Do‘stlar, barchangizni Navro‘z bayrami bilan samimiy tabriklaymiz!

Ushbu yangilanish va yangicha nafas bayrami sizlarga yangi imkoniyatlar, mustahkam sog‘lik va yuksak marralar olib kelsin. Qalblaringizda umid va ilhom, xonadonlaringizda esa fayzu baraka va quvonch doimo hamroh bo‘lsin.

Navro‘z barchamizga yangi boshlanishlar, kuch va birlik olib kelib, oldimizga qo‘ygan maqsadlarimiz sari dadil qadam tashlashga ilhom bersin!

Strategic Focus: Central Asia

Вазият жиддий: АҚШ Эронга 48 соатлик ультиматум қўйди. Эрон янада кескинроқ жавоб қайтарди

“Трамп Путинни Украина масаласида танқид қилади, лекин ўзи ҳам унинг йўлидан бормоқда”

2026 йил 21 март куни АҚШ Президенти Дональд Трамп ўзининг “Truth Social” ижтимоий тармоғида кескин баёнот билан чиқиб, Эрон Ислом Республикасига Ҳўрмуз бўғозини халқаро кема қатнови учун тўлиқ ва сўзсиз очиш учун 48 соат муҳлат берди. Агар ушбу ультиматум бажарилмаса, Трамп Эроннинг энергетика инфратузилмасига, хусусан, энг йирик электр станцияларидан бошлаб оммавий зарбалар бериш билан таҳдид қилди. Ушбу муддат Вашингтон вақти билан 2026 йил 23 март куни кечқурун (Тошкент вақти билан 24 март куни соат 04:44 атрофида) тугайди.

Мазкур кескинлик АҚШ ва Исроил коалициясининг Эронга қарши тўртинчи ҳафта давом этаётган ҳарбий амалиёти фонида юзага келди. Аввалроқ Эроннинг ҳарбий ва ядровий объектларига зарба берилиб, олий раҳбарияти йўқ қилинган эди. Бунга жавобан Теҳрон дунё нефть қазиб олиш ҳажмининг қарийб 20 фоизи ўтадиган стратегик Ҳўрмуз бўғозини тўсиб қўйган ва бу глобал энергия бозорларида тартибсизликни келтириб чиқарган эди. Трамп Эроннинг ҳарбий салоҳияти аллақачон “харитадан ўчирилганини” таъкидлаб, эндиликда бўғознинг очилиши кўринишидаги тўлиқ таслим бўлишни талаб қилмоқда.

Эрон томони Трампнинг ультиматумига дарҳол жавоб қайтариб, агар мамлакат ёқилғи-энергетика мажмуаси нишонга олинса, минтақадаги АҚШ ва унинг иттифоқчиларига тегишли энергетика, ахборот технологиялари ва айниқса, сув чучуклаштириш инфратузилмасига қақшатқич зарбалар берилишини маълум қилди. “The Wall Street Journal” нашрининг таъкидлашича, сув чучуклаштириш иншоотлари Яқин Шарқнинг энг заиф нуқтаси ҳисобланади. Форс кўрфази мамлакатлари, хусусан, Қувайт (90%), Саудия Арабистони (70%) ва БАА (42%) ичимлик суви учун айнан шу ускуналарга қарамдир. Ҳатто битта йирик иншоотнинг шикастланиши бир неча кун ичида миллионлаб одамлар иштирокидаги гуманитар ҳалокатга сабаб бўлиши мумкин.

Трампнинг электр станцияларига зарба бериш таҳдиди халқаро ҳамжамиятда Россиянинг Украина энергия тизимига қарши 2022-2023 йилларда қўллаган тактикаси билан боғлиқ кўплаб параллелларни келтириб чиқарди. Ҳар икки ҳолатда ҳам мақсад – гуманитар ва иқтисодий инқироз яратиш орқали душман иродасини синдиришдир. Фарқи шундаки, Трамп ўз ҳаракатларини глобал иқтисодий хавфсизлик ва нефть нархини жиловлаш билан оқламоқда ҳамда ҳозирча бу фақат ультиматум шаклида қолмоқда.

Ҳозирда жаҳонда нефть нархи кўтарилишда давом этмоқда, Европа ва Форс кўрфази давлатлари эса муқобил йўналишларни изламоқда. Франция, Германия, Буюк Британия ва Япония каби давлатлар Эроннинг ҳаракатларини қоралаб, бўғозни очишни талаб қилишди. Ультиматум муддати тугашига оз вақт қолар экан, дунё Эронга қарши янги зарбалар тўлқинининг ва миллионлаб одамларнинг ҳаёти боғлиқ бўлган ичимлик суви иншоотларининг вайрон қилиниши каби даҳшатли гуманитар ҳалокатнинг гувоҳи бўлиши мумкин.

@gayratkhodjasaydaliev

Ekspert doiralarda so‘nggi paytlarda Eron atrofidagi urush tobora faol muhokama qilinmoqda va umumiy xulosa shuki: hech kim katta urushni xohlamaydi, lekin barcha tomonlarning harakatlari asta-sekin aynan shunga olib bormoqda.

Oddiy qilib aytganda, har bir tomonning o‘z manfaatlari bor - va aynan shu manfaatlar mos kelmagani uchun vaziyat tobora murakkablashmoqda.

AQSh vaziyatni nazorat ostida ushlab turmoqchi. Ularning maqsadi - Eronni zaiflashtirish, lekin katta urushga kirib ketmaslik. Ular mintaqadagi ta’sirini saqlab qolishni, ittifoqchilarini himoya qilishni va yangi uzoq urushdan qochishni istaydi. Shuning uchun ehtiyotkor harakat qilmoqdalar: bosim qilish, cheklangan zarbalar berish, lekin “qizil chiziq”dan o‘tmaslikka harakat qilinyapti. Muammo shundaki, har qanday bosim javob reaksiyani keltirib chiqarmoqda - va bu javobni nazorat qilish qiyin.

Isroil esa boshqacha pozitsiyada. Ular uchun Eron - to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavf. Shu sababli Isroil Eronni shunchaki jilovlash emas, balki imkon qadar zaiflashtirishni xohlaydi. Bu esa yanada keskin harakatlar va yuqori riskga tayyorlikni anglatadi. Farq oddiy: AQSh nazorat qilinadigan mojaro xohlasa, Isroil esa aniq natijaga erishmoqchi. Shu yerda ittifoqchilar o‘rtasida ham yashirin tafovut paydo bo‘ladi.

Eron esa umuman boshqa yo‘lni tanlagan. U to‘g‘ridan-to‘g‘ri katta urushga qarshi, chunki bu juda xavfli. Uning maqsadi - chidab turish va raqib uchun narxni maksimal darajada oshirish. Shu sababli u asimmetrik usullardan foydalanmoqda: bilvosita zarbalar, mintaqadagi ittifoqchilar orqali bosim, vaqtni cho‘zish. Oddiy qilib aytganda, Eron “tezkor g‘alaba”ni emas, balki raqib uchun g‘alabani imkonsiz qilishni ko‘zlaydi.

Arab monarxiyalari (Saudiya Arabistoni, BAA, Qatar va boshqalar) esa eng murakkab va ikki qatlamli pozitsiyani egallagan. Ochiq bayonotlarda ular tinchlik va barqarorlik tarafdori - va bu rost. Ularning asosiy qo‘rquvi - katta urush o‘z hududiga yaqinlashib, neft infratuzilmasi va iqtisodiyotga zarar yetkazishi.
Lekin tahlillarga ko‘ra, ularning yashirin manfaatlari ham bor: a) ular Eronning maksimal zaiflashishini xohlaydi (lekin qulashini emas); b) ular urushni xohlamaydi, lekin bosim davom etishiga qarshi emas; d) ularning strategik maqsadi - o‘zlari urushga tortilmasdan Eron ta’sirini kamaytirish.

Shu sababli ular ikki yo‘nalishda harakat qilmoqda: Bir tomondan, diplomatiya, muzokaralar, Eron bilan munosabatlarni yumshatish. Ikkinchi tomondan, AQSh orqali bosim siyosatini bilvosita qo‘llab-quvvatlash. Buni oddiy qilib shunday ifodalash mumkin: “Eron zaiflashsin, lekin bu bizning hududimizda va bizning hisobimizdan bo‘lmasin.”

Natijada quyidagi manzara yuzaga keladi: AQSh - nazorat qilishga harakat qilmoqda; Isroil - bosimni kuchaytirmoqda; Eron - vaqtni cho‘zib, charchatmoqda; arab monarxiyalari - urushdan qochib, lekin natijadan foyda ko‘rmoqchi.

Aynan shu sababli tomonlar bir-biriga “mos” harakat qilmayapti. Har kim o‘z manfaatini ko‘zlaydi - lekin bu umumiy hisobda keskinlikni oshiryapti.

Yana bir muhim muammo - vaziyatni tezda yumshatadigan real mexanizmlar deyarli yo‘q. Aloqa kanallari zaif, ishonch past. Har qanday hodisa katta zanjirli reaksiya berishi mumkin.

Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, 3 ta ssenariyni taxmin qilish mumkin:

1. Uzoq davom etadigan past intensivlikdagi mojaro (eng real variant). Zarbalar va javoblar davom etadi, lekin rasmiy katta urush bo‘lmaydi. Bu holat ko‘pchilikka “qulay”, lekin xavf yuqori bo‘lib qoladi.

2. Kutilmagan keskin eskalatsiya. Bir katta hodisa yoki xato butun vaziyatni keskin o‘zgartirishi mumkin. Bu holda Fors ko‘rfazi davlatlari ham bevosita xavf ostida qoladi.

3. Vaqtinchalik yumshash (norasmiy kelishuvlar orqali). Vositchilar yordamida keskinlik biroz pasayishi mumkin. Lekin bu tinchlik emas, faqat pauza bo‘ladi.

Strategic Focus: Central Asia

16-23 mart kunlari Strategic Focus kanali tomonidan o‘tkazilgan (1000 nafardan ortiq respondent qatnashgan) so‘rov natijalari O‘zbekiston jamiyatida Yaqin Sharqdagi Eronga oid mojaro yuzasidan shakllangan qarashlar umuman olganda ongli, muvozanatli va vaziyatni real baholashga asoslangan yondashuv mavjudligini ko‘rsatadi. Ushbu natijalar nafaqat jamoatchilik kayfiyatini, balki mamlakat tashqi siyosiy yo‘nalishining ichki legitimligini ham aks ettiradi.

Avvalo, respondentlarning mutlaq ko‘pchiligi (59%) voqealardan yaxshi xabardor, yana 35% qisman xabardor ekanini bildirgani e’tiborga loyiq. Bu holat O‘zbekistonda global jarayonlarga nisbatan befarqlik emas, balki axborotlashgan, tahlil qila oladigan va jarayonlarni ongli ravishda kuzatuvchi jamiyat shakllanayotganidan dalolat beradi. Bunday muhit esa tashqi siyosiy qarorlarning jamiyat tomonidan qabul qilinishi, legitimligi va uzoq muddatli barqarorligini ta’minlaydigan strategik omil hisoblanadi.

So‘rov natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbek jamiyati keskin harbiy eskalatsiyani qo‘llab-quvvatlamayapti. Xususan, respondentlarning 89% AQSh va Isroilning Eronga qarshi harakatlarini qat’iy rad etib, ularni noto‘g‘ri va asossiz deb baholagan. Bu o‘ta muhim va prinsipial signal bo‘lib, jamiyat mojarolarni kuch ishlatish orqali hal etish g‘oyasini rad etayotganini, aksincha uni yirik geosiyosiy manfaatlar to‘qnashuvi sifatida aniq anglayotganini ko‘rsatadi.

Mojaroning ehtimoliy rivoji bo‘yicha javoblar ham ehtiyotkor realizmni aks ettiradi. Respondentlarning 45% katta mintaqaviy urush xavfini asosiy ssenariy sifatida ko‘rsatgan bo‘lsa, 26% diplomatik kelishuv ehtimolini saqlanib qolayotgan variant sifatida baholagan. Ya’ni, jamoatchilik ongida eskalatsiya xavfi yuqori ekani bilan birga, diplomatiyaga bo‘lgan umid ham saqlanmoqda. Shu bilan birga, urush davomiyligi bo‘yicha qarashlar ham ancha realistik: ishtirokchilarning 47% mojaro bir necha oy davom etishini taxmin qilgan, 16% esa uning uzoq muddatli (bir necha yil) tus olishini ehtimoldan xoli deb hisoblamaydi. Bu esa jamiyatda inqirozning tezkor emas, balki cho‘ziluvchi xarakterga ega bo‘lishi mumkinligi haqidagi tushuncha ustun ekanini ko‘rsatadi.

Urushning ildiz sabablari borasida respondentlar ideologik omillardan ko‘ra, geosiyosiy va resurslar bilan bog‘liq sabablarni ustun qo‘ygan. Xususan, 41% Isroil - Eron qarama-qarshiligini, 29% energiya resurslarini, 23% esa geosiyosiy raqobatni asosiy omil sifatida ko‘rsatgan. Faqatgina 7% respondent yadroviy dastur omilini asosiy sabab deb hisoblagan. Kuzatuvchilarimiz murakkab xalqaro jarayonlarni soddalashtirilgan narrativlar orqali emas, balki manfaatlar to‘qnashuvi nuqtai nazaridan anglayotganini ko‘rishimiz mumkin.

Shu bilan birga, Eronning ehtimoliy yadro maqomi masalasida javoblar ehtiyotkor yondashuv ustun ekanini ko‘rsatadi. Respondentlarning 38% buni O‘zbekiston manfaatlariga mos kelmaydi deb baholagan bo‘lsa, 28% ehtimoliy moslikni inkor etmagan, 15% esa ijobiy qarash bildirgan. Yana 19% aniq fikr bildirmagan. Ushbu natijalar jamiyatda yadro omiliga nisbatan qat’iy va keskin pozitsiyadan ko‘ra, xavfsizlik, geosiyosiy muvozanat va milliy manfaatlarni kompleks tarzda hisobga oluvchi pragmatik yondashuv shakllanganini anglatadi.

O‘zbekistonning ushbu mojaro doirasidagi ehtimoliy siyosati bo‘yicha javoblar alohida e’tiborga loyiq. Respondentlarning 54% qat’iy neytral siyosat tarafdori ekanini bildirgan, yana 30% diplomatik vositachilikni qo‘llab-quvvatlagan. Harbiy tarafkashlikni qo‘llab-quvvatlovchilar ulushi esa minimal darajada qolmoqda. Bu natija mamlakatda “faol neytrallik + diplomatiya” modeli keng jamoatchilik tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotganini yaqqol ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Mojaroning O‘zbekiston uchun ehtimoliy oqibatlari borasida respondentlar eng katta xavf sifatida iqtisodiy bosimni (51%) ko‘rsatgan. Bu esa jamiyat global inqirozlarning bevosita xavfsizlikdan ko‘ra, iqtisodiy kanallar orqali ta’sir ko‘rsatishini chuqur anglayotganini bildiradi. Shu bilan birga, xavfsizlik va geosiyosiy bosim omillari ham sezilarli darajada qayd etilgan.

Global kuchlar balansiga oid qarashlar ham e’tiborga molik: respondentlarning 60% ushbu mojaro fonida Rossiya va Xitoy pozitsiyalari mustahkamlanishi mumkin deb hisoblaydi. Mazkur mojaro yirik kuchlar o‘rtasidagi strategik qayta taqsimot jarayoni sifatida qabul qilinmoqda.

Mojaroning kimga eng katta zarar yetkazishi borasidagi javoblar ham muvozanatli: respondentlarning 36% zarar asosan Eronga tegishini, yana 36% esa butun mintaqa davlatlari eng katta yo‘qotishlarga duch kelishini ta’kidlagan. Faqat 9% Isroilni asosiy zarar ko‘ruvchi tomon deb hisoblagan, 19% esa global miqyosdagi salbiy oqibatlarni qayd etgan. Bu esa jamiyat ushbu mojaroni faqat ikki tomonlama qarama-qarshilik emas, balki keng mintaqaviy va global oqibatlarga ega inqiroz sifatida ko‘rayotganini bildiradi.

Eng muhim jihatlardan biri - O‘zbekistonning amaldagi tashqi siyosatiga berilgan bahodir. Respondentlarning 68% uni to‘g‘ri va muvozanatli deb baholagan, yana 14% umumiy jihatdan to‘g‘ri, biroq faolroq bo‘lishi mumkinligini qayd etgan. Shu tariqa, jami 82% ijobiy baho Prezident Shavkat Mirziyoyev olib borayotgan ehtiyotkor, pragmatik va mas’uliyatli tashqi siyosat yo‘nalishi jamiyat tomonidan keng qo‘llab-quvvatlanayotganini ko‘rsatadi.

Umuman olganda, so‘rov natijalari O‘zbekiston jamiyati global geosiyosiy jarayonlarni ongli ravishda baholayotganini, harbiy eskalatsiyadan ko‘ra diplomatik yechimlarni afzal ko‘rayotganini hamda milliy manfaatlar va barqarorlikni ustuvor deb bilayotganini tasdiqlaydi. Eng muhimi, bu kayfiyatlar mamlakat Rahbariyati tomonidan tanlangan pragmatik neytrallik, muvozanatli diplomatiya va ko‘p vektorli tashqi siyosat kursi bilan to‘liq uyg‘unlashadi.

Strategic Focus: Central Asia

Yaqin Sharqdagi vaziyat bo‘yicha Strategic Focus ekspertlari munosabati:

M.Imomov: So‘nggi voqealar shuni ko‘rsatadiki, AQSh bosimi endi avtomatik natija bermaydi. Harbiy ultimatumning pauza bilan yakunlanishi eskalatsiya chegaralari mavjudligini ochiq namoyish etdi. Global tizimda yangi haqiqat shakllandi: hatto eng kuchli davlat ham har doim ssenariyni oxirigacha olib bora olmaydi.

K.Ametov: Bosim va zarbalarga qaramay, Eron rejimi ham strategik barqarorlikni saqlab qoldi, ham ichki konsolidatsiyani kuchaytirdi. Eng muhimi - elitada shakllangan tasavvur: “biz bardosh berdik, demak yutdik”. Geosiyosatda aynan shu psixologik ustunlik ko‘pincha real natijalardan ham muhimroq omilga aylanadi.

S.Pinxasova: Ushbu inqiroz zamonaviy geosiyosatda qarorlar ko‘pincha harbiy emas, balki energetik va iqtisodiy omillar bilan belgilanishini yana bir bor tasdiqladi. Neft narxining keskin pasayishi Tramp uchun vaqtinchalik strategik yutuq bo‘ldi, ammo aynan shu omil eskalatsiyani cheklovchi asosiy faktor sifatida ham namoyon bo‘ldi.

A.Fayzullozoda: AQShning orqaga chekinishi fonida Isroil yanada murakkab vaziyatga tushmoqda. Endilikda mojaro tezkor hal etiladigan urushdan ko‘ra, cho‘ziluvchi qarama-qarshilik formatiga o‘tmoqda. Bu esa mintaqada uzoq davom etadigan beqarorlikni kuchaytiradi va davlatlarni tobora mustaqil, ba’zan keskin qarorlar qabul qilishga majbur qiladi.

K.Akopyan: Ushbu vaziyatda har ikki tomon “yuzni saqlab qoldi”, ammo mazmun jihatidan natija turlicha. AQSh buni muzokaralar va vaziyatni nazorat qilayotganlik orqali izohlasa, Eron esa raqibning chekinishi sifatida talqin qilmoqda. Strategik nuqtai nazardan esa, AQShning yutug‘i vaqtinchalik va taktik, Eron esa aynan tasavvur va narrativ darajasida ustunlikni qo‘lga kiritdi.

Strategic Focus: Central Asia

Oxirgi voqealar tahliliga koʻra, D.Tramp Eron bilan mojaroning hozirgi bosqichida to‘xtash niyatida emas. Aksincha, Vashingtonda harbiy kampaniyani davom ettirish va kengaytirish bo‘yicha qat’iy qarash shakllanmoqda.

Oq uydagilarning fikricha, Eronga qarshi urushni hozir to‘xtatish AQShning strategik zaifligi sifatida qabul qilinadi. Bu esa Yaqin Sharqdagi ittifoqchilar, ayniqsa Fors ko‘rfazi davlatlari va Isroil ishonchiga putur yetkazadi, hamda raqobatchilar - birinchi navbatda Xitoy uchun imkoniyat oynasini ochadi. Shu sababli Tramp atrofidagilar yakunlanmagan operatsiya AQSh ta’siriga davomiy eskalatsiyadan ko‘ra kattaroq zarar yetkazishiga ishonadilar.

Alohida e’tibor global energetika xavflariga qaratilgan. Eron allaqachon Hoʻrmuz bo‘g‘ozi atrofidagi vaziyatga ta’sir o‘tkaza olishini ko‘rsatdi va Vashingtonda shunday qarash bor: ushbu bosim richagini yo‘q qilmasdan turib, AQSh jahon iqtisodiyotining asosiy arteriyasi ustidan nazoratni yo‘qotadi. Demak, vazifa kengroq qo‘yilmoqda - nafaqat zarba berish, balki Eronni strategik shantaj imkoniyatidan mahrum qilish.

Qaror qabul qilishda tarixiy parallel ham muhim rol o‘ynaydi. Ekspert doiralarda Suvaysh kanali ssenariysi faol muhokama qilinmoqda - o‘shanda Buyuk Britaniya va Fransiyaning ortga chekinishi ularning global kuch maqomini yo‘qotishiga olib kelgan edi. Oq uyda shunga o‘xshash effekt takrorlanishidan xavotir bor va xulosa aniq: har qanday chekinish AQSh global maqomining pasayishi boshlanishi sifatida qabul qilinadi.

Shu fonda strategiyaning harbiy komponenti ham kuchaymoqda. Oq uyda cheklangan zarbalar maqsadga erishish uchun yetarli emas degan fikr kuchayib bormoqda. Shu sababli yanada keskin ssenariylar, jumladan quruqlikdagi ishtirokni kengaytirish muhokama qilinmoqda. Asosiy argument pragmatik: faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosim natijani kafolatlaydi va tiyib turish omilini tiklaydi.

Shunday qilib, Vashingtonning hozirgi liniyasi taktik emas, balki strategik hisob-kitobga asoslanadi: mojaroni davom ettirish narxi ortga chekinish narxidan past deb baholanmoqda. Tramp logikasida bu oddiy mintaqaviy operatsiya emas, balki AQShning global yetakchilik maqomini saqlab qolish sinovi hisoblanadi.

Strategic Focus: Atlantic

Aynan Eronning AQShni strategik jihatdan “joyiga qo‘ya olgani” Vashington tomonidan kechirilmaydi. Trampning siyosiy va shaxsiy xarakterini inobatga olgan holda, yuqori ehtimol bilan mojaro keyingi bosqichga - to‘g‘ridan-to‘g‘ri quruqlikdagi harbiy operatsiyasiga o‘tishi mumkin. Bu ssenariyda asosiy maqsadlardan biri faqat Tehron ustidan bosimni kuchaytirish emas, balki kengroq ma’noda mintaqadagi strategik tugunlar ustidan nazoratni qo‘lga olish orqali global raqobatda ustunlikni tiklashdan iborat bo‘ladi.

Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali Xitoyning umumiy neft importining qariyb 40–50 foizi o‘tadi - bu kuniga 10 mln barreldan ortiq hajmni tashkil etadi. Umuman olganda, bo‘g‘ozdan kuniga 20 mln barreldan ziyod neft oqimi o‘tadi. Shu sababli ushbu yo‘lakning yopilishi yoki nazoratga olinishi Xitoy iqtisodiy xavfsizligi uchun jiddiy tahdid sifatida baholanadi.

Shu nuqtai nazardan, AQShning strategik maqsadini faqat Eron bilan qarama-qarshilik doirasida emas, balki AQSh - Xitoy global raqobati kontekstida ko‘rish zarur. Ho‘rmuz ustidan nazorat o‘rnatish Vashingtonga Pekinning energetik zaif nuqtasiga bosim o‘tkazish, uning iqtisodiy barqarorligini izdan chiqarish va global ta’minot zanjirlaridagi rolini cheklash imkonini beradi. Demak, mintaqadagi harbiy-siyosiy harakatlar aslida kengroq geostrategik o‘yin - ya’ni Xitoyni jilovlash strategiyasining bir elementi sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Kuchsiz ittifoqchidan mustaqil o‘yinchiga: Yevropaning og‘riqli uyg‘onishi

K.Akopyan, Strategic Focus eksperti

So‘nggi voqealar fonida Yevropaning global siyosatdagi o‘rni va AQSh bilan munosabatlari yangi bosqichga o‘tayotgani tobora aniq ko‘rinmoqda. “Epshteyn koalitsiyasi”ning Eronga qarshi agressiyasi esa bu jarayonni tezlashtirib, Yevropaning real imkoniyatlari va cheklovlarini ochiq namoyon qildi.

Avvalo, Yevropa bugun aniq pozitsiyaga ega emas, balki ehtiyotkor va ikkiyoqlama siyosat yuritmoqda. Brussel urushni qo‘llamayapti, ayrim Yevropa davlatlari uni xalqaro huquq buzilishi deb ham tan oladi, ammo baribir ochiq va qat’iy baho berishdan tiyilmoqda. Natijada, Yevropa yagona front sifatida emas, balki umumiy kayfiyati bor, lekin strategiyasi yo‘q blok sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Shu bilan birga, mojaro Yevropaning harbiy jihatdan mustaqil o‘yinchi emasligini ko‘rsatdi. Hatto Ho‘rmuz bo‘g‘ozi kabi strategik hududda ham Yevropa ochiq tan olmoqda: bu masalani hal qilish uning qo‘lidan kelmaydi. Demak, Yevropa global xavfsizlik masalalarida hali ham AQShga qaram.

Eng muhim paradokslardan biri shundaki, Yevropa mojaroning bevosita ishtirokchisi emas, ammo uning iqtisodiy zarbalarini aynan o‘zi eng ko‘p his qilmoqda. Energiya narxlari, logistika uzilishlari va boshqa ikkilamchi effektlar Yevropa iqtisodiyotiga kuchli bosim bermoqda. Ya’ni u qaror qabul qilmaydi, lekin oqibatlarni ko‘taradi.

Bu fon transatlantik munosabatlarda chuqur ishonch inqirozini yuzaga keltirmoqda. AQShning Yevropa bilan yetarli maslahatlashmasdan harakat qilishi Yevropada tobora ko‘proq “strategik xiyonat” sifatida qabul qilinmoqda. Natijada, ittifoqchilik modeli ichidan yemirila boshladi.

Shu bilan birga, so‘nggi tajriba Yevropa uchun muhim saboq bo‘ldi: yon berish ishlamaydi. AQShga moslashish va “bo‘ysunish” siyosati kutilgan natijani bermadi. Aksincha, qat’iy pozitsiya egallagan davlatlar, xususan Ispaniya, ko‘proq natijaga erishmoqda. Bu esa Yevropani asta-sekin boshqacha strategiya - o‘z manfaatlarini ochiq himoya qilish yo‘liga olib chiqmoqda.

Aynan shu jarayonda Yevropa o‘zini qayta anglash bosqichiga kirdi. Grenlandiya inqirozi va savdo siyosatidagi faol harakatlar shuni ko‘rsatdiki, zarurat tug‘ilganda Yevropa jiddiy qarshilik ko‘rsata oladi. Biroq bu hali tizimli strategiyaga aylangani yo‘q - ko‘proq epizodik reaksiyalar shaklida namoyon bo‘lmoqda.

Ichki siyosiy jarayonlar ham bu transformatsiyani murakkablashtirmoqda. Yevropada markaziy siyosiy kuchlar tobora o‘ng kun tartibiga yaqinlashmoqda. Bu esa Yevropaning qadriyatlarga asoslangan tashqi siyosatidan asta-sekin pragmatik va kuchga asoslangan modelga o‘tayotganini anglatadi.

Natijada, AQSh va Yevropa o‘rtasidagi munosabatlar sifat jihatidan o‘zgarib bormoqda. Bu endi klassik ittifoq emas, balki asta-sekin masofa olayotgan, lekin to‘liq ajralmagan hamkorlik modeliga o‘xshaydi. Yevropa ko‘proq mustaqil qaror qabul qilishga intilmoqda, ayniqsa savdo va xavfsizlik masalalarida.

Shu kontekstda Xitoy omili ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. AQShning noaniq siyosati Yevropani yangi sheriklar izlashga majbur qilmoqda va Pekinga nisbatan mustaqil strategiya ishlab chiqish zaruratini tug‘dirmoqda. Bu esa global tizimning tobora ko‘p qutbli shaklga o‘tayotganini anglatadi.

Umuman olganda, Yevropa bugun o‘tish davrida turibdi. U hali to‘liq mustaqil geosiyosiy kuchga aylangani yo‘q, biroq avvalgi kabi AQShga to‘liq tayanuvchi model ham ortda qolmoqda. Eng muhim savol esa ochiq qolmoqda: Yevropa bu transformatsiyani yakunlab, haqiqiy strategik subyektga aylana oladimi yoki yo‘q.

Strategic Focus: Atlantic