Davomi

Beshinchidan, Fors ko‘rfazi davlatlari ham zarba ostida. Urushning eng kutilmagan oqibatlaridan biri - mojaro ta’siri Fors ko‘rfazi mintaqasiga ham bevosita yoyila boshlaganidir.

Eron “bosimni taqsimlash” strategiyasini tanladi. Natijada raketa va dron zarbalari nafaqat Isroilga, balki mintaqa infratuzilmasiga ham yo‘naltirilmoqda. Shu tariqa bir qator salbiy oqibatlarni ko‘rhimiz mumkin: energiya narxlari oshmoqda; turizm kamaymoqda; neft eksporti sekinlashmoqda; dengiz transporti sug‘urta xarajatlari oshmoqda.

Bu esa Fors ko‘rfazi davlatlarining “notinch mintaqadagi barqaror orollar” sifatidagi strategik imijiga jiddiy zarba bermoqda.

Oltinchidan, rejimni tashqaridan almashtirish deyarli imkonsiz. G‘arbda yana “rejim almashuvi” haqida gaplar yangramoqda. Ammo real holatga sovuqqon qaralsa, uchta asosiy ssenariy mavjud: 1) tashqi harbiy intervensiya (2003-yilgi Iroq kabi), bugungi siyosiy sharoitda deyarli imkonsiz; 2) kuch tuzilmalari ichidagi davlat to‘ntarishi, eng real variant; 3) evolyutsiya, avlodlar almashinuvi orqali tizimning asta-sekin o‘zgarishi.

Muammo shundaki, Eron muxolifatida hozir na yetakchi, na qandaydir yagona harakat/tashkilot mavjud.

Yettinchidan, Eronning ichki parchalanish xavfi. Vashingtonda allaqachon ayrim etnik harakatlarni qo‘llab-quvvatlash g‘oyalari muhokama qilinmoqda: kurdlar, balujlar, arablar, turkmanlar. Bu rejimni darhol ag‘darib yubormaydi. Ammo uzoq davom etadigan fuqarolar urushini boshlashi mumkin.

Bunday ssenariy butun mintaqa uchun xavfli. Chunki Eron - qariyb 90 million aholiga ega davlat. Uning beqarorlashuvi Yaqin Sharqda Iroq urushidan beri eng katta geosiyosiy inqirozni keltirib chiqarishi mumkin.

Umuman olganda, hozirgi vaziyatdan kelib chiqib, Eron atrofidagi jarayonlarning bir nechta ehtimoliy rivojlanish yo‘nalishlari ko‘rinmoqda. Hozircha uchta asosiy trayektoriya ajralib turibdi: birinchisi - rejim saqlanib qoladi va ichki harbiy konsolidatsiya yuz beradi (eng ehtimolli ssenariy). Ikkinchisi - mamlakat asta-sekin IIQK nazorati ostidagi harbiy avtoritar tizimga o‘tadi. Uchinchisi - bir necha yil ichida kuch tuzilmalari ichida yosh ofitserlar tomonidan ichki to‘ntarish sodir bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, qisqa muddatda rejimning tezkor qulash ehtimoli hozircha eng kam ehtimolli variant bo‘lib qolmoqda.

Biroq bu urushning eng katta paradoksi shundaki, Eronni zarba ostiga olish orqali Yaqin Sharqdagi kuchlar muvozanatini o‘zgartirish maqsad qilingan bo‘lsa-da, mojaro allaqachon butun mintaqa arxitekturasiga ta’sir ko‘rsata boshladi. Fors ko‘rfazi davlatlari o‘zini tobora zaifroq his qilmoqda, AQSh bilan munosabatlar murakkablashmoqda, Xitoy va Rossiya esa mintaqadagi geosiyosiy o‘yinda yanada faolroq ishtirok etmoqda.

Shu sababli, hatto urush ertaga yakunlansa ham, Yaqin Sharqdagi strategik muvozanat allaqachon o‘zgarib ulgurdi. Mintaqa esa yangi, uzoq davom etishi mumkin bo‘lgan beqarorlik davriga kirib bormoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Ekspertlar oxirgi vaqtlarda AQSh va Isroilning Eronga nisbatan strategik maqsadlari borasidagi farqlarni tobora faolroq muhokama qilmoqdalar. Hozircha ikki davlat harbiy jihatdan bir frontda harakat qilayotgandek ko‘rinadi: razvedka almashinuvi, nishonlarni muvofiqlashtirish va qo‘shma zarba operatsiyalari davom etmoqda. Ammo bu tashqi hamjihatlik ortida urushning siyosiy yakuni borasida turli strategik qarashlar shakllanayotgani tobora aniqroq ko‘rinmoqda.

Mavjud vaziyat tahlili bir nechta muhim trendlarni ajratib ko‘rsatish imkonini beradi.

Birinchidan, AQSh va Isroil o‘rtasida urushning yakuniy maqsadi borasida strategik tafovut mavjud. Isroil ushbu urushni Eron rejimini maksimal darajada zaiflashtirish va uzoq muddatda ichki siyosiy o‘zgarishlar uchun sharoit yaratish vositasi sifatida ko‘rmoqda. AQSh esa ko‘proq boshqariladigan natijaga intilmoqda: Vashington uchun Tehron ustidan strategik nazorat o‘rnatish va energiya bozori barqarorligini saqlash ustuvor vazifa hisoblanadi.

Ikkinchidan, urushni qanday yakunlash masalasi yaqin kelajakda asosiy siyosiy muammoga aylanishi mumkin. Harbiy operatsiyalar davom etayotgan paytda ikki tomon o‘rtasidagi farqlar ochiq ko‘rinmayapti. Ammo urushni to‘xtatish uchun siyosiy qaror qabul qilinadigan bosqichga yetilganda, strategik qarashlar o‘rtasidagi tafovutlar keskinlashishi ehtimoldan xoli emas.

Uchinchidan, mojaroning cho‘zilishi Isroilni murakkab strategik vaziyatga olib kelishi mumkin. Eron bilan qarama-qarshilik davom etayotgan bir paytda Livandagi Hizbullohga qarshi operatsiyalar ham kengayib bormoqda. Bu esa Isroilni bir vaqtning o‘zida ikki yo‘nalishda harbiy bosimni saqlab turishga majbur qilishi mumkin.

To‘rtinchidan, urush allaqachon global iqtisodiyotga ta’sir ko‘rsatishni boshladi. Eron atrofidagi keskinlik energiya bozorlarida noaniqlikni kuchaytirib, neft narxlarining o‘sishiga olib kelmoqda. Bu jarayon moliya bozorlaridan tortib davlat byudjetlarigacha bo‘lgan ko‘plab iqtisodiy tizimlarga ta’sir ko‘rsatmoqda.

Beshinchidan, urush Netanyaxu uchun siyosiy riskga aylanishi mumkin. Isroil ichida ham ushbu mojaro bo‘yicha savollar paydo bo‘la boshladi. Agar urush Eron rejimini o‘zgartirmasdan yoki muhim strategik natijalarsiz yakunlansa, bu ko‘pchilik tomonidan to‘liq g‘alaba sifatida qabul qilinmasligi ehtimoli yuqori. Bundan tashqari, Isroil atigi sakkiz oy avval ham Eron bilan harbiy to‘qnashuvga kirishgan edi. O‘sha paytda hukumat ushbu operatsiyani “avlodlar uchun g‘alaba” sifatida taqdim qilgan. Shu sababli Isroil jamiyatida tabiiy savol paydo bo‘lmoqda: agar o‘sha urush haqiqatan ham strategik g‘alaba bo‘lgan bo‘lsa, nega yangi mojaro juda qisqa vaqt ichida yana boshlanib ketdi? Yaqqol natijalarsiz yakunlangan urush esa yaqinlashayotgan saylovlar fonida Netanyaxu uchun jiddiy siyosiy bosim omiliga aylanishi mumkin.

Umuman olganda, hozirgi mojaro faqat harbiy kampaniya emas, balki kengroq geosiyosiy jarayonning bir qismi sifatida shakllanmoqda. Agar urush tez orada siyosiy kelishuv bilan yakunlanmasa, u Yaqin Sharqda uzoq davom etadigan strategik raqobatning yangi bosqichiga aylanishi mumkin.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Ahror Burxonov O’zbekistonning Vashington shtatidagi ilk bosh konsuli etib tayinlandi.

Bunga qadar u tashqi ishlar vazirining matbuot kotibi edi.

ℹ️ Ma’lumot uchun: 2025-yil 12-noyabrdagi Prezident farmonida AQSh hududida qo‘shimcha konsulliklar ochish vazifasi belgilangan edi.


👉 @xushnudbek 👈

🇺🇿🇧🇾 Александр Лукашенко Ўзбекистон ва ўзбеклар ҳақида.

Strategic Focus: LIVE

Eronning “mosaic defense” doktrinasi

A.Davidson, siyosiy ekspert

Eron atrofida yuzaga kelgan hozirgi mojaro mamlakat so‘nggi o‘n yilliklarda ishlab chiqqan harbiy doktrinani - “mosaic defense” (mozaik mudofaa) konsepsiyasini amalda sinovdan o‘tkazayotgan birinchi yirik urush hisoblanadi. Ushbu model texnologik jihatdan ustun raqib (AQSh va Isroil) bilan to‘qnashuv sharoitida harbiy tizimning barqarorligini saqlab qolish uchun yaratilgan.

Hozirgi bosqichda kuzatilayotgan harbiy faollik shuni ko‘rsatadiki, bu tizim kamida urushning boshlang‘ich bosqichida o‘zini oqlamoqda. Biroq uning uzoq muddatli chidamliligi hali ham ochiq savol bo‘lib qolmoqda.

Doktrina qanday paydo bo‘lgan?

Zamonaviy urushlarda asosiy strategiya ko‘pincha raqibning boshqaruv tizimini falaj qilishga qaratiladi. AQSh armiyasi buni Fors ko‘rfazi urushi va Iroq kampaniyalarida qo‘llagan: urush boshida qo‘mondonlik markazlari, aloqa tizimlari va qaror qabul qilish infratuzilmasiga zarba bergan.

Eron ushbu tajribani tahlil qilib, muhim xulosaga keldi: texnologik jihatdan ustun davlatga qarshi markazlashgan qo‘mondonlik tizimi uzoq yashay olmaydi.

Shu sababli Tehron tarmoqli boshqaruv modelini yaratdi. Bu model quyidagi elementlarga tayanadi: a) harbiy vakolatlarni mintaqaviy va viloyat shtablariga taqsimlash; b) Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi (IIQK) bo‘linmalarining nisbatan mustaqil harakat qila olishi; d) ko‘p kanalli aloqa tizimlari orqali buyruqlar uzatilishi. Shu tariqa harbiy tizim markaziy piramida emas, balki tarmoq shaklidagi strukturaga aylandi.

Urushning dastlabki natijalari

Urushning ilk haftalari shuni ko‘rsatadiki, Eron tizimi to‘liq falaj bo‘lib qolmadi.

AQSh va Isroil zarbalariga qaramay, Eron 1) raketa va dron zarbalarini davom ettirmoqda; 2) Ho‘rmuz bo‘g‘ozida bosimni saqlab turibdi; 3) mintaqadagi proksi kuchlar, jumladan “Hizbulloh” bilan koordinatsiyani davom ettirmoqda; 4) mamlakat ichida xavfsizlik operatsiyalarini olib bormoqda. Ya’ni, qisqa qilib aytganda, qo‘mondonlik tarmog‘i to‘liq izdan chiqmadi.

Dastlabki javob zarbalari juda tez va keng hududni qamrab olgani sababli, ular ehtimol oldindan tayyorlangan rejalari asosida amalga oshirilgan. Keyingi operatsiyalar esa tizim hali ham faol ishlayotganini ko‘rsatmoqda.

Uch pog‘onali boshqaruv tizimi

“Mosaic defense” uch darajali boshqaruv arxitekturasiga asoslanadi. 1. Respublika darajasi: urush strategiyasi va siyosiy maqsadlarni belgilaydi. 2. Operativ daraja: mintaqaviy harbiy faoliyatni muvofiqlashtiradi va resurslarni taqsimlaydi. 3. Viloyat darajasi: IIQK bo‘linmalari va Basij tarmoqlari amaliy operatsiyalarni bajaradi.

Muhim jihati shundaki, tizim aloqa uzilib qolgan sharoitda ham ishlashga moslashtirilgan. Viloyat qo‘mondonlari oldindan berilgan vazifalar asosida mustaqil harakat qila oladi.

Tarqoq zarbalar taktikasi

Ba’zi tahlilchilar Eron raketa zarbalari sinxron emasligini qayd etmoqda. Biroq bu zaiflik emas, balki ehtimol ongli taktika.

Eron bir vaqtning o‘zida keng ko‘lamli zarba berish o‘rniga: turli hududlardan raketalarni bosqichma-bosqich uchirmoqda; turli brigadalar uchun alohida uchirish oynalari belgilamoqda; zarbalarni vaqt bo‘yicha taqsimlamoqda. Bu esa raketa uchirish qurilmalarining “yashovchanligini” oshirib, ularni aniqlashni qiyinlashtirmoqda.

Aloqa tizimining roli

Eronning harbiy aloqa arxitekturasi bir nechta qatlamdan iborat: harbiy radio tarmoqlari, optik tolali aloqa, sun’iy yo‘ldosh aloqasi, mahalliy qo‘mondonlik kanallari, National Information Network (NIN) - milliy ichki internet. NIN ayniqsa muhim: u davlat va harbiy tizimlarga global internet uzilgan taqdirda ham ishlash imkonini beradi.

Shu sababli elektron urush orqali barcha aloqa kanallarini bir vaqtning o‘zida uzib qo‘yish deyarli imkonsiz. Raqiblar ko‘proq aloqa tugunlari va yuqori rahbariyatni nishonga olish orqali tarmoqni sekin-asta zaiflashtirishga urinmoqda.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Davomi

Eng katta sinov - logistika

Biroq qo‘mondonlik tizimining yashovchanligi urushni davom ettirish uchun yetarli emas.

Asosiy muammo logistika bo‘lishi mumkin: raketa va dron zaxiralari, transport yo‘llari, yoqilg‘i ta’minoti, texnik xizmat ko‘rsatish.

Agar Eron uzoq vaqt davomida intensiv zarbalarni davom ettira olsa, bu ikki narsadan dalolat beradi: oldindan tayyorlangan katta hajmdagi zaxiralar, yoki milliy va mintaqaviy darajadagi logistika tizimi hali ham samarali ishlayapti.

Iqtisodiy bosim omili

“Mosaic defense” harbiy boshqaruv tizimini himoya qiladi, ammo davlat iqtisodiyotini himoya qila olmaydi.

Masalan, Xarg oroli atrofidagi energetik infratuzilmaga zarbalar Eronning asosiy neft eksportini izdan chiqarishi mumkin. Bu esa harbiy tizim buzilmasa ham, mamlakatga moliyaviy bosim keltirib chiqaradi. Natijada harbiy bosim ichki siyosiy va iqtisodiy bosim bilan birlashishi mumkin.

Doktrinaning ichki paradoksi

“Mosaic defense” konsepsiyasi muhim strategik almashuvni o‘z ichiga oladi. Bir tomondan, tizim rahbariyatga qarshi zarbalarga chidamli. Ikkinchi tomondan, mintaqaviy qo‘mondonlar ko‘proq mustaqillikka ega bo‘ladi, aloqa yomonlashganda koordinatsiya murakkablashadi, tizim asta-sekin fragmentatsiyaga uchrashi mumkin.

Markazlashgan siyosiy tizimga ega davlat uchun bu nazorat va operativ avtonomiya o‘rtasidagi ziddiyatni yuzaga keltiradi.

Xulosa qilib aytganda, Eronning mozaik mudofaa doktrinasi qisqa muddatda o‘zini oqlamoqda. Tehron zarbalar ostida ham harbiy operatsiyalarni davom ettirish imkoniyatini saqlab qoldi. Ammo tizimning haqiqiy sinovi hali oldinda. Agar logistika tarmoqlari izdan chiqsa, raketa zaxiralari kamayib ketsa, yoki energetik infratuzilma jiddiy zarar ko‘rsa, unda mozaik tizim to‘satdan qulamaydi, balki asta-sekin koordinatsiyani yo‘qotib, fragmentatsiyaga uchrashi mumkin. Shu sababli urushning keyingi bosqichida asosiy savol shunday bo‘ladi: Eronning mavjud harbiy tarmog‘i uzoq muddatli strategik bosimga qanchalik bardosh bera oladi?

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali tranzitni qayta tiklash uchun qo‘ygan shartlari ma’lum bo‘ldi:

- sanksiyalarning bekor qilinishi;

- AQSh harbiy bazalarining Yaqin Sharqdan chiqarilishi;

- muzlatilgan aktivlarning qaytarilishi;

- savdoni AQSh dollaridan o‘zga valyutalarda rivojlantirish.

Strategic Focus: Central Asia

Ho‘rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi geosiyosiy bosim: global energiya tizimi yangi inqiroz yoqasida

Eron tomonidan Ho‘rmuz bo‘g‘ozining amalda bloklanishi global energiya bozorini keskin beqarorlashtirmoqda. Tehron “dushman davlatlar” kemalarining o‘tishiga ruxsat bermasligini yana bir bor takrorladi. Shu fonda AQSh prezidenti D.Tramp bo‘g‘ozni qayta ochish uchun xalqaro harbiy koalitsiya tuzishga urinmoqda. Biroq bu tashabbus ittifoqchilar orasida ham bir xil qo‘llab-quvvatlanmayapti.

Global energiya arteriyasi

Ho‘rmuz bo‘g‘ozi dunyo energetik tizimining eng muhim nuqtalaridan biri hisoblanadi. Urush boshlanishidan oldin global neft savdosining taxminan 25% aynan shu yo‘lak orqali o‘tardi. Shu sababli uning bloklanishi darhol xalqaro bozorlarni larzaga soldi.

Neft narxlari buni tezda aks ettirdi: juma kuni (13 mart) Brent nefti bir barreli $103 atrofida barqarorlashgan edi, dushanba kuni (16 mart) $106 ga ko‘tarildi. AQSh ichki bozorida ham keskin o‘sish kuzatildi. Xususan, urush boshlanganidan beri benzin narxlari 25% ga oshdi. Bu raqamlar global savdo yo‘llari qanchalik nozik ekanini yana bir bor ko‘rsatmoqda.

AQSh koalitsiya tuzishga urinmoqda

Prezident Tramp strategik suv yo‘lini ochish uchun xalqaro harbiy koalitsiya shakllantirish bo‘yicha muzokaralar olib borayotganini ma’lum qildi.

Financial Times nashriga bergan intervyusida u ittifoqchilarga ochiq signal yubordi: agar ular yordam bermasa, bu “NATO kelajagi uchun juda yomon bo‘ladi.”

Shuningdek, Tramp Xitoyga ham bosim o‘tkazdi. Eron nefti Xitoyga yo‘nalgan tankerlarni o‘tkazishda davom etayotganini hisobga olib, AQSh prezidenti Pekinni koalitsiyaga qo‘shilishga chaqirdi. Aks holda, u kelasi oy rejalashtirilgan Xitoyga tashrifini kechiktirishi mumkinligini bildirdi. Bu bayonotlar shuni ko‘rsatadiki, Ho‘rmuz inqirozi nafaqat harbiy, balki katta geosiyosiy savdolashuv maydoniga aylanmoqda.

Ittifoqchilar ikkilanmoqda

AQShning barcha hamkorlari ham harbiy eskalatsiyani qo‘llab-quvvatlayotgani yo‘q.

Brusselda bo‘lib o‘tgan tashqi ishlar vazirlari uchrashuvi oldidan Yevropa Ittifoqining tashqi siyosat rahbari Kaya Kallas blok Eronning de-fakto blokadasiga javoban dengiz missiyasini ko‘rib chiqayotganini aytdi.

Biroq Yevropaning yirik davlatlari ehtiyotkor pozitsiyani egalladi. Fransiya, Italiya, Germaniya harbiy operatsiya bo‘yicha xavotirlarini bildirdi.

Boshqa ittifoqchilar esa yanada ehtiyotkor qaror qabul qildi. Jumladan, Avstraliya va Yaponiya mintaqaga harbiy kemalar yubormasligini ma’lum qildi. Bu esa AQSh boshchiligidagi koalitsiya kutilganidek keng bo‘lmasligi mumkinligini anglatadi.

Global iqtisodiyotga zarba

Ho‘rmuz bo‘g‘ozining bloklanishi global iqtisodiy tizimga darhol ta’sir ko‘rsatmoqda. Energiya narxlarining o‘sishi logistika zanjirlarida yangi bosimlarni keltirib chiqarmoqda.

9-mart kuni American Farm Bureau Federation (AQShdagi yirik fermerlar tashkiloti) prezidentga yuborgan maktubida ogohlantirdi: energiya bozoridagi beqarorlik ta’minot zanjiri shoklarini keltirib chiqaradi va bu allaqachon rekord darajadagi ishlab chiqarish xarajatlarini yanada oshiradi. Ushbu jarayon fermerlarning daromad marjalari allaqachon juda past bo‘lgan paytda sodir bo‘layotgani ayniqsa xavotirli.

Demak, energiya inqirozi faqat neft bozorini emas, balki qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat narxlarini ham bevosita ta’sir ostiga olishi mumkin.

Yangi xavf: dengiz minalari

Vaziyatni yanada murakkablashtirayotgan omillardan biri - dengiz minalari ehtimoli.

Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozida dengiz minalarini joylashtirgani haqidagi xabarlar ortidan avtonom “robot” mina qidiruv kemalarini yuborish imkoniyati ko‘rib chiqilayotganini ma’lum qildi.

Minalarni zararsizlantirish esa harbiy jihatdan eng murakkab operatsiyalardan biri hisoblanadi - u nihoyatda xavfli va juda ko‘p vaqt talab qiladi. Shu bilan birga Tramp ham keskin ogohlantirish berdi: agar ayrim davlatlar dengiz koalitsiyasiga qo‘shilmasa, “biz buni eslab qolamiz.”

Strategic Focus: Central Asia

Xulosa qilib aytganda, Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi inqiroz asta-sekin mintaqaviy mojarodan global strategik muammoga aylanmoqda. Bir tomondan, global neft savdosining 20% aynan shu yo‘lakka bog‘liq, Brent narxi $103 dan $106 ga ko‘tarildi, AQShda benzin narxlari 25% ga oshdi. Ikkinchi tomondan, harbiy koalitsiya yaratish masalasida ham G‘arb ittifoqchilari orasida bir xil pozitsiya yo‘q. Agar blokada uzoq davom etsa yoki dengiz minalari haqidagi ma’lumotlar tasdiqlansa, Ho’rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi mojaro nafaqat energiya bozorini, balki global savdo tizimi va ittifoqchilik siyosatini ham qayta shakllantirishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Hurmatli Strategic Focus kuzatuvchilari!

Yaqin Sharqda Eron atrofida yuzaga kelgan mojaro global siyosat, energiya bozorlari va mintaqaviy xavfsizlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatyapti. Shu munosabat bilan Strategic Focus platformasi O‘zbekistonliklarning ushbu voqealar bo‘yicha fikrini o‘rganish maqsadida qisqa 11 ta savoldan iborat so‘rov o‘tkazmoqda. (Qo‘shimcha 12-savol ham bor)

Sizning javoblaringiz jamoatchilik kayfiyatini tahlil qilish va keyingi ilmiy tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega.

Quyidagi savollarga javob berib, o‘z fikringizni bildiring.

Strategic Focus: Central Asia