Hindiston–Isroil strategik yaqinlashuvi va uning mintaqaviy geosiyosiy oqibatlari

Jaxongir Xakimov

So‘nggi yillarda xalqaro tizimda kuchlar muvozanati sezilarli darajada o‘zgarib, global siyosat ko‘p qutblilik sari harakatlanmoqda. Ana shunday murakkab geosiyosiy sharoitda Hindiston va Isroil o‘rtasidagi aloqalarning chuqurlashuvi nafaqat ikki tomonlama hamkorlikning kengayishi, balki mintaqaviy va global xavfsizlik muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Hindiston–Isroil munosabatlarining yangi bosqichi

Narendra Modi ning Isroilga tashrifi va parlamentdagi nutqi ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarni yangi – strategik ittifoqchilik bosqichiga olib chiqdi. Hindiston ilgari ham Isroilni xalqaro maydonda, jumladan G‘azo va Falastin masalalarida diplomatik jihatdan qo‘llab-quvvatlab kelgan bo‘lsa-da, so‘nggi bosqichda asosiy e’tibor xavfsizlik va harbiy hamkorlikni chuqurlashtirishga qaratilmoqda.

An’anaviy ravishda Hindiston qurol-yarog‘ xaridida Rossiyaga tayanib kelgan. Biroq so‘nggi yillarda Nyu-Dehli harbiy texnologiyalarni diversifikatsiya qilish siyosatini amalga oshirmoqda. Bu jarayonda Isroilning ilg‘or mudofaa sanoati, xususan, uchuvchisiz uchish apparatlari, razvedka va kuzatuv tizimlari muhim o‘rin tutmoqda. Ma’lumki, Isroil o‘zining eng zamonaviy harbiy texnologiyalarini cheklangan doiradagi hamkorlarga taqdim etadi. Shu bois Hindiston bilan yuqori texnologik hamkorlik o‘rnatilishi Nyu-Dehli uchun muhim strategik imtiyoz sifatida baholanadi.

Mintaqaviy geosiyosiy muvozanatga ta’sir

Hindiston va Isroilning yaqinlashuvi bir qator davlatlar uchun geosiyosiy signal vazifasini bajarmoqda.

Birinchidan, Pokiston va Xitoy nuqtayi nazaridan bu jarayon Janubiy Osiyoda harbiy muvozanatning o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Hindistonning Isroil texnologiyalari bilan qurollanishi, ayniqsa dron va yuqori aniqlikdagi zarba tizimlari bilan ta’minlanishi Pokiston xavfsizlik doktrinasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Pokiston esa o‘z navbatida strategik muvozanatni saqlash maqsadida Xitoy bilan harbiy-texnik hamkorlikni yanada kuchaytirmoqda.

Ikkinchidan, Eron uchun ham ushbu yaqinlashuv muayyan xavotir manbai hisoblanadi. Hindistonning Isroil bilan yaqinlashuvi Eronning mintaqadagi geosiyosiy manevr imkoniyatlarini toraytirishi mumkin. Ayniqsa, Eronning yadroviy dasturi atrofidagi ziddiyatlar fonida yangi ittifoqchilik konfiguratsiyasi Tehron uchun noqulay strategik muhitni shakllantiradi.

Uchinchidan, arab davlatlarining pozitsiyasi nisbatan pragmatik xarakter kasb etmoqda. BAA, Qatar va Bahrain kabi davlatlar Isroil bilan iqtisodiy, moliyaviy va texnologik sohalarda hamkorlikni kengaytirib borayotganligi sababli Hindiston–Isroil yaqinlashuvini keskin salbiy qabul qilmayapti.

Afg‘oniston–Pokiston munosabatlari va “katta o‘yin” omili

Afg'oniston va Pokiston o‘rtasidagi chegara to‘qnashuvlari, jumladan fevral oyidagi voqealar, faqat ikki tomonlama ziddiyat doirasida baholanmaydi. Ayrim ekspertlar ushbu jarayonlarni yirik davlatlar manfaatlari to‘qnashuvi kontekstida talqin qilmoqda.

Pokiston tomoni ayrim zamonaviy dron va harbiy texnologiyalarning kelib chiqishi masalasida Hindiston va Isroil omilini tilga oladi. Bu iddaolar rasmiy darajada tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, mintaqadagi axborot va propagandaviy kurashning kuchayganini ko‘rsatadi.

Geosiyosiy nuqtayi nazardan, Afg‘onistondagi beqarorlik Eronning sharqiy chegaralarida xavfsizlik bosimini oshiradi. Bu esa tahlillarga ko‘ra, Isroil uchun Eronning strategik resurslarini ichki va mintaqaviy xavfsizlikka yo‘naltirish orqali uning boshqa yo‘nalishlardagi faolligini cheklash imkonini yaratadi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Rossiyaning pozitsiyasi va Markaziy Osiyo xavfsizligi

Rossiya so‘nggi yillarda Afg‘oniston masalasida siyosatini sezilarli darajada qayta ko‘rib chiqdi. Moskva “Tolibon” bilan aloqalarni kengaytirib, ularni Afg‘oniston siyosiy realligining muhim aktori sifatida qabul qilishga yaqinlashdi.

Markaziy Osiyo nuqtayi nazaridan Afg‘onistondagi beqarorlik Rossiyaning mintaqadagi xavfsizlik kafolatchisi sifatidagi rolini saqlab turadi. Xususan, Tojikiston bilan chegaradosh hududlardagi tahdidlar Rossiya harbiy va siyosiy ishtirokini asoslab beradi. Aksincha, agar mintaqada barqarorlik o‘rnatilib, transport yo‘laklari ochilsa va iqtisodiy integratsiya kuchaysa, Rossiyaning an’anaviy ta’sir mexanizmlari zaiflashishi mumkin.

Xulosa o'rnida, bugungi kunda xalqaro tizim ko‘p qutbli tuzilma sari o‘tish jarayonini boshdan kechirmoqda. Hindiston va Isroil o‘rtasidagi strategik yaqinlashuv ikki tomonlama hamkorlikdan tashqari, Pokiston, Xitoy va Eron bilan bog‘liq geosiyosiy muvozanatga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.

Afg‘oniston esa hanuzgacha yirik davlatlar manfaatlari kesishadigan geostrategik makon bo‘lib qolmoqda. Ushbu hududdagi beqarorlik yoki barqarorlik darajasi nafaqat Janubiy Osiyo, balki Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq xavfsizlik arxitekturasiga ham ta’sir etuvchi omil sifatida saqlanib qoladi.

Strategic Focus: Central Asia

Ijtimoiy tarmoqlarda Oyatulloh Alireza Arafiy “vaqtinchalik Oliy rahbar” yoki “vazifasini bajaruvchi” bo‘ldi degan ma’lumot tarqalmoqda. Bu haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi.

Eron Islom Respublikasi Konstitutsiyasining 111-moddasiga ko‘ra, Oliy rahbar lavozimi bo‘shagan taqdirda uch kishidan iborat vaqtinchalik kengash tuziladi (ya’ni yakka rahbar emas, kollegial boshqaruv):

- Prezident (Masud Pezeshkiyon)
- Sud hokimiyati rahbari (G‘ulom Husayn Mohseni-Ejeiy)
- Qo‘riqchilar kengashining bir faqihi (Maslahat kengashi tomonidan tanlanadi - bu safar Arafiy tanlangan)

Arafiy yakka Oliy rahbar emas, balki ushbu vaqtinchalik kengashning uchinchi a’zosi xolos. U doimiy Oliy rahbarni Ekspertlar majlisi saylaguniga qadar boshqa ikki a’zo bilan birgalikda mamlakatni boshqaradi.

Yozilmagan qoidalarga ko‘ra, Eron Islom Respublikasida Oliy rahbar odatda qora salla taqqan oyatulloh bo‘ladi. Arafiy esa oq salla taqadi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Eron Milliy xavfsizlik oliy kengashi kotibi Ali Larijoniy Islom Respublikasi AQSH bilan hech qanday muzokara olib bormasligini ma’lum qildi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Donald Tramp “xayoliy ambitsiyalar” ortidan “mintaqani tartibsizlikka giriftor qildi”, endi esa amerikalik harbiylar orasida qo‘shimcha yo‘qotishlar bo‘lishi mumkinligidan xavotir bildirmoqda.

Larijoniy ta’kidlashicha, Tramp o‘zining “adashgan xatti-harakati” bilan “Amerika birinchi o‘rinda” shiorini “Isroil birinchi o‘rinda”ga aylantirdi va “Isroilning hokimiyatga intilishi yo‘lida amerikalik askarlarni qurbon qildi”.

“Bugun Eron xalqi o‘zini himoya qilmoqda. Eron Qurolli kuchlari agressiyani boshlagani yo‘q”, - dedi Larijoniy.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Eron Kuvayt osmonida AQSH harbiy qiruvchi samolyotini urib tushirdi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Eronlik diplomatlarning ma’lum qilishicha, Prezident Shavkat Mirziyoyev Mas’ud Pezeshkiyonga Oyatulloh Ali Xomanaiyning vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirgan.

Strategic Focus: Central Asia

Yaqin Sharqdagi vaziyat keskinligicha qolarkan, O‘zbekistonning tashqi siyosatda tutayotgan yo‘li e’tiborga loyiq.
Masalan, bugun Shavkat Mirziyoyev tomonidan Ma’sud Pezeshkiyonga bildirilgan hamdardlik insoniylik va hurmat ifodasi bo‘ldi. Chunki, og‘ir vaziyatda aytilgan samimiy so‘zlar har doim katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Ayniqsa inqiroz paytida bildirilgan qo‘llab-quvvatlov uzoq vaqt esda qoladi.

Bu qadam O‘zbekiston va Eron o‘rtasidagi nafaqat tarixiy yaqinlik va dindoshlikni, shuningdek, o’zbekistonliklarning bugun davom etayotgan urushga bo’lgan munosabatini ham to’la aks ettiradi.

Bundan tashqari, Eron O‘zbekiston uchun strategik jihatdan ham muhim davlat. Janubiy yo‘nalish, transport yo‘laklari, dengiz portlariga chiqish imkoniyati — bularning barchasi uzoq muddatli manfaatlar bilan bog‘liq. Shuning uchun bugungi muloqot ertangi kunlar uchun alohida ahamiyatli.

Muhimi, O‘zbekiston faqat bir tomon bilan cheklanib qolmayapti. Urushga bevosita yoki bilvosita aloqador arab davlatlari bilan ham aloqalar davom etmoqda. Bu — ko‘pvektorli deya ta’riflanadigan tashqi siyosatning amaldagi ko‘rinishi. Ya’ni, hech qaysi tomonga og‘ib ketmasdan, hamma bilan muloqot ushlab qolinmoqda.

Umuman olganda, O‘zbekistonning bugungi pozitsiyasi keskinlikni kuchaytirish emas, balki barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.

O‘rta va kichik davlatlar uchun muvozanat va vazminlik qanchalik muhim ekanini esa bugun barcha o‘z tanasida yana bir bor his qilib ulgurdi, nazarimda.

@haqiqatdailyos

❗️Prezident topshirig’i: Fors ko’rfazi davlatlarida qolib ketgan fuqarolarimiz vatanga qaytariladi

Prezident Shavkat Mirziyoyev bosh vazir Abdulla Aripovga bu bo’yicha topshiriq berdi.

Bugun, 2-mart kuni Vazirlar Mahkamasida o’tkazilgan videoselektorda fuqarolarimizni xavfsiz va tizimli ravishda vatanga olib kelish bo‘yicha aniq vazifalar belgilab olindi.

Mamlakatdagi barcha aviakompaniyalarga Fors ko‘rfazi davlatlarida bo‘lib turgan yurtdoshlarimizni qaytarish choralarini ko‘rish topshirildi.

Xususan, Jidda—Toshkent yo‘nalishida repatriatsiya reyslarini tashkil etishga alohida e’tibor qaratish vazifasi yuklatildi.


👉 @jahongirolimov_rasmiy 👈

Qatar Mudofaa vazirligi xabariga ko‘ra, Eron tomondan uchib kelgan 2 ta Su-24 samolyoti urib tushirildi.

AQSH va Isroilning Eronga qarshi agressiyasi Yaqin Sharqda mintaqaviy urushga aylanmoqda.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Strategic Focus eksperti S.Pinxasova: Eronning hozirgi strategiyasi “g‘alati” ko‘rinyapti. Xususan, Tehron bevosita AQSH bazalarini emas, balki uning mintaqadagi ittifoqchilarini nishonga olmoqda. Maqsad - bu davlatlarni Vashingtonga bosim o‘tkazishga undash, ya’ni AQSHni chekinishga majbur qilish. Fikrimizcha, bu strategiya yaqin orada Eron manfaatlariga zid ishlaydi. Taxminlarga ko‘ra, tez-tez raketa zarbalari va dron hujumlari oqibatida mintaqa davlatlari AQSH atrofida jipslashadilar va shu tarzda Eron taktikasi juda jiddiy strategik xatoga aylanishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Yaqin Sharqdagi vaziyat boʻyicha Strategic Focus ekspertlarining munosabati

A.Fayzullozoda: Urushning ikki kuni tahlili shuni ko‘rsatdiki, Eron tizimi hali qulamagan. Kadrlar almashmoqda, boshqaruv ishlayapti, mobilizatsiya saqlanib qolgan. Zaiflashgan - ha, lekin parchalanish yo‘q. Shu bilan birga, Eron javob zarbasi bera olayotgani ham fakt. Bu esa mojaroni tezda tugaydigan jarayon emasligini anglatadi.

K.Akopyan: Tehron himoyada qiynalayotgan bo‘lsa-da, u butunlay ojiz emas. Cheklangan bo‘lsa ham zarar yetkaza olayotgani mintaqadagi kuchlar muvozanatini murakkablashtirmoqda. Eng xavflisi - urushning oqibatlari kutilmagan joylarda namoyon bo‘layotgani. Masalan, Pokiston va Iroqdagi AQSh diplomatik vakolatxonalariga hujumlar mazkur mintaqaviy mojaro tezda kengayib ketishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.

D.Abdullayev: Bu safar Eron ichida norozilik chiqishlari qayd etilgani muhim signal. Oldingi qisqa urush davrida bunday bo‘lmagandi. Demak, ichki bosim omili ham asta-sekin kuchaymoqda. Agar tashqi bosim davom etsa, ichki vaziyat ham yanada murakkablashishi ehtimoli bor.

M.Imomov: Deeskalatsiya ehtimoli borligi haqidagi signallar paydo bo‘lyapti. Muzokara haqidagi gap-so‘zlar va ayrim strategik qarorlar shuni ko‘rsatmoqda. Balki yangi rahbariyat yanada pragmatik yo‘lni tanlar. Ammo bu faqat taxmin - vaziyat juda tez o‘zgarishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Eronning Qozog‘istondagi elchisi Toqayev hamdardlik va qo‘llab-quvvatlash so‘zlarini yo‘llamaganini tasdiqladi.

“Ehtimol, dam olish kunlari sababli Qozog‘iston hukumati xabar yuborishga ulgurmagan”, - dedi u.

Sharqona dono va nozik javob.

Strategic Focus: Central Asia

Tramp Eronga qarshi operatsiya bo‘yicha AQSHdagi jamoatchilik fikri so‘rovlari uni qiziqtirmasligini tan oldi:

“Menga so‘rovlar baribir. Men to‘g‘ri deb bilgan ishni qilishim kerak… Buni allaqachon qilish kerak edi… Men reytinglarim past deb o‘ylamayman. Qarang, pastmi yoki yo‘qmi, menimcha, ular joyida. Ammo masala so‘rovlarda emas. Aqlidan ozgan odamlar boshqarayotgan davlat - Eronga yadroviy qurolga ega bo‘lishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi”, - dedi Tramp New York Post nashriga bergan intervyusida.

Reuters agentligi uchun Ipsos kompaniyasi o‘tkazgan so‘rov natijalariga ko‘ra, amerikaliklarning 30 foizidan kamrog‘i Eronga qarshi zarbalarni qo‘llab-quvvatlaydi.

Boshqa ayrim so‘rovlarda esa atigi 23 foiz respondent zarbalarni ma’qullagani qayd etilgan. Shu tarzda, D.Tramp ochiqchasiga jamoatchilik fikri, hatto o‘z tarafdorlari qarashlari ham unga qiziq emasligini tan oldi.

Strategic Focus: Atlantic

🇺🇿🇮🇷 Бахтиёр Саидов Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи билан телефон орқали мулоқот қилди

Ҳамкасблар минтақадаги вазиятни муҳокама қилган ва ҳар қандай кейинги кескинлашув жиддий гуманитар ва хавфсизлик оқибатларига олиб келиши мумкинлигини қайд этган

“Барча келишмовчилик ва низолар фақат тинч йўл билан — мулоқот ва дипломатия орқали ҳал этилиши лозимлиги ҳақидаги қатъий ва изчил позициямизни яна бир бор тасдиқладик”, дейилади хабарда.

Strategic Focus: LIVE

Diplomatik manbalarga ko‘ra, Eronning Ardabil viloyatida Oyatulloh Ali Xomanaiyning vakili bo‘lgan Sayyid Hasan Ameliy (1962-yil tug‘ilgan) Oliy rahbar lavozimiga asosiy nomzodlardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Uning saylanish ehtimoli yuqori baholanmoqda.

Ma’lumot uchun: Oyatulloh Sayyid Hasan Ameliy yadroviy qurol yaratish tarafdori.

Strategic Focus: Central Asia

Iran International (AQSH tomonidan moliyalashtiriladigan muxolif OAV) xabar berishicha, Ekspertlar kengashi Ali Xomanaiyning o‘g‘li Mojtaba Xomanaiyni Eronning navbatdagi Oliy rahbari etib sayladi.

Ma’lumot feyk bo‘lishi mumkin.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Dunyoda yuz berayotgan muhim xabar va tahliliy materiallarni bizda kuzating:

Strategic Focus: Central Asia - Markaziy Osiyodagi (va boshqa mintaqalar) asosiy voqealar tahlili.

Strategic Focus: Middle East & North Africa - Yaqin Sharq va Mag’ribdagi zamonaviy xalqaro munosabatlar.

Strategic Focus: Atlantic - AQSh va Yevropa kun tartibidagi asosiy mavzular hamda trendlar.

Xorijiy OAV - chet tillardagi yetakchi nashrlar kanali.

Strategic Focus: LIVE - jahondagi eng oxirgi va sara xabarlar.

Pokiston: kuchlar to‘qnashuvi markazidagi davlat

Oxirgi voqealar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Pokiston bir vaqtning o‘zida o‘zaro zid va raqobatbardosh strategik markazlar bosimi ostida qolib, turli geosiyosiy qutblar manfaatlari kesishgan murakkab chorrahada harakat qilishga majbur bo‘lmoqda. Islomobod uchun har bir tashqi yo‘nalish - xavfsizlik, iqtisodiy taraqqiyot va siyosiy barqarorlik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ulardan birini tanlash boshqasini zaiflashtirish xavfini tug‘diradi. Natijada Pokiston klassik ittifoq modelidan ko‘ra, nozik muvozanat va ko‘pvektorli strategik manevr siyosatini yuritishga majbur bo‘layotgan davlatga aylanmoqda. Bu murakkab geosiyosiy bosimni to‘liq anglash uchun Pokiston oldida turgan asosiy to‘rtta strategik omilni alohida ko‘rib chiqish zarur.

Birinchi, Saudiya yo‘nalishi. Ar-Riyod bilan tuzilgan mudofaa kelishuvi va Muhammad bin Salmon va’da qilgan moliyaviy paket Islomobodni arab xavfsizlik arxitekturasi ichiga chuqurroq integratsiyalab, Pokistonni Fors ko‘rfazi geosiyosiy kun tartibiga institutsional ravishda bog‘lab qo‘ymoqda.

Ikkinchi, Pekin yo‘nalishi.
Xitoy-Pokiston iqtisodiy koridori va milliardlab dollarlik infratuzilma investitsiyalari natijasida Islomobod Pekinning uzoq muddatli iqtisodiy strategiyasiga chuqur bog‘lanib qoldi. Natijada, Pokiston Yangi Ipak yo‘li loyihasining oddiy hamkori emas, balki uning muhim va ajralmas bo‘g‘iniga aylandi.

Uchinchi, Vashington yo‘nalishi. Pokiston harbiy elitasining Oq uy bilan saqlanib qolayotgan institutsional aloqalari Islomobodning xavfsizlik arxitekturasida Vashington bilan koordinatsiyani saqlab qolish istagini ko‘rsatib, uni G‘arb strategik orbitasidan to‘liq chiqib ketishdan tiyib turuvchi omilga aylantirmoqda.

To‘rtinchi, Eronning ehtimoliy “demokratlashtirilishi”. Ya’ni Tehronda hukumat tarkibi tashqi markazlar - AQSH yoki Isroil ta’sirida shakllanishi ssenariysi Pokiston manfaatlariga to‘g‘ri kelmaydi. Chunki bunday holatda mintaqaviy kuchlar muvozanati keskin o‘zgaradi. Taxminlarga ko‘ra, agar Eron siyosiy yo‘nalishini tubdan o‘zgartirsa, Pokiston “uchburchak bosim”ga tushishi mumkin: Hindiston, Afg‘oniston va ehtimoliy yangi yo‘nalishdagi Eron o‘rtasida qolib ketish xavfi paydo bo‘ladi. Islomobod bunday vaziyatda o‘z yadroviy salohiyati ham bosim ostiga tushishini yaxshi tushunadi.

Eskpertlarga ko‘ra, Isroilning uzoq muddatli maqsadi - mintaqada na sunniy, na shia davlatlarida yadroviy qurol bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik. Shu nuqtai nazardan, Eron ortidan navbat Pokistonga kelishi mumkin degan xavotirlar ham yo‘q emas. Bu jarayonda ayrim strategik manfaatlar Hindiston hamda boshqa mintaqaviy o‘yinchilarning maqsadlari bilan kesishishi, hatto ayrim nuqtalarda bir-birini to‘ldirishi ham mumkin.

Bundan tashqari, Erondagi baluj separatizmi kuchaysa, bu harakat Pokiston hududidagi, xususan, strategik Gvadar porti atrofida ham jonlanishi ehtimoli bor.

Xulosa qilib aytganda, Pokiston bugun haqiqiy ko‘pvektorli siyosat olib borishga majbur bo‘lgan davlatga aylandi. Bir vaqtning o‘zida Ar-Riyod, Pekin va Vashington bilan munosabatlarni saqlab qolish, shu bilan birga mintaqaviy xavfsizlik muvozanatini buzmaslik - nihoyatda nozik va murakkab strategik hisob-kitobni talab qiladi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa