O‘zbekistonning Afg‘oniston bo‘yicha yondashuvi Doha Forumida qo‘llab-quvvatlandi

Doha Forum 2025 doirasida O’zbekiston sha’feligida maxus sessiya tashkil etildi. SMTI direktori - O’zbekiston Respublikasi Xavfsizlik kengashi kotibi birinchi o’rinbosari Eldor Aripov va Prezidentning Afg’oniston bo’yicha maxsus vakili Ismatulla Irgashev Markaziy va Janubiy Osiyoda barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha davlatimizning yondashuvlarini taqdim etdilar. Mazkur sessiyada ilgari surilgan asosiy tezislar Afg‘onistonni mintaqaviy jarayonlardan chetlatmasdan, balki uni iqtisodiy va transport bog‘liqligiga faol jalb etish zarurligiga qaratildi.

O‘zbekiston vakillari Termiz muloqotini faqat ekspertlar uchrashuvi emas, balki Afg‘onistonga nisbatan xalqaro yondashuvni o‘zgartirishga xizmat qiluvchi strategik konsepsiya sifatida taqdim etdilar. Barqarorlikka bosim va izolyatsiya orqali emas, balki rivojlanish, ish o‘rinlari yaratish, savdo yo‘laklari, ta’lim va gumanitar aloqalarni kengaytirish orqali erishish mumkin, qaydi etdi ekspertlar.

Mamlakatimiz vakillari Termiz muloqotining asosida Prezident Shavkat Mirziyoyev tashqi siyosatidagi muhim tamoyil yotganini qayd etdilar: xavfsizlik rivojlanishdan boshlanadi. Shu nuqtayi nazardan, Afg‘onistonda iqtisodiy hayotni tiklash butun Markaziy va Janubiy Osiyo xavfsizligi uchun hal qiluvchi omil sifatida ko‘rsatildi.

Forumda O‘zbekiston tomonidan ilgari surilgan yana bir muhim tezis - Afg‘onistonni mintaqaviy bog‘lovchi bo‘g‘in sifatida ko‘rish zarurligi bo‘ldi. Termiz muloqoti doirasida Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyoni yagona makon sifatida rivojlantirish, transport va savdo yo‘laklarini kengaytirish, ta’lim va energetika loyihalarini uyg‘unlashtirish istiqbollari ilgari surildi.

O’zbekiston yondashuvi forumdagi boshqa ishtirokchilar tomonidan ijobiy baholandi. Afg‘oniston Tashqi ishlar vazirligi huzuridagi Strategik tadqiqotlar markazi direktori Abdul Hay Kanit O‘zbekistonning xavfsizlik masalalarini siyosiylashtirmagan holda, iqtisodiy hamkorlikka urg‘u berayotganini konstruktiv va amaliy yondashuv sifatida qayd etdi. Uning fikricha, aynan shunday yondashuv savdo, tranzit va odamlar o‘rtasidagi aloqalarni kengaytirishga xizmat qilmoqda.

Qatar Tashqi ishlar vazirining maxsus vakili Faysal bin Abdulloh al-Xanzab ham O‘zbekiston tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlab, Termiz muloqotini Afg‘oniston bilan xalqaro hamjamiyat o‘rtasidagi aloqalarni saqlab qoluvchi muhim mexanizm sifatida baholadi. Doha Forumidagi chiqishlarda ushbu platforma mintaqalararo integratsiyani mustahkamlashga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi.

Jorjtaun universiteti professori Valid Ziyod esa O‘zbekiston pozitsiyasini Afg‘onistonga nisbatan eskirgan geosiyosiy qarashlardan voz kechish namunasi sifatida baholadi. Uning fikricha, Afg‘onistonni faqat xavf manbai sifatida ko‘rish emas, balki uni madaniy, iqtisodiy va intellektual bog‘liqlik markazi sifatida qayta kashf etish mintaqa barqarorligining muhim sharti hisoblanadi.

Xulosa qilib aytganda, Doha Forumidagi muhokamalar O‘zbekiston tomonidan ilgari surilgan Termiz muloqoti tezislari xalqaro maydonda ijobiy qabul qilinayotganini ko‘rsatdi. Ishtirokchilar ushbu tashabbusni mintaqaviy mas’uliyat, amaliy hamkorlik va uzoq muddatli barqarorlikka yo‘naltirilgan muhim platforma sifatida baholadilar.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Yaqin Sharqda shia omili: hozirgi holat va asosiy tendensiyalar

So‘nggi paytlarda ekspertlar Yaqin Sharqda muhim bir savolni faol muhokama qilmoqda: Eronning “qarshilik o‘qi” zaiflashganidan keyin mintaqada nima bo‘ladi va bu shia omilining tugashini anglatadimi? Isroil va AQShning Eron hududiga bergan zarbalari, G‘azo, Livan va Suriyadagi Eron ittifoqchilarining tor-mor etilishi hamda Asad rejimining qulashi fonida ko‘pchilik Eronning mintaqaviy ta’siri sindi, degan xulosaga kelmoqda. Ammo bu qarash soddalashtirilgan bo‘lib, real jarayonlarni to‘liq aks ettirmaydi.

Aslida “Qarshilik o‘qi” faqat qurolli guruhlar majmuasi emas edi. U 2003-yilda AQSh Iroqqa bostirib kirganidan so‘ng shakllangan shialarning transmilliy siyosiy va mafkuraviy tarmog’i edi. O‘sha paytda Eron yuzaga kelgan bo‘shliqlardan foydalanib, Eron - Iroq - Suriya - Livan - Yaman yo‘nalishida ta’sir zonasini barpo qildi. 2014-yilga kelib tahlilchilar Eron amalda to‘rtta arab poytaxtiga - Bag‘dod, Bayrut, Damashq va Sanoga ta’sir o‘tkazayotganini ochiq ayta boshladi. Bu davr “Qarshilik o‘qi”ning eng kuchli bosqichi bo‘ldi.

Biroq 2019-yilda IShIDning mag‘lubiyati ushbu tizimning yemirilishini boshlab berdi. Shia yoshlarining ommaviy safarbarligi keskin kamaydi, yirik diniy ulamolar - avvalo iroqlik buyuk ulamo Oyatulloh Ali as-Sistoniy shia o’ziga xosligining militarizatsiyasidan voz kechdilar, qurolli guruhlar esa korrupsiya va zo‘ravonlik sabab jamiyat ko‘zida obro‘sini yo‘qotdi. Bu siyosiy raqamlarda ham yaqqol ko‘rindi: 2018-yilda Iroqda eronparast kuchlar parlamentda 48 o‘ringa ega bo‘lgan bo‘lsa, 2021-yilda atigi 17 o‘rin oldi. 2020-yilda Qosim Sulaymoniy va Abu Mahdi al-Muhandisning yo‘q qilinishi “Qarshilik o‘qi” uchun ramziy zarba bo‘ldi.

2023-yil 7-oktyabrdan keyingi voqealar esa bu jarayonni tezlashtirdi. XAMASning Isroilga hujumi dastlab butun “O‘q”ning kuchini ko‘rsatgandek tuyuldi, ammo amalda uning ichki bo‘linib ketganini ochib berdi. 2024-yil noyabrida Isroil Hizbullohni jiddiy zararsizlantirdi, ko‘plab qo‘mondonlar, jumladan Hasan Nasrulloh yo‘q qilindi, minglab jangchilar safdan chiqdi. Oradan ko‘p o‘tmay Suriyada Asad rejimi qulab tushdi. 2025-yil iyunida AQSh va Isroilning Eronga bergan bevosita zarbalariga esa shia proksilar javob qaytarmadi. Bu muhim signal edi: Eron endi transmilliy shia safarbarligiga emas, ichki millatchilikka tayanmoqda.

Ekspertlar bu fonda bir nechta asosiy trendlarni ajratib ko‘rsatmoqda.

Birinchi, shia siyosati endi bitta markazdan boshqariladigan umumiy diniy g‘oyaga tayanmayapti. Ilgari shia guruhlari o‘zlarini Eron boshchiligidagi yagona “qarshilik lageri”ning bir qismi deb ko‘rgan bo‘lsa, hozir ular har biri o‘z davlati ichidagi manfaatlar, muammolar va siyosiy realiyalarga moslashmoqda. Ya’ni shia harakati asta-sekin mintaqaviy diniy loyiha bo‘lishdan chiqib, Iroq, Livan yoki Eron doirasidagi milliy siyosiy kuchlar shakliga o‘tmoqda.

Ikkinchi, avlodlar almashinuvi. Shia siyosati va diniy hayotini uzoq yillar boshqarib kelgan asosiy shaxslar asta-sekin sahnadan ketmoqda. Bugun Eron oliy rahbari Ali Xomanaiy 86 yoshda, shialar orasida katta obro‘ga ega bo‘lgan iroqlik diniy yetakchi Ali as-Sistoniy esa 95 yoshda. Bu shuni anglatadiki, yaqin kelajakda shia dunyosida yangi yetakchilar paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, shialar uchun diniy ta’sir markazi Eron emas, balki Iroqdagi Najaf shahri bo‘lishi ehtimoli tobora kuchayib bormoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Uchinchi, shialarning chetlatilish xavfi. Shialar dunyo musulmonlarining atigi 15–20 foizini tashkil qilsa ham, Yaqin Sharqda musulmon aholining qariyb yarmi shialardan iborat. Ular Eron, Iroq va Bahraynda ko‘pchilikni, Livanda esa eng yirik diniy jamoani tashkil etadi. Bugun shia qurolli guruhlarining harbiy imkoniyatlari zaiflashgan bo‘lsa-da, shialarning diniy va jamoaviy o‘zligi yo‘qolmagan. Bunga 2024 yil avgustida Karbalo shahriga 21 million ziyoratchi kelgani yaqqol dalildir. Agar shialar siyosiy hayotdan chetga surilsa yoki ularning manfaatlari e’tibordan chetda qolsa, ular yana o‘zini himoya qilish yo‘llarini izlaydi va bu jarayonda Eronni tabiiy tayanch sifatida ko‘rishi ehtimoli yuqori.

To‘rtinchi, AQSh va Fors ko‘rfazi davlatlarining yangi yondashuvi. Bugun ular Eron bilan bog‘liq proksi guruhlarni zaiflashtirishga intilmoqda, ammo ekspertlar bir narsani alohida ta’kidlamoqda: shialarni siyosiy va iqtisodiy hayotga qo‘shmasdan turib mintaqada barqarorlikni ta’minlab bo‘lmaydi. Masalan, Livanda muammo faqat Hizbullohni qurolsizlantirish bilan hal bo‘lmaydi. Agar shialar yashaydigan hududlar tiklanmasa, yangi ish o‘rinlari yaratilmasa va shialarga davlat boshqaruvida real siyosiy vakillik berilmasa, bo‘shliq paydo bo‘ladi. Bu bo‘shliq esa yana radikal kuchlar va tashqi ta’sir uchun imkoniyat ochib beradi.

Taxminlarga ko‘ra, “Qarshilik o‘qi” endi avvalgi holatida qaytmaydi. Ya’ni, Eron boshchiligidagi yagona va markazlashgan shia bloki qayta shakllanishi ehtimoli past. Biroq bu shia omili butunlay yo‘qoladi, degani emas. Aksincha, shialar bundan keyin har bir davlat doirasida, milliy siyosiy kuchlar shaklida o‘z rolini davom ettiradi. Agar yangi mintaqaviy tartibda shialarga o‘rin berilmasa va ularning siyosiy hamda ijtimoiy manfaatlari e’tibordan chetda qolsa, bunday chetlatilish yana Eronning ta’siri kuchayishiga va eski mexanizmlarning qaytishiga zamin yaratishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, “Qarshilik o‘qi”ning zaiflashuvi yakun emas, balki o‘tish davridir. Yaqin Sharqda barqarorlikka erishish shialarni kuch bilan bostirish yoki siyosatdan siqib chiqarish orqali emas, balki ularni teng huquqli siyosiy va iqtisodiy ishtirokchi sifatida qabul qilish orqali mumkin bo‘ladi. Aks holda, bugun ta’siri susaygandek ko‘rinayotgan Eron omili kelajakda yana qaytib, yanada murakkab va xavfli shaklga kirishi ehtimoli saqlanib qoladi.

Strategic Focus: Central Asia