan dalolat beradi.

Bugungi kunda Eron mudofaa xarakteridagi tashqi siyosat olib bormoqda. Uning harbiy doktrinalari Islom Respublikasi (ya’ni hukumat)ning omon qolishi va xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan. Bu borada masalaga aniqlik kiritish uchun tarixga murojaat qilish zarur. 1979-yilgi Eron inqilobidan so‘ng yangi hukumat “islomiy inqilobni eksport qilish” siyosatini tanlagan edi. Tehronda o‘sha vaqtda ularning inqilobi mintaqadagi xalqlarni ilhomlantirishi mumkin, deb hisoblashgan. Ta’kidlash joiz, bu hokimiyat tepasiga inqilob yo‘li bilan kelgan kuchlarga xos bo‘lgan xususiyat: o‘z tajribasini boshqa mamlakatlarga ham yoyish istagi. Masalan, Fransiya inqilobidan keyin yakobinchilar Yevropa xalqlarini o‘z hukmdorlariga qarshi bosh ko‘tarishga da’vat etgan va inqilobiy tajribani butun qit’aga yoyishga urinib ko‘rishgan. Napoleon davrida esa butun Yevropa bonapartistlarning oyoqlari ostida edi.

Oktabr inqilobidan so‘ng Trotskiy “зажечь мировой пожар”, ya’ni inqilobni butun dunyoga yoyish g‘oyasini ilgari surgan edi. Bu fikr butun bir siyosiy oqim va harakatga aylangan, millionlab odamlarning ongini egallagan va hatto bugungi kunda global siyosatda muhim lavozimlarni egallayotgan shaxslar ongida saqlanib qolgan.

Xuddi shunday fikrlash uslubi eronlik inqilobchilarda ham mavjud edi. G‘alaba eyforiyasi ostida ular o‘zlarining kuchiga ishona boshlashdi va bu kuchni global darajada yoyish mumkin deb hisoblashdi. Ammo 1980–1988 yillardagi Eron-Iroq urushi boshlanganida, butun dunyo — AQSh, SSSR va hattoki o‘sha paytda Iroq bilan keskin munosabatda bo‘lgan Isroil ham — Tehrondagi yangi hokimiyatga qarshi Bag‘dod tarafini oldi. Bu keng ko‘lamli ko‘mak Erondagi yangi islomiy hukumatning inqilobiy jo‘shqinligini jilovlashga qaratilgan edi. Aynan shu paytda Eron rahbariyati butun dunyo ularga qarshi birlashganini, ularni yo‘q qilishga intilayotganini anglab yetdi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Eron-Iroq urushi va Xomeyni vafotidan so‘ng Eron ichkarisida tashqi siyosat kelajagi bo‘yicha keskin bahslar boshlandi. Asosiy qarama-qarshilik — “islomiy inqilobni eksport qilish” siyosatini davom ettirish yoki “Eronning o‘zida islomiy hokimiyatni saqlab qolish” yo‘nalishlari bo’yicha kuzatildi. Ana shunday vaziyatda Tehron “Umm al-Qura” (“Shaharlarning onasi”) deb ataluvchi doktrinani qabul qildi. Bu g‘oya aslida yangilik emas edi — XX asr boshidagi islom islohotchilari (arablar) ta’limotlarida mavjud edi.

Mazkur doktrina Makka shahrini islom dunyosining siyosiy poytaxti, shaharlarning onasi sifatida e’tirof etgan. Eron versiyasida esa, inqilobdan so‘ng chin islom faqat Eronda g‘alaba qozongan deb hisoblanib, shunga ko‘ra, islom yetakchiligi roli unga o‘tishi lozim degan da’vo ilgari surilgan. Biroq, bu doktrinaning asosiy g‘oyasi bu emas edi. Asosiy maqsad — Erondagi islomiy inqilobni, ya’ni islomiy hukumatni himoya qilish edi.

Mazkur yondashuv Eron Islom Respublikasining tashqi siyosati asosiga aylanadi va unga mudofaa xarakteri beradi. Tehronning harbiy-siyosiy harakatlari to‘liq ravishda islomiy hukumatni saqlab qolishga yo‘naltiriladi. Bu maqsadda Eronga tayanadigan muntazam va nomuntazam guruhlar tarmog‘i yaratiladi — ular keyinchalik “Qarshilik o‘qi” (Axis of Resistance) nomini oladi. AQSH va Isroil esa Eronning islomiy hukumatiga tahdid solayotgan ekzistensial dushmanlar sifatida ko‘riladi. “Qarshilik o‘qi” birinchi navbatda ushbu davlatlarning mintaqadagi pozitsiyalariga qarshi yo‘naltiriladi va ulardan Eron hukumatiga tahdid tug‘ilgudek bo‘lsa, hujumga o‘tadi.

Shunday qilib, Eron tashqi siyosatining markaziy elementi — mudofaa bo’lib qolmoqda, ya’ni islomiy hukumatni himoya qilish.

Strategic Focus: Central Asia

Oʻzbekiston va Ozarbayjon: yagona vektor

M.Imomov, mustaqil ekspert

2025-yil iyul oyida Oʻzbekiston Prezidentining Ozarbayjonga davlat tashrifi ikki davlat oʻrtasidagi strategik muloqot va har tomonlama sheriklikka sodiqlikning yana bir yorqin dalilidir. Bu tashrif oʻzbek-ozarbayjon munosabatlarining kuchli siyosiy asosga, oʻzaro ishonchga va uzoq muddatli manfaatlarga tayanganini ko‘rsatdi.

So‘nggi yillarda ikki tomonlama aloqalar keskin faollashdi. Faqat 2017-yildan beri 200 ga yaqin yuqori darajadagi tashriflar amalga oshirilgani bu hamkorlikning beqiyos sur’atda rivojlanayotganini tasdiqlaydi. Bu raqamlar ortida iqtisodiy integratsiya, energetika, transport, madaniy-gumanitar almashinuv va axborot xavfsizligigacha bo‘lgan keng qamrovli yo‘nalishlarda olib borilayotgan tizimli ishlar turibdi.

Axborot siyosati bu strategik yo‘nalishlar qatorida alohida oʻrin tutmoqda. 2024-yilda Toshkentda oʻtkazilgan birinchi Oʻzbekiston-Ozarbayjon mediaforumi hamda Shusha global mediaforumida mamlakatimiz vakillarining ishtirok etishi ikki davlatning nafaqat geosiyosiy masalalarda, balki axborot maydonida ham mushtarak pozitsiyaga ega ekanini yaqqol koʻrsatdi. Hech shubhasiz, bu tashabbuslar raqamli asrda dushmanlik narrativlariga qarshi birgalikda javob berish yoʻlidagi muhim qadamlardir.

Oʻzbek-ozarbayjon munosabatlarining kuchi ularning shaklida emas, balki mazmunidadir. Bu ittifoqchilik tashqi siyosatdagi deklarativ bayonotlar bilan cheklanmay, real loyihalar va platformalar orqali umumiy maʼnaviy va axborot makonni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.

Bugungi Toshkent-Boku ittifoqi — bu zamonaviy mintaqaviy diplomatiyaning faol, harakatdagi modeli. Moslashuvchan, ochiq va natijaga yo‘naltirilgan ushbu siyosiy muloqot Yevrosiyo makonida barqarorlik va taraqqiyotning yangi tayanch nuqtasiga aylanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Bokuda O’zbekistonning yangi elchixona binosi ochildi.

Strategic Focus: Central Asia

3-iyul kuni Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti sammiti doirasida Xonkendi shahrida O’zbekiston Prezidenti Afg’oniston Bosh vazirining iqtisodiy masalalar bo’yicha o’rinbosarini qabul qildi.

Strategic Focus: Central Asia

@SamirHumbatov tomonidan @stratfocusca uchun maxsus

2025-yil 30-iyun kuni Yekaterinburgda OMON tomonidan zo‘ravonlik oqibatida Ozarbayjon va Rossiya fuqarolari bo‘lgan Ziyoddin va Husayn Safarovlarning mudhish tarzda o’ldirilishi oddiy voqea sifatida emas, balki Rossiyaning sobiq Sovet Ittifoqi respublikalaridan bo‘lgan, ayniqsa musulmon va turkiy xalqlarga nisbatan olib borayotgan ichki siyosatining keskinlashuvi va etnik ta’qiblarining xavotirli tendensiyasining bir qismi sifatida qaralishi lozim.

Rossiya hukumatining migrantlarga qarshi bunday agressiv siyosatni olib borishi bir necha omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, Ukrainadagi uzoq davom etayotgan urush fonida Rossiya ichkarisida bosim kuchaymoqda, bu esa mamlakat uchun nafaqat insoniy, balki iqtisodiy jihatdan ham fojiali yo‘qotishlarga olib keldi. Ikkinchidan, Rossiya xalqaro maydonda o‘z mavqeini yo‘qotmoqda, xususan, Janubiy Kavkazdan tortib Yaqin Sharqqacha bo‘lgan hududlar. Qorabog’da va Suriyada Moskva Turkiyaga yo‘l berishga majbur bo‘ldi. Uchinchidan, Ozarbayjon, Qozog‘iston va O‘zbekiston kabi davlatlarning tobora mustaqil va ko‘p vektorli tashqi siyosat olib borayotgani Kreml tomonidan o‘z tarixiy “ta’sir doirasiga” tahdid sifatida qabul qilinmoqda.

Mazkur kontekstda, Ozarbayjon fuqarolari va Markaziy Osiyodan kelgan boshqa migrantlarga (hatto Rossiya fuqaroligi bor etnik osiyoliklarning deportatsiyasi holatlari ham bor) nisbatan kuchaygan zo‘ravonlik nafaqat irqiy kamsitish, balki sobiq ittifoqdosh davlatlarga bosim o‘tkazish vositasi sifatida qaralmoqda. Bu, shuningdek, Rossiyaning ko‘p millatli davlat sifatida ichki muammolarini hal eta olmasligini va real integratsion kun tartibini repressiyalar hamda shantaj bilan almashtirayotganini ko‘rsatmoqda.

Eng tashvishli jihati shundaki, bu harakatlar Rossiya va Ozarbayjon o‘rtasida 2022-yil 22-fevralda imzolangan strategik ittifoq deklaratsiyasi fonida sodir bo‘lmoqda. Moskvaning o‘z majburiyatlarini buzayotgani nafaqat Bokuning, balki boshqa MDH hamkorlarining ham ishonchini yo’qotishga olib kelmoqda. Rossiyaning xalqaro izolyatsiyasi tobora chuqurlashayotgan bir paytda, Kreml mintaqadagi qolgan ta’sirini ham yo‘qotish xavfi ostida turibdi, aksincha Turkiya va turkiy davlatlar o‘zaro hamkorlik orqali muqobil kuch markaziga aylanishmoqda.

Shu bois, Kreml shuni anglashi kerakki, neoiimperial siyosat davri ortda qoldi. Mamlakat ichida etnik ozchiliklarni ta’qib qilish hamda qo‘shni davlatlarga nisbatan provokatsiyalar Rossiyaning xavfsizligini ta’minlamaydi — aksincha, uning xalqaro maydondagi yakkalanishini tezlashtiradi. Bugun Moskvaga o‘z ichki va tashqi siyosatini qayta ko‘rib chiqish har qachongidan ham muhim — aks holda, u nafaqat global sahnada, balki postsovet makonida ham mutlaq yolg‘iz qolish xavfiga duch keladi.

Samir Humbatov,
Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tadqiqotlari markazi rahbari (Ozarbayjon)

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Afg‘oniston Islom Amirligini rasman tan olganini tasdiqladi.

@erontahlili