AQSH prezidenti Donald Trampning Hormuz bo‘g‘ozidagi harbiy-dengiz operatsiyasini kutilmaganda to‘xtatishi Yaqin Sharqdagi vaziyat yangi bosqichga o‘tayotganini ko‘rsatmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, “Ozodlik loyihasi” deb nomlangan operatsiya aslida Eron ustidan bosimni keskin oshirish, uning dengiz logistikasini nazorat ostiga olish va Tehronni strategik yon berishga majbur qilish uchun tayyorlangan edi. Biroq operatsiya to‘liq boshlanmasidan turib “pauza”ga qo‘yildi. Bu qaror ortida diplomatik hisob-kitob yotgani aytilmoqda.

Qayd etilishicha, Vashington so‘nggi haftalarda Eronning raketa infratuzilmasi, harbiy obyektlari va havo mudofaa tizimlariga jiddiy zarbalar berdi. Ayrim manbalarga ko‘ra, AQSH va Isroil tomonidan amalga oshirilgan hujumlar natijasida Tehron sezilarli harbiy yo‘qotishlarga uchragan. Ammo eng muhim maqsad - Eronning yadro salohiyatini to‘liq yo‘q qilish amalga oshmagan. Demak, AQSH kuch ishlatish orqali strategik ustunlikka erishgan bo‘lsa-da, Eronni to‘liq sindira olmadi.

Shu fonda Tramp administratsiyasi yangi xavfni ko‘rmoqda: agar urush chuqurlashsa, mojaro butun mintaqaga yoyilishi mumkin. Eron hali ham AQSH bazalariga, energetik infratuzilmaga va Hormuz bo‘g‘ozidagi xalqaro savdo yo‘llariga tahdid qilish imkoniyatini saqlab qolmoqda. Bu esa neft narxlari, global logistika va xalqaro bozorlarga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli Oq uy harbiy bosimni vaqtincha to‘xtatib, muzokara oynasini ochishga qaror qilgan ko‘rinadi.

Bu borada AQSHdagi ichki siyosiy bosimni ham hisobga olish kerak. Tramp uchun yangi uzoq urush siyosiy jihatdan xavfli bo‘lishi mumkin. Amerika jamiyatida Yaqin Sharqdagi navbatdagi harbiy kampaniyaga nisbatan charchoq mavjud. Shu sababli Tramp bir vaqtning o‘zida ham “qat’iy lider”, ham “urushni to‘xtata oladigan muzokarachı” obrazini shakllantirishga urinmoqda.

Eng muhim xulosa shundaki, Vashingtonning Eron bo‘yicha siyosati asta-sekin o‘zgarmoqda. Dastlabki maqsad Tehronni maksimal bosim orqali zaiflashtirish bo‘lgan bo‘lsa, endi AQSH ko‘proq “nazorat ostidagi tiyib turish” modeliga o‘tmoqda. Ya’ni, Amerika Eronni butunlay qulatish emas, balki uning imkoniyatlarini cheklash va muzokaralar orqali boshqarishni afzal ko‘rayotgandek ko‘rinadi.

Bu esa Yaqin Sharqda yangi geosiyosiy bosqich boshlanayotganini anglatadi. Chunki hozir asosiy savol urushning o‘zi emas, balki undan keyingi kuchlar muvozanati qanday shakllanishida qolmoqda.

Z.Abdullayeva, kuzatuvchi

Strategic Focus: Central Asia

AQSHda so‘nggi yillarda kuzatilayotgan eng muhim siyosiy tendensiyalardan biri - dinning davlat boshqaruvi va jamoat hayotidagi rolini qayta kuchaytirishga urinishdir. Bu jarayon endi oddiy konservativ ritorika darajasidan chiqib, davlat siyosatini shakllantiruvchi mafkuraviy yo‘nalishga aylanmoqda. Ayniqsa respublikachilar va Tramp atrofidagi konservativ doiralar orasida “Amerika o‘zining xristian ildizlariga qaytishi kerak” degan qarash tobora faol ilgari surilmoqda.

Bugungi bahs markazida esa AQSH siyosiy tizimining eng asosiy tamoyillaridan biri - “cherkov va davlat ajratilgan” degan prinsip turibdi. Konservativ lager vakillari ushbu modelni liberal elitalar tomonidan yaratilgan sun’iy cheklov sifatida talqin qilmoqda. Ularning fikricha, diniy qadriyatlarning davlat institutlaridan siqib chiqarilishi Amerika jamiyatidagi axloqiy inqirozning asosiy sabablaridan biridir.

Shu sababli AQSHda yangi konservativ to‘lqin davlat maktablarida diniy elementlarni kengaytirish, ibodat va diniy ramzlarni qaytarish, shuningdek diniy tashkilotlarning davlat bilan hamkorligini kuchaytirishga urinmoqda. Bundan tashqari, diniy e’tiqod asosida ayrim federal talablarni rad etish huquqini kengaytirish bo‘yicha ham bosim kuchaymoqda. Bu, ayniqsa gender siyosati, LGBT masalalari, vaksina majburiyati va tibbiy standartlar atrofida yaqqol ko‘rinmoqda.

Aslida bu oddiy diniy masala emas. Gap AQSHning kelajakdagi ideologik modeli haqida ketmoqda. Bir tomonda Amerikani sekulyar, multikultural va liberal davlat sifatida saqlab qolmoqchi bo‘lgan kuchlar turibdi. Ikkinchi tomonda esa mamlakatni “an’anaviy xristian sivilizatsiyasi” sifatida qayta shakllantirishni istayotgan konservativ blok mavjud.

Muhim jihati shundaki, bu jarayon faqat ichki siyosat bilan cheklanmaydi. AQSHdagi madaniy va diniy transformatsiya global siyosatga ham ta’sir qiladi. Chunki Vashingtonning tashqi siyosiy qarorlari ko‘pincha ichki mafkuraviy muhit bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Agar konservativ-diniy qarashlar davlat apparatida yanada kuchaysa, AQSHning xalqaro kun tartibidagi ustuvorliklari ham o‘zgarishi mumkin.

Bugungi “madaniy urush” aslida jamiyatning qaysi qadriyatlar asosida yashashi haqidagi kurashdir. Liberal model individual erkinlik va sekulyarizmni himoya qilsa, konservativ lager kollektiv oʻziga xoslik, din va “an’anaviy Amerika” g‘oyasini oldinga surmoqda. Eng xavfli jihati esa - bu qarama-qarshilik tobora chuqur siyosiy qutblashuvga aylanib borayotgani.

Natijada AQSH hozir nafaqat geosiyosiy yoki iqtisodiy raqobat ichida, balki o‘zining ichki sivilizatsion modelini qayta aniqlash bosqichiga ham kirib bormoqda. Va aynan shu omil kelajakda Amerika siyosatining eng asosiy belgilovchi faktorlaridan biriga aylanishi mumkin.

A.Fayzullozoda, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Atlantic

Kremlning “urush yakuniga yaqinlashmoqda” degan bayonotlari g‘olib davlat ritorikasidan ko‘ra ko‘proq charchagan tizimning propagandasiga o‘xshaydi. Bir necha yil davomida “tarixiy missiya” sifatida taqdim etilgan loyiha endi Rossiya jamiyatiga “strategik tanaffus” sifatida tushuntirilmoqda. Haqiqatda esa Moskva asta-sekin maksimal maqsadlarga erisha olmaganini tan olishga majbur bo‘lyapti.

Eng qiziq tomoni - Kreml bugun Trampning Ukraina jarayonidan chiqib ketishidan qo‘rqmoqda. Bir vaqtlar “mustaqil geosiyosiy markaz” sifatida ko‘rsatilgan Rossiya endi AQSH ichki siyosatidagi vaziyatga qarab strategiya qurishga majbur. Moskva agar Tramp siyosiy jihatdan zaiflashsa yoki Ukraina mavzusidan voz kechsa, Rossiya yanada agressivlashayotgan Yevropa va harbiy jihatdan kuchaygan Kiyev bilan yolg‘iz qolishini yaxshi tushunadi.

Shu sababli Kreml bugun ehtiyotkor o‘ynamoqda. Avvallari har qanday bosimga eskalatsiya bilan javob bergan tizim hozir aksincha, vaziyatni nazorat ostida ushlab turishga urinmoqda. Chunki Moskva ham urushning cho‘zilishi Rossiya iqtisodiyoti va davlat tizimini asta-sekin yemirib borayotganini ko‘rib turibdi.

Ha, Rossiya harbiy ishlab chiqarishni oshirdi. Zavodlar uch smenada ishlayapti. Ammo bu “kuchayish” emas, balki mamlakatning tobora militarizatsiyalashayotganidan dalolat beradi. Fuqarolik iqtisodiyoti sekinlashmoqda, texnologik qaramlik ortmoqda, inson resurslari kamaymoqda va butun tizim “urush iqtisodiyoti”ga moslashtirilmoqda. Bu uzoq muddatli rivojlanish modeli emas - bu omon qolish modeli.

Eng og‘ir zarba esa imijga bo‘ldi. Kreml bir vaqtlar o‘zini global alternativ markaz sifatida ko‘rsatishga harakat qilgan edi. Bugun esa Rossiya tobora ko‘proq Xitoy iqtisodiyotiga, neft narxlariga va AQSH siyosiy taqvimiga qaram bo‘lib qolmoqda. “Superdavlat” narrativi o‘rnini sekin-asta “sanksiyalar ostidagi harbiy lager” manzarasi egallayapti.

Hozirgi jarayon Rossiyaning kuchaygani emas, balki uning strategik imkoniyatlari torayib borayotganini ko‘rsatmoqda. Kreml uchun eng katta muammo endi front emas - balki urushni jamiyatga qanday tushuntirish masalasi bo‘lib qolyapti. Chunki har safar “hal qiluvchi bosqich” haqida gapirilgach, navbatdagi cho‘zilish boshlanmoqda.

Natijada Moskva bugun g‘alaba formulasini emas, imkon qadar qulay tanaffus formulasini qidirmoqda. Va bu allaqachon butunlay boshqa geosiyosiy holatdir.

S.Pinxasova, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Central Asia

Bugungi geosiyosiy raqobatda davlatlar o‘rtasidagi kurash faqat harbiy yoki iqtisodiy maydonda kechmayapti. Endi asosiy jang maydoni - inson ongi, jamiyat kayfiyati va axborotni qabul qilish mexanizmlariga ko‘chmoqda. Yevropa ekspertlari buni “kognitiv urush” deb atamoqda. Ya’ni maqsad hududni emas, avvalo odamlarning fikrlash tizimini nazorat qilishdir. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston uchun ham axborot suvereniteti milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylanmoqda.

Klassik propaganda ko‘proq ma’lum bir g‘oyani targ‘ib qilishga qaratilgan bo‘lsa, kognitiv urushning vazifasi - jamiyatdagi ishonchni yemirishdir. Bunda davlat institutlariga nisbatan shubha uyg‘otish, inqiroz paytida emotsional manipulyatsiya qilish va sun’iy axborot xaosi yaratish asosiy vosita sifatida ishlatiladi. Ayniqsa, texnogen avariyalar, chegaradagi hodisalar yoki ijtimoiy keskinlik paytida yolg‘on narrativlar juda tez tarqaladi.

Markaziy Osiyo uchun bu tahdidning eng xavfli jihati - axborot vakuumi tezda tashqi manipulyatorlar tomonidan to‘ldirilishidir. So‘nggi yillarda Yevropadagi dron hodisalari yoki favqulodda vaziyatlarda ko‘rindi: agar rasmiy pozitsiya kechiksa, jamiyat fikrini Telegram-kanallar va anonim tarmoqlar shakllantirib bo‘ladi. Amalda ilk 15–45 daqiqa ichida kim narrativni egallasa, keyingi muhokama ham o‘sha yo‘nalishda ketadi.

Bunga qo‘shimcha ravishda, TikTok va Telegram kabi platformalarda moderatsiya va faktcheking tizimlari zaiflashmoqda. Natijada migratsiya, din, milliy identitet yoki chegara masalalarida provokatsion kontent tarqatish ancha osonlashdi. Eng muhim xavf esa - sun’iy intellekt texnologiyalaridir. Generativ AI endi o‘zbek tilida ham “xalq ovozi”ga o‘xshash soxta postlar, audio yoki rasmiy bayonotga o‘xshash materiallarni ommaviy ishlab chiqara oladi. Oddiy foydalanuvchi uchun bunday kontentning haqiqiy yoki soxtaligini aniqlash tobora qiyinlashmoqda.

Shu sababli O‘zbekiston uchun axborot xavfsizligi endi faqat internetni nazorat qilish masalasi emas, balki davlatning strategik barqarorligi masalasiga aylanmoqda. Birinchi navbatda, “reaktiv javob” modelidan chiqish zarur. Ya’ni davlat faqat mojaro kattalashgandan keyin emas, balki voqea yuz berishi bilan tezkor interpretatsiya bera olishi kerak. Chunki zamonaviy axborot urushida tezlik ba’zan haqiqatning o‘zidan ham muhimroq omilga aylanmoqda.

Ikkinchi muhim yo‘nalish - davlat va texnologik sektor o‘rtasidagi koordinatsiya. Energetika kompaniyalari, internet-provayderlar va raqamli platformalar o‘rtasida yagona monitoring tizimi shakllanmasa, koordinatsiyalashgan axborot hujumlarini erta aniqlash qiyin bo‘ladi. Bir xil mazmundagi shikoyatlar, birdaniga ko‘paygan provokatsion postlar yoki sun’iy trendlar aslida tashqi manipulyatsiya elementi bo‘lishi mumkin.

Uchinchi masala esa - mintaqaviy hamkorlik. Yevropa tajribasi shuni ko‘rsatdiki, bunday tahdidlarga qarshi yolg‘iz kurashish samarasiz. Shu sababli Markaziy Osiyoda ham kognitiv xavfsizlik bo‘yicha umumiy platforma yoki mintaqaviy markaz yaratish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Chunki bir davlatda sinovdan o‘tgan manipulyativ texnologiyalar qisqa vaqt ichida qo‘shni mamlakatlarga ham ko‘chmoqda.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston uchun “kognitiv perimetr”ni himoya qilish senzura o‘rnatish emas, balki milliy subyektlikni saqlab qolish masalasidir. Global kuch markazlari axborot maydonidan geosiyosiy bosim vositasi sifatida foydalanayotgan bir paytda, mamlakat o‘z narrativi va voqealarga o‘z interpretatsiyasiga ega bo‘lishi kerak. Chunki zamonaviy dunyoda kim voqeani birinchi tushuntirsa, ko‘pincha haqiqatni ham o‘sha belgilaydi.

Z.Aliyeva, kuzatuvchi

Strategic Focus: Central Asia

АҚШда Барак Обаманинг 2009–2013 йиллардаги биринчи президентлик муддати “Obama’s First Administration (маъмурият)” деб аталади. 2013–2017 йиллардаги иккинчи муддати эса Обаманинг 2-маъмурияти ҳисобланади. Ҳозирги Дональд Трамп президентлиги эса “Трампнинг 2-маъмурияти” деб аталади. Умид қиламизки, Трампнинг 3-маъмурияти бўлмайди.

Шу мантиқдан келиб чиқиб қараганда, бизда сўнгги пайтлар оммалашаётган “1-маъмурият” атамасини ишлатиш қанчалик тўғри?

🤷‍♂ Otabek Akromov | PhD Bio ANU

Turkiy Davlat Tashkiloti doirasida iqtisodiy integratsiyaning yangi bosqichi

Bugungi geosiyosiy reallik shuni ko‘rsatmoqdaki, dunyo yangi kuchlar muvozanati bosqichiga kirib bormoqda. Rossiya-Ukraina urushining cho‘zilishi, Yaqin Sharqdagi keskinlik, AQSH va Isroilning Eronga nisbatan bosim siyosati hamda global logistika tizimlarining fragmentatsiyasi xalqaro munosabatlarda yangi regional markazlarning shakllanish jarayonini tezlashtirdi. Aynan shunday murakkab sharoitda Markaziy Osiyo Yevroosiyodagi strategik qarorlar qabul qilinadigan mustaqil geosiyosiy makonga aylanmoqda. Ushbu transformatsiyaning markazida esa aynan Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan boshlangan ochiq va integratsion siyosat turibdi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashabbusi bilan mintaqada ishonch muhiti tiklandi, chegaralar ochildi, savdo va transport aloqalari faollashdi hamda turkiy integratsiya real siyosiy-iqtisodiy platformaga aylandi. Ushbu transformatsiyada O‘zbekiston va uning Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) doirasidagi faoliyati alohida ahamiyat kasb etmoqda.

2026-yil 15-may kuni Qozog‘istonning Turkiston shahrida bo‘lib o‘tadigan TDT sammiti global geosiyosiy turbulensiya fonida turkiy davlatlarning siyosiy konsolidatsiyasi va iqtisodiy integratsiyasi yangi bosqichga chiqqanini ko‘rsatadigan strategik burilish nuqtasi hisoblanadi. Bugungi sharoitda TDT endi faqat madaniy hamkorlik instituti sifatida emas, balki Yevroosiyoda alternativ logistika yo‘laklari, sanoat kooperatsiyasi va kollektiv iqtisodiy xavfsizlik mexanizmlarini shakllantirayotgan yangi regional blok sifatida ko‘rilmoqda. Bu jarayonning eng faol drayverlaridan biri esa aynan Toshkent bo‘lib qolmoqda.

O‘zbekistonning ushbu jarayondagi roli esa sezilarli ravishda kuchaydi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan pragmatik tashqi siyosat kursi tufayli TDT deklarativ maydondan amaliy integratsiya modeliga o‘ta boshladi. Sh.Mirziyoyev davriga qadar turkiy birlik ko‘proq ramziy va madaniy format bilan cheklanib qolgan bo‘lsa, bugun u iqtisodiyot, transport, investitsiya va sanoat kooperatsiyasiga tayangan real geoiqtisodiy platformaga aylanmoqda. Bugungacha O‘zbekiston tomonidan tashkilot doirasida ilgari surilgan 116 ta tashabbusning yarmidan ortig‘i amaliy ijroga tatbiq etilgani Toshkentning mintaqaviy integratsiyaga strategik yondashayotganini ko‘rsatadi. Bu faktning o‘ziyoq bugungi turkiy faollashuv tasodifiy emas, balki rasmiy Toshkent siyosatining tizimli natijasi ekanini tasdiqlaydi. Ushbu tashabbuslarning asosiy mohiyati - tashqi geosiyosiy bosimlar kuchaygan bir paytda Markaziy Osiyoning iqtisodiy subyektligini saqlab qolish, mintaqani tashqi logistika va xavfsizlik shoklaridan himoya qilishdan iborat.

Iqtisodiy ko‘rsatkichlar ham bu jarayon tasodifiy emasligini ko‘rsatmoqda. 2025-yil yakunlariga ko‘ra O‘zbekistonning TDT davlatlari bilan savdo aylanmasi 10,8 milliard dollarga yetib, 9,6 foizga o‘sdi. Bu raqamlar global iqtisodiyotdagi sekinlashuv va sanksion bosimlar fonida alohida e’tiborga loyiq. Turkiya bilan 2 137 ta qo‘shma korxona va 3,2 milliard dollarlik investitsiya portfeli, Qozog‘iston bilan esa 1 212 ta korxona hamda 5 milliard dollarlik savdo hajmi shakllangani TDT makonida yangi sanoat zanjirlari paydo bo‘layotganini anglatadi. 2026-yil boshiga kelib TDT kapitali ishtirokidagi jami 4 352 ta korxonaning faoliyat yuritayotgani esa turkiy integratsiya endi siyosiy shior emas, balki real iqtisodiy platformaga aylanganini tasdiqlaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Zamonaviy geosiyosiy sharoitda logistika masalasi alohida strategik ahamiyat kasb etmoqda. Rossiya-Ukraina urushi shimoliy tranzit yo‘laklarini xavf ostida qoldirdi, Eronga nisbatan kuchayib borayotgan bosim esa janubiy koridorlarning barqarorligiga savollar tug‘dirmoqda.

Shu fonda O‘zbekiston “O‘rta yo‘lak” - Middle Corridor tizimining markaziy bo‘g‘inlaridan biriga aylanmoqda. Qozog‘iston orqali temir yo‘l bilan 19,6 million tonna yuk tashilgani, Qirg‘iziston bilan eksport tashuvlari hajmi ikki barobarga oshgani, Ozarbayjon bilan esa ittifoqchilik to‘g‘risidagi bitim imzolangani Toshkentning Sharq va G‘arbni bog‘lovchi xavfsiz logistika xabiga aylanish strategiyasini ko‘rsatmoqda. Bu strategiyaning asosiy arxitektori sifatida Shavkat Mirziyoyev mintaqani global transport xaritasiga qayta joylashtirishga muvaffaq bo‘ldi. Chunki XXI asrda transport koridorlarini nazorat qilgan davlatlar mintaqaviy ta’sir instrumentlariga ham ega bo‘ladi.

TDT doirasidagi hamkorlik faqat a’zo davlatlar bilan cheklanib qolayotgani yo‘q. Kuzatuvchi davlatlar bilan aloqalar ham yangi geoiqtisodiy konfiguratsiyani shakllantirmoqda. Turkmaniston bilan “Shovot–Dashoguz” savdo zonasi orqali tovar ayirboshlash hajmining 1,203 milliard dollarga yetgani Markaziy Osiyo ichki iqtisodiy bog‘liqligi kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. Vengriyaning Sirdaryodagi 165 million dollarlik parrandachilik klasteri va “Yangi Toshkent” infratuzilma loyihasiga yo‘naltirilgan 59 million dollarlik investitsiyasi esa TDT platformasi orqali Yevropa texnologiyalari va kapitalini mintaqaga jalb qilish mexanizmi shakllanayotganini anglatadi.

Eng muhim jihat shundaki, bugungi TDT integratsiyasi geosiyosiy romantizm emas. Bu - global beqarorlik sharoitida iqtisodiy xavfsizlik, logistika mustaqilligi va siyosiy subyektlikni saqlab qolish strategiyasidir. Markaziy Osiyo uzoq vaqt davomida yirik kuchlar o‘rtasidagi geosiyosiy "raqobat hududi” sifatida qaralgan bo‘lsa, hozir mintaqa asta-sekin mustaqil qaror qabul qiluvchi makonga aylanmoqda. Va aynan Prezident Mirziyoyevning ochiq regional siyosati ushbu tarixiy transformatsiyaga start berdi. Turkiston sammiti aynan shu transformatsiyaning navbatdagi bosqichi sifatida tarixga kirishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Dunyo siyosatida tobora yaqqol ko‘rinayotgan asosiy tendensiyalardan biri - AQSh va Xitoy o‘rtasidagi strategik raqobatning keskinlashib borayotganidir. Pekindagi oliy darajadagi uchrashuv natijalari shuni tasdiqladiki, ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar endi oddiy diplomatik raqobat darajasidan chiqib ketgan. “Strategik hamkorlik” modeli amalda yakunlanib, uning o‘rnini “tizimli qarama-qarshilik” egallamoqda. Bu esa dunyo iqtisodiyoti va xalqaro xavfsizlik tizimiga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Muzokaralarning markazida aynan Tayvan masalasi turgani ham bejiz emas. Chunki Pekin uchun Tayvan oddiy hududiy masala emas, balki “Yagona Xitoy” tamoyilining asosiy ramzi va milliy suverenitetning qizil chizig‘i hisoblanadi. Si Szinpinning ushbu mavzuni birinchi bo‘lib ko‘tarishi Xitoyning bu boradagi qat’iy pozitsiyasini yana bir bor namoyish etdi. AQSh esa bir tomondan Tayvanni qo‘llab-quvvatlash orqali Tinch okeanidagi ta’sirini saqlab qolishga urinayotgan bo‘lsa, boshqa tomondan Pekin bilan ochiq harbiy to‘qnashuvdan qochishga harakat qilmoqda. Bu holat Vashingtonning iqtisodiy manfaatlari va harbiy-siyosiy majburiyatlari o‘rtasida murakkab muvozanat izlayotganini ko‘rsatadi.

So‘nggi yillardagi eng muhim o‘zgarishlardan biri - AQShning Xitoyga bosim o‘tkazish vositalari avvalgidek samarali ishlamayotgani bilan bog‘liq. Savdo urushlari, texnologik sanksiyalar va yarimo‘tkazgichlar bo‘yicha cheklovlar Pekinni zaiflashtirish o‘rniga, aksincha, uni ichki resurslarga tayanishga undadi. Xitoy ichki bozorni mustahkamladi, texnologik mustaqillikni jadallashtirdi va Global Janub davlatlari bilan yangi iqtisodiy-siyosiy ittifoqlarni kengaytirdi. Natijada Pekin endi Vashington bilan “bo‘ysunuvchi tomon” sifatida emas, balki “teng kuch markazi” sifatida muloqot qilish darajasiga chiqmoqda.

Shu nuqtada Si Szinpin tilga olgan “Fukidid tuzog‘i” tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Tarixiy jihatdan bu dominant davlat va yuksalayotgan yangi kuch o‘rtasidagi muqarrar to‘qnashuv xavfini anglatadi. Pekinning ushbu iborani ishlatishi AQShga berilgan strategik signal sifatida qabul qilinmoqda. Xitoy aslida Vashingtonga yangi voqelikni tan olishni, ya’ni dunyo endi bir qutbli emasligini qabul qilishni taklif qilmoqda. Bu orqali Pekin harbiy mojarosiz o‘zining iqtisodiy va siyosiy ta’sirini legitimlashtirishni maqsad qilgan.

Jarayonning yana bir muhim jihati shundaki, ikki davlatning tashqi siyosati tobora ko‘proq ichki siyosiy ehtiyojlarga bog‘lanib bormoqda. Tramp uchun Xitoyga nisbatan qat’iy ritorika - “Amerika birinchi” siyosatining elektorat oldidagi isboti bo‘lsa, Si Szinpin uchun tashqi bosimga bo‘yin egmaslik milliy g‘urur va Kommunistik partiya barqarorligining asosiy elementi hisoblanadi. Shu sababli ham tomonlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik faqat geopolitik emas, balki ichki legitimatsiya vositasiga ham aylanmoqda.

Umuman olganda, Pekindagi muzokaralar dunyo kutgan “buyuk kelishuv”ga olib kelmadi. Texnologiya, xavfsizlik, mafkura va geosiyosiy ta’sir masalalaridagi ziddiyatlar shu qadar chuqurki, ularni qisqa muddatli diplomatik muzokaralar orqali hal qilishning imkoni yo‘q. Hozir shakllanayotgan model - bu “nazorat ostidagi raqobat” modelidir. Ya’ni tomonlar ochiq urushdan qochishga harakat qiladi, biroq strategik qarama-qarshilik baribir davom etadi.

Aslida Pekin uchrashuvi tinchlik shartnomasi emas, balki uzoq muddatli “sovuq raqobat” uchun yangi o‘yin qoidalarini belgilashga qaratilgan birinchi jiddiy urinish bo‘ldi. Dunyo esa asta-sekin aynan mana shu yangi ikki qutbli va doimiy raqobat sharoitiga moslashishga majbur bo‘lmoqda.

Strategic Focus: Atlantic

Kreml hali ham Rossiya–Xitoy tandemini G‘arbga qarshi global qarshilik markazi sifatida ko‘rsatishga urinmoqda, biroq real siyosiy dinamika bu munosabatlarda Moskva tobora zaiflashib, Pekinga qaram holatga tushib borayotganini ko‘rsatmoqda.

Putinning Xitoyga tashrifi sanalari hamon noaniq qolayotgani bejiz emas. Bu, avvalo, tashabbus va siyosiy nazorat Pekin qo‘lida ekanining indikatori. Bugungi sharoitda Kreml uchun Si Szinpin bilan uchrashuv tashqi siyosiy legitimlikni saqlab qolish vositasiga aylangan bo‘lsa, Xitoy uchun Rossiya endi strategik sherikdan ko‘ra ko‘proq geosiyosiy resurs vazifasini bajarmoqda.

Kremldagi ayrim doiralarda D.Trampning Xitoy bilan muzokaralari muvaffaqiyatsiz o‘tgani haqidagi qarashlar kuchaymoqda. Pekin esa Trampni uzoq muddatli strategik figuradan ko‘ra, ichki siyosiy bosimlar ostida qolayotgan vaqtinchalik lider sifatida ko‘rmoqda. AQSh ichidagi siyosiy polarizatsiya, Kongress ustidan nazoratning ehtimoliy yo‘qolishi va impichment xavfi fonida Trampning global “kelishuvlar arxitektori” sifatidagi imiji sezilarli ravishda zaiflashmoqda. Ammo bu holat Rossiya foydasiga ishlamaydi. Aksincha, Si Szinpin aynan mana shu vaziyatdan foydalanib, Moskva bilan aloqalarda yanada qulay shartlarni ilgari surishi mumkin. Tashqi tomondan “do‘stona bayonotlar” va “strategik yaqinlik” ko‘payadi, biroq iqtisodiy va texnologik kelishuvlarning asosiy foydasi yana Pekin tomonida qoladi.

Eng muhim jihat shundaki, bugungi Rossiya–Xitoy modeli teng sheriklik emas. Rossiya tobora kichik hamkor, xomashyo va tranzit resursi roliga tushib bormoqda. Ukrainadagi urush, sanksiyalar va Kremlning bir qator strategik xatolari Moskvaning manevr maydonini keskin toraytirib yubordi. Natijada Rossiya G‘arb bilan ziddiyatdan chiqish uchun emas, balki omon qolish uchun Pekinga yanada yaqinlashishga majbur bo‘lmoqda.

Pekin esa hissiyot bilan emas, sovuq geosiyosiy pragmatizm bilan harakat qiladi. Xitoy uchun zaiflashgan Rossiya - bu arzon energiya, katta bozor, siyosiy tayanch va AQShga qarshi qo‘shimcha bosim instrumentidir. Shu sababli Si Szinpin Putinni iliq kutib olishi mumkin, biroq bu iliqlik ortida manfaatlar mutanosibligi emas, balki kuchlar disproportsiyasi yashiringan bo‘ladi.
Global siyosatda eng xavfli holat - bir tomon ittifoq deb o‘ylayotgan tizimning ikkinchi tomon uchun oddiy instrumentga aylanishidir. Hozir aynan shu jarayon Rossiya bilan sodir bo‘lmoqda.

S.Pinxasova, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Central Asia

🇺🇿🇰🇿🇦🇿🇹🇷🇰🇬 Туркистон шаҳрида Президент Шавкат Мирзиёев Туркий давлатлар етакчилари билан чой устида суҳбатлашди.

Strategic Focus: LIVE

Yaqin Sharqda yangi tartibot istiqbollari

Tahlilchi Hilal Hashan fikricha, Yaqin Sharqda eski xavfsizlik va kuchlar balansi tizimi asta-sekin parchalanmoqda va mintaqa yangi geosiyosiy tartib shakllanish bosqichiga kirgan. 2003 yilda Saddam Husayn rejimi qulaganidan keyin Eron, Turkiya, Isroil, Saudiya Arabistoni va BAA o‘rtasidagi muvozanat asosidagi tizim shakllana boshlagan edi. Ayniqsa Eron Iroq, Suriya, Livan va Yamanda ta’sirini kengaytirib, mintaqaning asosiy o‘yinchilaridan biriga aylangan. Lekin 2023 yil Hamas hujumidan keyin Benjamin Netanyahu Yaqin Sharqni “qayta shakllantirish” maqsadini ochiq ayta boshladi. Muallifning fikricha, Isroilning Eron bilan urushi ham aynan Isroil markazidagi yangi mintaqaviy tartib yaratish strategiyasining bir qismi hisoblanadi.

Biroq Isroil kuchaygani sari Turkiya va arab davlatlarida xavotir kuchaymoqda. Hatto Isroil bilan rasmiy aloqalari bor davlatlar ham tenglik va hududiy chegaralarga hurmat bo‘lmasa, haqiqiy tinchlik barqaror bo‘lmasligini tushunmoqda. Shu sabab mintaqadagi ko‘plab davlatlar Isroil tasavvur qilayotgan tartibdan farqli alternativ mintaqaviy tizim yaratishga urinmoqda. Muallifning aytishicha, uzoq yillar muvaffaqiyatsiz bo‘lgan arab integratsiyasi g‘oyasi ham yana qayta jonlana boshlagan.

Maqolada Eronni zaiflashtirish mintaqada katta siyosiy va xavfsizlik bo'shligini yaratgani ta’kidlanadi. Ayniqsa Iroq bu jarayon markazida turibdi, chunki u bir vaqtning o‘zida Eron, Fors ko‘rfazi davlatlari va AQSh bilan bog‘langan. Muallifning fikricha, kelajakdagi asosiy masala urushning o‘zi emas, balki undan keyingi davrda Turkiya, Saudiya Arabistoni, Misr va Iroq qanday yangi kuchlar balansini shakllantirishidir. Eski xavfsizlik tizimi esa amalda ishlamay qolgan. Arab davlatlari uzoq vaqt AQShga tayanish, Isroil bilan normallashuv yoki Rossiya va Eron bilan yaqinlashish kabi turli strategiyalarni sinab ko‘rdi, lekin ularning hech biri mintaqaga barqarorlik olib kelmadi. Avraam kelishuvlari ham iqtisodiy hamkorlik orqali tinchlik yaratishni maqsad qilgan edi, biroq Falastin masalasi chetda qolgani sabab uzoq muddatli yechimga aylanmadi.

Muallifning fikricha, yangi tizimda eng muhim rolni Turkiya o‘ynashi mumkin. Chunki Turkiya NATO a’zosi, musulmon davlat, G‘arb va Sharq bilan bir vaqtning o‘zida ishlay oladi hamda iqtisodiy va harbiy salohiyati kuchli. Shu sabab Turkiya, Misr va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi yaqinlashuv mintaqa uchun muhim strategik trend sifatida ko‘rilmoqda. Misr armiyasining Sinaydagi yirik mashqlari, Turkiya bilan harbiy hamkorlikning kengayishi va Turkiyaning 6000 km masofaga ucha oladigan “Yildirimhan” qit’alararo raketasini namoyish qilishi ham yangi strategik raqobat kuchayayotganini ko‘rsatmoqda.

Shu bilan birga, logistika va transport loyihalari ham yangi kuchlar balansining markaziga chiqmoqda. Turkiya, Suriya va Iordaniya Hijoz temir yo‘lini qayta tiklash loyihasini muhokama qilmoqda. Bu loyiha Turkiyaning mintaqaviy savdo va logistika markaziga aylanish strategiyasining bir qismi sifatida baholanmoqda. Temir yo‘l keyinchalik Iroqning Basra porti va hatto Ummon bilan bog‘lanishi mumkin. Muallifning fikricha, kelajakdagi asosiy raqobat faqat harbiy emas, balki transport yo‘llari, savdo koridorlari va iqtisodiy integratsiya ustida ham bo‘ladi.

Biroq yangi mintaqaviy tartibotni yaratish juda murakkab vazifa hisoblandi. Chunki Saudiya va Turkiya o‘rtasida hali ham ishonchsizlik saqlanib qolgan, Saudiya va BAA raqobatchi bo‘lib qolmoqda, Suriya va Livan esa juda zaif davlatlar hisoblanadi. Eng muhimi, AQSh va Isroil o‘z manfaatlariga zid bo‘lgan har qanday regional tizimni xavf sifatida qabul qilishi mumkin. Shu sabab Yaqin Sharq hozir eski tartib parchalanayotgan, lekin yangi tizim hali to‘liq shakllanmagan juda nozik va tarixiy o‘tish davriga kirgan.

Vashington va Tehron o‘rtasidagi muzokaralar atrofidagi so‘nggi talablar shuni ko‘rsatmoqdaki, AQShning asosiy maqsadi sanksiyalarni real yumshatish emas, balki Eron yadroviy infratuzilmasini maksimal darajada tashqi nazorat ostiga olishdan iborat. Fars agentligi tarqatgan ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh Eron oldiga bir qator qattiq shartlarni qo‘ygan: 1) agressiya oqibatlari uchun kompensatsiyadan voz kechish; 2) 400 kg boyitilgan uranni topshirish; 3) mamlakatdagi mavjud yadroviy obyektlarni deyarli barchasini yopish va faqat bitta faol obyektni qoldirish (hozirda 9 ta obyekt bor); shuningdek 4) muzlatilgan mablag‘larning faqat cheklangan qismini qaytarish.

Bu talablarning o‘ziyoq muzokaralar “murosa platformasi” emas, balki Tehronga oldindan tayyorlangan siyosiy sxemani qabul qildirish urinishiga aylanayotganini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, boyitilgan uranni AQShga topshirish talabi Eron uchun faqat texnik emas, balki suverenitet va xavfsizlik masalasi sifatida ko‘riladi. Chunki bu amalda Islom Respublikasi yadroviy dasturi ustidan tashqi boshqaruv mexanizmini shakllantirishni anglatadi.

Bundan tashqari, ayrim manbalarga koʻra, boyitilgan uranning asosiy qismi allaqachon uchinchi davlat hududiga olib chiqilgan. Agar bu ma’lumotlar haqiqatga yaqin bo‘lsa, Vashington talab qilayotgan “400 kg uranni topshirish” masalasi amaliy jihatdan ham murakkablashadi. Bu esa muzokaralardagi ba’zi talablar real yechimdan ko‘ra ko‘proq siyosiy bosim instrumenti sifatida qo‘llanayotganini anglatishi mumkin.

Shuningdek, AQSh tomonidan “mintaqadagi barcha frontlarda urushni to‘xtatish” haqidagi iboralar ham juda umumiy va noaniq shaklda berilmoqda. Livan yoki boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha aniq kafolatlar mavjud emas. Demak, Tehronga xavfsizlik bo‘yicha konkret mexanizm emas, balki vaqtinchalik siyosiy formula taklif qilinmoqda.

Natijada bugungi muzokaralar jarayoni tomonlar o‘rtasidagi ishonchni tiklashdan ko‘ra, bosim va kuch balansini qayta shakllantirish vositasiga o‘xab bormoqda. Shu sababli yangi harbiy eskalatsiya ehtimoli saqlanib qolmoqda. Endi asosiy savol zarba bo‘ladimi yoki yo‘qmi emas, balki uning qachon va qanday formatda yuz berishi hamda Tehron bunga qanday javob qaytarishida qolmoqda.

M.Imomov, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Central Asia