Prezident Japarovning bayonoti rasmiy Bishkekning Kreml oldidagi vassal maqomini rasman tasdiqlovchi e’tirofdir. Mustaqil davlat prezidenti o'z hududida O'zbekiston va Xitoy bilan temir yo'l qurish uchun Moskvadan “ruxsat” so'rashga majbur bo'lgani hech qanday mantiqqa toʻgʻri kelmaydi. Shu bilan birga, Xitoy diplomatiyasi Bishkekka geopolitik iyerarxiyadagi haqiqiy o'rnini qat'iyat ko'rsatib qo'ydi - Pekin Qirg'izistonni xalqaro huquqning mustaqil subyekti emas, balki Rossiyaning protektorati deb bilishini ochiq aytdi.

Biroq Japarovning so'zlaridagi eng xavfli jihat - bunday qaramlikni oddiy holatdek ko'rsatishga urinishdir. Qaramlikni “buyuk davlatlar pozitsiyasini hisobga olish kerak” degan qulay niqobga o'rab, mamlakat rahbari amalda Moskvaning mintaqadagi suveren loyihalarga veto qo'yish huquqini qonuniylashtirib bermoqda. Bu tashrifni diplomatik muvaffaqiyat sifatida ko'rsatishga urinib, Japarov Qirg'iziston milliy logistikasi va iqtisodiyoti rivojining kalitlari hamon Bishkekda emas, balki Kremldagi stolda ekanligini butun dunyoga tan oldi.

K.Ametov, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Central Asia

Ushbu manzara fonida qo‘shni davlatning milliy manfaatlardan chekinishi Toshkentning qat’iy va mustaqil siyosatini yanada yaqqol ko‘rsatmoqda. Shavkat Mirziyoyev ulkan loyihalarni ilgari surar ekan, hech kimdan ruxsat kutmadi - qarorlarni faqat O‘zbekistonning milliy, iqtisodiy va strategik manfaatlaridan kelib chiqib qabul qildi.

Boshqalar Moskva va Pekin o‘rtasida ikkilanib, tashqi rozilik izlayotgan bir paytda, Toshkent o‘z shartlarini o‘zi belgiladi. Bu - haqiqiy suveren diplomatiya: strategik qarorlar tashqi kuchlar irodasiga emas, milliy manfaat va taraqqiyotga bo‘ysunadi.

Strategic Focus: Central Asia

Қирғизистон президентининг интервьюлари чиқса, мазза қилиб кўраман. Сиёсатшунос сифатида, унинг интервьюларини тинглаш мен учун жуда қизиқ, чунки у мана шундай зўр инсайтлар ҳақида гапириб беради.

Бу интервью минтақада Россиянинг роли ҳақидаги назарий ишлар бекорга ёзилмаганини яна бир бор кўрсатади. Гап фақат сиёсий таъсир ёки хавфсизлик масалалари ҳақида эмас: Жапаровнинг сўзларидан кўриниб турибдики, Хитой Марказий Осиёда йирик иқтисодий ва инфратузилмавий лойиҳаларни амалга оширишда ҳам Россиянинг позициясини ҳисобга олади. Яъни, Россиянинг минтақадаги таъсири пасайиб бораётгани ҳақидаги баҳслар қанчалик асосли бўлмасин, Москва ҳали ҳам айрим стратегик иқтисодий лойиҳаларда четлаб ўтиб бўлмайдиган актор бўлиб қолмоқда

👉🏿 https://t.me/otabek_akromov

Ҳокимият транзити ва институтлар

Яқинда мен дарс бераётган бир фан доирасида қизиқ китоб ўқидик талабаларим билан – Анн Менгнинг Constraining Dictatorship. Менг авторитар тизимларнинг узоқ яшовчанлигини тушунтиришда институтларнинг аҳамиятига ва хокимият транзити масаласига алоҳида эътибор беради. Менг ҳокимият транзитининг институционаллашганлиги ва унинг муваффақиятли амалга ошиш эҳтимолини баҳолашда рахбарнинг кейинги сиёсий вертикалда иккинчи энг муҳим лавозимнинг мавжудлигига ва унинг расмий институт сифатида белгилангани — масалан, конституция ёки бошқа расмий ҳужжатларда мустаҳкамланганига қарайди. Унинг фикрича, бундай позиция ҳокимият транзити учун олдиндан белгиланган институционал нуқта яратади.

👉🏿 https://t.me/otabek_akromov

Foreign Affairs: Keyingi global iqtisodiy inqiroz Xitoydan boshlanishi mumkin

Foreign Affairsda Maykl Froman yozishicha, Xitoyning eksport va ulkan ishlab chiqarishga tayangan modeli o‘z chegarasiga yaqinlashmoqda. 2025-yilda Xitoy savdo profitsiti qariyb 1,2 trln dollarga yetdi, mamlakat esa hozir dunyo sanoat ishlab chiqarishining qariyb 30 foizini beradi. 2030-yilda bu ko‘rsatkich 45 foizga yetishi mumkin.

Muammo shundaki, ishlab chiqarish jahon talabidan tezroq o‘smoqda. Masalan, Xitoy yiliga 55 mln avtomobil ishlab chiqarish quvvatiga ega, bu jahon avtomobil bozorining qariyb 60 foizi. Shu bilan birga, Xitoy sanoat korxonalarining qariyb 30 foizi zarar bilan ishlamoqda.

AQSH, Yevropa va boshqa davlatlar Xitoy mahsulotlariga boj va cheklovlarni kuchaytirmoqda. Shu orqali Agar Xitoy tashqi bozorlarning katta qismini yo‘qotsa, korxonalar yopilishi, ishsizlik va qarz muammolari kuchayib, zarba boshqa davlatlarga ham tarqalishi mumkin. Asosiy xulosa shuki Xitoy eksportga qaramlikni kamaytirib, ichki iste’molni oshirmasa, bugungi ortiqcha ishlab chiqarish muammosi navbatdagi global iqtisodiy inqiroz manbaiga aylanishi mumkin.

FT: “Kichik o‘rta kuchlar”ning xalqaro siyosatdagi roli oshmoqda

Financial Timesdagi maqolada jahon siyosatida faqat AQSH, Xitoy yoki Rossiya kabi yirik davlatlar emas, balki imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa-da, muayyan sohalarda kuchli ta’sir vositalariga ega davlatlarning ahamiyati ortayotgani ta’kidlanadi. Muallif ularni “mini-middle powers” - kichik o‘rta kuchlar deb ataydi.

Masalan, Qatar va Ummon vositachilik va raqib tomonlar bilan bir vaqtning o‘zida aloqa qila olish orqali ta’sirini oshirmoqda. Ozarbayjon, Qozog‘iston va O‘zbekistonning kuchi esa, avvalo, geografik joylashuvi, transport yo‘llari va resurslarida. O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi eng ko‘p aholiga ega davlat va mintaqa markazida joylashgani sababli savdo hamda diplomatiyada tobora katta rol o‘ynamoqda.

Bunga O‘rta koridor yaxshi misol. Ozarbayjon va Qozog‘iston Osiyo bilan Yevropani Rossiyani chetlab bog‘lovchi ushbu yo‘nalishning asosiy bo‘g‘inlari bo‘lsa, O‘zbekiston ham unga ulanishni kuchaytirmoqda. Uch davlat Kaspiy orqali Markaziy Osiyoning yashil energiyasini Ozarbayjon va keyinchalik Qora dengiz orqali Yevropaga yetkazish loyihalarini ham rivojlantirmoqda.

Maqolaning eng muhim fikri shuki, Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkazni faqat Rossiya, Xitoy va G‘arb o‘rtasidagi raqobat maydoni sifatida ko‘rish eskirgan yondashuvdir. O‘zbekiston, Qozog‘iston va Ozarbayjon bir tomonni tanlash o‘rniga Rossiya, Xitoy, Turkiya, Yevropa Ittifoqi va AQSH bilan parallel aloqalarni rivojlantirib, mustaqil harakat qilmoqda.

Bu davlatlar yangi dunyo tartibini o‘zlari belgilamaydi. Ammo transport yo‘llari, energiya resurslari, geografik joylashuv va diplomatik aloqalarni nazorat qilgani sababli yirik davlatlar ham ko‘plab masalalarda ularning hamkorligisiz o‘z maqsadlariga erisha olmaydi.

https://t.me/policylaab

Eron vitse-prezidenti forsiyzabon davlatlar ittifoqini tuzishni taklif qildi!

Bu haqda Eronning Tasnim axborot agentligi xabar bermoqda.

Aref bu taklifni Tojikiston Energetika va suv resurslari vaziri Daler Juma bilan 16 avgustdagi uchrashuvi chog‘ida ilgari surdi. U Eron va Tojikistonning umumiy madaniy, sivilizatsiyaviy va til merosi ikki tomonlama munosabatlarni yanada kengaytirish uchun mustahkam asos yaratishini ta’kidladi.

Uning aytishicha, ikki davlatning strategiyasi barcha darajalarda aloqalarni rivojlantirishdan iborat bo‘lib, hamkorlikni kengaytirish yo‘lida jiddiy to‘siqlar mavjud emas.

So‘nggi yillarda iqtisodiy va savdo aloqalarining rivojlanishiga to‘xtalar ekan, Eron vitse-prezidenti ikki davlat bu borada muayyan yutuqlarga erishganini, biroq hamkorlik darajasi hali istalgan ko‘rsatkichga yetmaganini qayd etdi.

Aref, shuningdek, Eronning ilmiy, texnik va muhandislik salohiyatini alohida ta’kidlab, Islom Respublikasi o‘zining ilmiy va texnik yutuqlarini do‘st va qo‘shni davlatlar bilan baham ko‘rishga tayyor ekanini bildirdi.

Uning ta’kidlashicha, taklif etilayotgan ittifoq forsiyzabon dunyoda madaniy va sivilizatsiyaviy hamkorlik darajasini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin. Shu bois ushbu tashabbus Eron va Tojikiston o‘rtasidagi rasmiy tashriflar hamda uchrashuvlar davomida jiddiy ravishda ilgari surilishi lozim.

O‘z navbatida, Juma so‘nggi yillarda ikki davlat o‘rtasidagi iqtisodiy, savdo va madaniy aloqalar sezilarli darajada rivojlanganini ta’kidladi. Uning qo‘shimcha qilishicha, ikki tomonlama hamkorlikni izchil davom ettirish mavjud byurokratik to‘siqlarni bartaraf etishga yordam berishi mumkin.

Tojikiston vaziri Tehronda Eronning energetika, neft, tashqi ishlar, shuningdek, yo‘llar va shaharsozlik vazirlari bilan o‘tkazgan uchrashuvlariga to‘xtalib, ushbu muzokaralar savdo, iqtisodiyot, energetika, transport, madaniyat va turizm sohalarida ikki davlat o‘rtasidagi hamkorlikni yanada kengaytirishga xizmat qilishi mumkinligini qayd etdi.

Strategic Focus: Central Asia

Toshkentdan Tehronga aniq signallar
 
M.Imomov, Strategic Focus eksperti
 
2026-yil 17-18-avgust kunlari O‘zbekiston TIV birinchi o‘rinbosari B.A’loyev boshchiligidagi delegatsiyaning Tehronga tashrifi oddiy diplomatik safardan ko‘ra kengroq ma’noga ega.
 
Delegatsiya Tehronda Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi, Eron birinchi vitse-prezidentining o‘rinbosari Ali Najafiy Xo‘shrudi hamda TIVning savdo-iqtisodiy masalalar bo‘yicha o‘rinbosari Hamid Qanbariy bilan muzokaralar o‘tkazdi. Ya’ni, muloqot bir vaqtning o‘zida siyosiy, hukumatlararo va savdo-iqtisodiy darajalarni qamrab oldi.
 
Rasmiy kun tartibida – savdo, transport va tranzit. Ammo tashrifning aynan “Forsiyzabon davlatlar ittifoqi” haqidagi bayonotlar ortidan amalga oshirilgani Toshkentning pozitsiyasini o‘qish uchun muhim kontekst beradi.
 
Fikrimcha, rasmiylar Eron tomoniga katta ehtimol bilan quyidagi messejlarni yetkazgan:
 
Birinchidan, Markaziy Osiyo g‘oyaviy bloklar maydoni emas. Mintaqani til, tarix yoki sivilizatsiyaviy mezonlar asosida alohida “o‘q”larga ajratish uning shakllanayotgan muvozanatiga zarar yetkazishi mumkin.
 
Ikkinchidan, pragmatizm – geosiyosiy romantikadan ustun. O‘zbekiston Eron bilan Chobahor porti, transport yo‘laklari, temir yo‘l tariflari va yuk oqimlari bo‘yicha hamkorlikni chuqurlashtirishga tayyor. Ammo bu hamkorlikning markazida iqtisodiy manfaat va o‘zaro foyda turishi kerak.
 
Uchinchidan, Afg‘oniston masalasida ehtiyotkorlik zarur. Etnik va til omillarini siyosiy loyihalarga aylantirish nafaqat Afg‘oniston, balki butun Markaziy Osiyodagi nozik muvozanatga ta’sir qilishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Toshkent Tehronga eshikni yopmayapti, aksincha, qaysi eshikdan kirish kerakligini ko‘rsatmoqda. Bu eshik – transport, savdo, logistika va mintaqaviy barqarorlik. XXI asr Markaziy Osiyosida ta’sir tarixiy nostalgiya yoki “sivilizatsiyaviy ittifoqlar” bilan emas, real loyihalar, iqtisodiy manfaat va ishonch bilan o‘lchanadi.

Strategic Focus: Central Asia

Vashingtondan kelgan ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh va Isroil yaqin haftalarda Eronga qarshi yangi keng ko‘lamli zarba berish imkoniyatini ko‘rib chiqmoqda. Gap Eronning yadro va raketa infratuzilmasi, shuningdek, strategik obyektlarga qaratilgan havo-raketa kampaniyasi haqida ketmoqda. Ayrim manbalar harbiy operatsiya sentabr-oktabr oylarida o‘tkazilishini qayd etishmoqda.

Yangi keskinlikning asosiy siyosiy belgisi - diplomatik yo‘lning amalda samarasiz yakunlangani. 17 avgust kuni Islomobod memorandumida nazarda tutilgan 60 kunlik muzokara muddati yakunlandi. Pokiston vositachiligida tuzilgan ushbu mexanizm Vashington va Tehron o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni diplomatik yo‘l bilan bartaraf etish uchun imkoniyat yaratgan edi. Biroq tomonlar o‘rtasida siyosiy kelishuvga erishilmadi.

Ayni paytda Vashington va Tehron mazkur muddatni turlicha talqin qilmoqda. AQSh 17 avgustni muzokaralar uchun belgilangan davrning yakuni sifatida ko‘rayotgan bo‘lsa, Eron 60 kunlik muddat qat’iy deadline emasligini ta’kidlamoqda. Tehron, shuningdek, Vashingtonni muzokaralarni davom ettirishga yetarlicha tayyor emaslikda ayblamoqda.

Asosiy muammo shundaki, diplomatik pauza keskinlikni pasaytirmadi - aksincha, tomonlarga harbiy imkoniyatlarini qayta ko‘rib chiqish uchun vaqt berdi. Xususan, Tehron ushbu davrdan IIQKning kuchayishi, ballistik raketalar va dronlar ishlab chiqarishini tezlashtirish hamda Yaman, Iroq va Livandagi ittifoqchi kuchlar bilan muvofiqlashtirishni tiklash uchun foydalangan.

Bu esa Vashington va Tel-Avivdagi qaror qabul qiluvchilar uchun asosiy xavotirlardan biriga aylanmoqda. Masala endi Eron qancha harbiy salohiyatni saqlab qolgani emas, balki uni to‘liq tiklash uchun qancha vaqt kerakligidadir. Har bir o‘tgan hafta Tehronga raketa arsenalini qayta tiklash va yadroviy dastur imkoniyatlarini tiklash uchun qo‘shimcha vaqt berishi mumkin.

D.Trampning pozitsiyasi ham tobora qat’iylashmoqda. Vashington Tehrondan ramziy yon berishlarni emas, balki Eronning yadro va raketa dasturining strategik imkoniyatlarini cheklashni talab qilmoqda. Shu bilan birga, AQSh Eronga iqtisodiy bosimni kuchaytirish orqali uning tashqi moliyaviy manbalarini qisqartirishga urinmoqda.

Eronning ichki iqtisodiy holati esa vaziyatni yanada murakkablashtirmoqda. Sanksiyalar, neft eksportining cheklanishi, valyuta bosimi, energetika tizimidagi uzilishlar va infratuzilmaviy muammolar Tehron uchun vaqt omilini tobora xavfliroq qilmoqda. Urush cho‘zilgan sari Eron bir vaqtning o‘zida harbiy xarajatlarni moliyalashtirish, ichki iqtisodiy barqarorlikni saqlash va tashqi bosimga qarshi turishga majbur bo‘ladi.

Shu nuqtai nazardan, Tehronning qarama-qarshilik cho‘zilishi AQSh va Isroilni iqtisodiy jihatdan holdan toydiradi, degan hisob-kitobi tobora xavfli strategiyaga aylanmoqda. AQSh xalqaro moliya bozorlari, rezerv valyuta va ittifoqchilar resurslariga ega bo‘lsa, Eronning moliyaviy manevr imkoniyatlari ancha cheklangan.

Demak, bugungi vaziyatdagi eng katta xavf 60 kunlik muzokara muddatining tugaganida emas. Asosiy xavf - eski diplomatik mexanizm tugagan, biroq uning o‘rniga yangi va ishlaydigan siyosiy mexanizm hali paydo bo‘lmaganidadir.

Agar yaqin kunlarda yangi kelishuvga erishilmasa, sentabr - oktabr oylarida Eron atrofidagi harbiy keskinlik yangi bosqichga chiqishi mumkin. Bunday ssenariyda AQSh va Isroilning maqsadi faqat Tehronni muzokaralar stoliga qaytarish emas, balki uning urushni davom ettirish qobiliyatini tizimli ravishda zaiflashtirish bo‘lishi mumkin.

Shu sababli bugungi asosiy savol “yangi urush bo‘ladimi?” emas. Asosiy savol - diplomatiya yana bir bor ishga tushib, harbiy ssenariyni to‘xtata oladimi yoki Eron masalasida qaror qabul qilish jarayonini endi diplomatiya emas, harbiy mantiq belgilaydimi?

Strategic Focus: Central Asia

Hamkasblarimizni samimiy tabriklaymiz!

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligining 35-yilligi munosabati bilan davlat xizmatchilari hamda ishlab chiqarish va ijtimoiy-iqtisodiy sohalar xodimlaridan bir guruhini mukofotlash toʻgʻrisida"gi Farmoniga asosan, Tashqi ishlar vazirligi tizimida faoliyat yuritayotgan bir guruh hamkasblarimiz yuksak davlat mukofotlari bilan taqdirlandi.

“Mehnat shuhrati” ordeni bilan
Saidov Baxtiyor Odilovich — Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vaziri

“Mardlik” ordeni bilan
Nasriyev Fariddin Badriddinovich — Oʻzbekiston Respublikasining Eron Islom Respublikasidagi Favqulodda va Muxtor Elchisi

“Sodiq xizmatlari uchun” medali bilan
Usmanov Bobur Masudovich — Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari

“Shuhrat” medali bilan
Madraximov Muzaffarbek Anvarbekovich — Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari

Yigitaliyev Shuxratjon Maxamadnabiyevich — Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vaziri maslahatchisi

Hamkasblarimizni ushbu yuksak davlat mukofotlari bilan chin dildan muborakbod etamiz!

@TIVmatbuot

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning taklifiga binoan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev 23–24-avgust kunlari davlat tashrifi bilan mamlakatimizda boʻladi.

Shu munosabat bilan navbatdagi viktorinamizni Oʻzbekiston–Ozarbayjon munosabatlariga bagʻishladik.

Siyosat, tarix, madaniyat va ikki tomonlama munosabatlarga oid qiziqarli 10 ta savolga javob bering va bilimingizni sinab koʻring!
🇺🇿🤝🇦🇿

@TIVmatbuot

Исроил ҳукумати ChatGPT каби сунъий интеллект моделлари Исроил ва Ғазо ҳақида қандай жавоб беришини ўзгартиришга қаратилган махсус PR кампанияси олиб бормоқда.

POLITICO ёзишича, ChatGPT’нинг жавобларини Исроилнинг PR хизмати шакллантиришга уринмоқда. Маҳсус компания интернетда Исроилни ҳимоя қилувчи, манбаларга таянган мақолалар ва "data reports" жойлаштирган. Мақсадлардан бири — бу маълумотларни AI моделлари ўқиб, кейин фойдаланувчиларнинг саволларига жавоб беришда улардан манба сифатида фойдаланишига эришиш. POLITICO ўтказган тестларда ChatGPT ҳақиқатан ҳам ушбу сайт материалларига мурожаат қилган.

Қиўиғи, AI моделларининг "билими" учун ҳам кураш кетмоқда. Интернетда қайси маълумот кўпроқ, қайси манбалар ишончлироқ ва қайси нарсалар AI моделларига етиб бориши — келажакда жамоатчилик фикрига таъсир қилишнинг муҳим воситасига айланиши мумкин.

👉🏿 https://t.me/otabek_akromov

Suriyaning yangi “katta o‘yini”: Turkiya shimolda, Isroil janubda

B.Vahobov, mustaqil ekspert

So‘nggi kunlarda ekspertlar hamjamiyati Turkiya va Isroil o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi hamda bu qarama-qarshilikning Suriyadagi xavfsizlik vaziyatiga ta’sirini faol muhokama qilmoqda. Ayniqsa, 18-avgust kuni Isroil aviatsiyasining Suriyadagi Abu-Duhur aviabazasiga bergan zarbasi Anqara va Tel-Aviv o‘rtasidagi qarama-qarshilikni yangi bosqichga olib chiqdi. AQSh vositachiligida Turkiya, Isroil va Suriya o‘rtasida to‘qnashuvlarning oldini olish mexanizmini yaratish bo‘yicha ishlar boshlangani ham vaziyatning naqadar nozik ekanini ko‘rsatmoqda.

G‘azo masalasi Turkiya-Isroil qarama-qarshiligining siyosiy va mafkuraviy fonini shakllantirayotgan bo‘lsa-da, bugungi keskinlikning asosiy strategik sababi Suriyaning kelajagi uchun kurashdir.

Anqara Suriyaning shimolida o‘zining harbiy-siyosiy ta’sirini mustahkamlab, Damashq bilan xavfsizlik va mudofaa sohasidagi hamkorlikni chuqurlashtirmoqda. Isroil esa Turkiyaning Suriya hududida harbiy infratuzilmasini janub tomon kengaytirishiga yo‘l qo‘ymaslikka intilmoqda.

Abu-Duhurga berilgan zarba aynan shu nuqtada alohida ahamiyatga ega. Isroil zarbani Suriya Turkiya qo‘shinlarini aviabazaga joylashtirishga yaqinlashgani bilan izohladi. Damashq esa bunday doimiy turk harbiy bazasi tashkil etilishi rejalashtirilmaganini bildirgan.

Demak, Tel-Avivning asosiy xavotiri Turkiyaning Suriyada mavjudligining o‘zi emas, balki uning geografik jihatdan janubga siljishidir.

Vaziyatga strategik nuqtai nazardan qaralganda, tomonlarning pozitsiyalari asta-sekin aniq shakl olmoqda.

Anqara uchun qizil chiziq - Isroilning Suriyaning markaziy va shimoliy qismida harbiy ustunlik o‘rnatishi. Tel-Aviv uchun qizil chiziq esa Turkiyaning janubiy yo‘nalishda harbiy infratuzilmasini kuchaytirishidir.

Shu sababli hozirgi qarama-qarshilikni ikki davlatning bir-birini Suriyadan butunlay siqib chiqarishga urinishi sifatida emas, kelajakdagi ta’sir zonalarining chegaralarini belgilash uchun kurash sifatida ko‘rish mumkin.

Aynan shu jihat Abu-Duhur voqeasini muhim qiladi. Isroil zarbasi Anqaraga: “shimolda mavjud bo‘lishingiz mumkin, ammo janubga harbiy jihatdan chuqurlashishingiz boshqa masala”, degan signal sifatida talqin qilinishi mumkin.

Shunga qaramay, hozircha Turkiya va Isroil o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri urush ehtimoli past.

Birinchidan, bunday urush har ikki tomon uchun ham haddan tashqari qimmatga tushadi. Turkiya NATO a’zosi va mintaqadagi eng yirik harbiy kuchlardan biri. Ikkinchidan, AQSh uchun ham ikki strategik hamkorining Suriyada to‘qnashishi mutlaqo nomaqbul ssenariydir.

Shu sababli Vashingtonning hozirgi asosiy vazifasi ham aynan Anqara va Tel-Aviv o‘rtasida dekonfliktatsiya mexanizmini yaratish bo‘lib qolmoqda. AQSh maxsus vakili Tom Barrak Turkiya, Isroil va Suriya o‘rtasida muntazam aloqa kanalini shakllantirish zarurligini ta’kidlagan.

Bu esa muhim savolni tug‘diradi: agar tomonlar urushni istamasa, unda Suriyada ularning manfaatlari qanday taqsimlanadi? Fikrimcha, aynan shu yerda hozirgi qarama-qarshilikning eng qiziqarli va uzoq muddatli ssenariysi paydo bo‘ladi.

Turkiya va Isroil oxir-oqibat Suriyani rasman bo‘lib olmaydi. Ammo amalda uning turli qismlarida o‘z ta’sir zonalarini shakllantirishi mumkin. Shartli ravishda bu modelni “shimol - Turkiya, janub - Isroil, markaz - Damashq” formulasi bilan ifodalash mumkin.

Turkiya uchun Suriyaning shimoli tabiiy strategik makon hisoblanadi. Bu hudud Anqaraga chegaralar xavfsizligini ta’minlash, kurd qurolli guruhlarining kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik, Damashq bilan harbiy aloqalarni mustahkamlash va Suriyaning yangi xavfsizlik tizimida asosiy tashqi kuchga aylanish imkonini beradi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Isroil uchun esa janubiy Suriya - strategik bufer hudud. Tel-Aviv bu yerda Eron yoki unga yaqin kuchlarning qayta joylashishiga, og‘ir qurollar va HHM tizimlarining paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslikka intiladi.

Shu ma’noda tomonlarning manfaatlari to‘liq qarama-qarshi emas. Ular bir-birining mavjudligini yo‘q qilishdan ko‘ra, bir-birining qayergacha borishini belgilashga ko‘proq manfaatdor bo‘lishi mumkin.

Bu klassik hududiy bo‘linish yoki yangi chegaralar chizilishi shaklida yuz bermaydi. Aksincha, “de-fakto ta’sir zonalari” modeli shakllanadi:

Shimolda - Turkiyaning harbiy tayyorgarligi, HHM, razvedka, logistika va xavfsizlik infratuzilmasi;

Markazda - Damashqning nominal siyosiy va hududiy suvereniteti;

Janubda - Isroilning xavfsizlik talablari, demilitarizatsiya va o‘ziga yaqin xavfsizlik buferi.

Bunday model allaqachon ayrim elementlarda ko‘rinmoqda: Turkiya Damashq bilan mudofaa aloqalarini kuchaytirmoqda, Isroil esa Suriyaning janubidagi xavfsizlik muhitini o‘z shartlari asosida shakllantirishga urinmoqda. Shu bilan birga, AQSh bu ikki yo‘nalish o‘rtasida to‘qnashuv chiqmasligini ta’minlashga harakat qilmoqda.

21-avgustdagi o‘ta keskin bayonotlar ortida ham aynan shu jarayon yashiringan bo‘lishi mumkin. Xususan, Turkiya Netanyaxuga nisbatan xalqaro-huquqiy bosimni kuchaytirmoqda. Isroil esa Erdog‘anni bevosita nishonga olmoqda. Ammo shu bilan bir vaqtda ikki tomon ham bevosita urushdan qochmoqda.

Bu qarama-qarshilikni boshqariladigan darajada ushlab turish uchun AQSh vositachiligidagi dekonfliktatsiya mexanizmi aynan shuning uchun zarur. Abu-Duhur voqeasi esa tomonlarga nazorat qilinmagan eskalatsiya qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatib berdi.

Shu sababli yaqin istiqbolda ritorika yanada keskinlashishi, ammo amaliy harbiy harakatlar muayyan “qizil chiziqlar” doirasida qolishi ehtimoli yuqori.

Eng real uzoq muddatli ssenariy - Turkiya va Isroilning bir-biriga qarshi urush boshlashi emas. Aksincha, ular Suriya bo‘yicha o‘zaro maqbul “ta’sir zonalari muvozanati”ga kelishi mumkin.

Bunda Anqara Suriyaning shimolida o‘zining uzoq muddatli xavfsizlik va harbiy-siyosiy ta’sirini saqlab qoladi. Tel-Aviv esa janubiy hududlarda o‘z xavfsizlik perimetrini mustahkamlaydi. Damashq esa xalqaro tan olingan suverenitetni saqlagan holda, mamlakatning turli qismlarida turli darajadagi tashqi ta’sir bilan yashashiga to‘g‘ri keladi.

Ya’ni, rasmiy bayonotlarda - Turkiya va Isroil bir-biriga qarshi. Amaliy geosiyosatda esa ular Suriyaning yangi xavfsizlik arxitekturasini bir-birining “qizil chiziqlari” asosida shakllantirishi mumkin.

Bu jihatdan bugungi savol “Turkiya va Isroil urushadimi?” emas. Asosiy savol - “Ular Suriyada qayergacha borishi mumkinligi bo‘yicha qachon va qanday kelishuvga keladi?”

Ehtimol, kelajakdagi eng katta kelishuv aynan shunday ko‘rinadi: Anqara shimolni, Tel-Aviv janubni, Damashq esa o‘rtani saqlab qoladi. Faqat bu bo‘linish xaritada emas, ta’sir, xavfsizlik va harbiy imkoniyatlar orqali amalga oshadi.

Strategic Focus: Central Asia

Strategic Focus - barcha tahlilchilar uchun ochiq platforma!

Sizda dolzarb geosiyosiy, iqtisodiy yoki mintaqaviy masala yuzasidan tahliliy fikr yoki o‘ziga xos qarash bormi? Unda o‘z tahliliy materialingizni Strategic Focus platformasida keng auditoriya bilan baham ko‘ring.

Biz mustaqil fikr, chuqur tahlil va yangi yondashuvlar uchun ochiqmiz.

📩 Materiallarni yuborish uchun: @sfca_admin

Tolibonning besh yillik diplomatiyasi

T.Ubaydullayev, mustaqil ekspert

Ekspertlar fikricha, 2021–2026-yillar Tolibon diplomatiyasining o‘ziga xos paradoksini namoyon etdi: harakat ichki siyosatda deyarli hech qanday muhim yon berish qilmagan holda, xalqaro maydonda tobora kengroq amaliy hamkorlikka erishdi. Besh yil davomida Tolibon 103 ta davlat va xalqaro subyektlar bilan 3 650 dan ortiq diplomatik uchrashuv va muloqotlar o‘tkazib, xalqaro izolyatsiyani bosqichma-bosqich pragmatik hamkorlikka aylantira oldi. Bu raqamning o‘ziyoq Kobul diplomatiyasining qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi: Tolibon xalqaro tan olinishni kutib o‘tirmadi, balki avval amaliy aloqalarni kengaytirib, o‘zini xalqaro tizim uchun chetlab o‘tib bo‘lmaydigan siyosiy reallikka aylantirdi.

Tolibonning eng katta diplomatik yutug‘i ham aynan shunda. U hali to‘liq xalqaro tan olingan hukumat emas, ammo uni chetlab o‘tib Afg‘oniston masalasini hal qilish tobora qiyinlashmoqda. 2025-yil iyulida Rossiya Tolibon hukumatini rasman tan olgan BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zosi bo‘lgan birinchi davlatga aylandi. Qozog‘iston va Qirg‘iziston esa Tolibonni terror tashkilotlari ro‘yxatidan chiqardi. Markaziy Osiyoning aksariyat davlatlari Kobuldagi diplomatik vakolatxonalarini saqlab qoldi. Xitoy, Rossiya, Fors ko‘rfazi davlatlari va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdo, energetika va transport aloqalari ham kengaymoqda. Ya’ni, Tolibon “avval tan olinish, keyin hamkorlik” modelidan emas, “avval hamkorlik, keyin tan olinish” modelidan foydalanmoqda.

Kobulning ushbu strategiyasida iqtisodiy va tranzit loyihalari alohida o‘rin tutadi. Termiz - Kobul - Peshovar temir yo‘li, TAPI gaz quvuri va CASA-1000 kabi loyihalar Afg‘onistonni Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi tranzit bo‘g‘inga aylantirish imkonini beradi. Qozog‘iston g‘allasi va Turkmaniston gazining Afg‘oniston bozoridagi o‘rni ham ortmoqda. Bu esa Tolibon uchun muhim geosiyosiy ustunlik yaratadi: Afg‘oniston qanchalik ko‘p mintaqaviy iqtisodiy loyihalarga integratsiyalashsa, uni siyosiy jihatdan izolyatsiya qilish shunchalik qiyinlashadi.

Biroq bu jarayon to‘liq xalqaro legitimlikni ta’minlamadi. Rossiyadan tashqari, hech bir davlat Tolibon hukumatini rasman tan olmagan. Afg‘onistonning BMTdagi vakilligi masalasi hamon ochiq. Buning asosiy sabablari - ayollar huquqlari, qizlarning o‘rta va oliy ta’limdan chetlashtirilishi, ayollarning mehnat bozoridagi cheklovlari va inklyuziv siyosiy tizimning yo‘qligi. Taxminan aholining yarmi gumanitar yordamga muhtoj, Pokiston va Erondan qaytgan qariyb 4 mln afg‘onistonlik esa mamlakatning ijtimoiy infratuzilmasiga qo‘shimcha bosim yaratmoqda. Shu sababli bugungi modelni qisqa qilib shunday ifodalash mumkin: savdo bor - to‘liq tan olish yo‘q; diplomatik muloqot bor - siyosiy legitimlik yo‘q; xavfsizlik bo‘yicha hamkorlik bor - ishonch yo‘q.

Tolibonning yana bir muhim ustunligi - Afg‘onistonning geostrategik joylashuvi. Xitoy mamlakatning tabiiy resurslari va transport salohiyatiga, Rossiya xavfsizlik va Markaziy Osiyo bilan aloqalarga, Eron logistika, savdo va suv masalalariga, Markaziy Osiyo davlatlari esa tranzit, energetika va xavfsizlikka qiziqmoqda. Natijada Kobul atrofidagi geosiyosiy raqobatning o‘zi Tolibonning diplomatik qiymatini oshirmoqda. Har bir yirik davlat Afg‘onistonni boshqalarga berib qo‘ymaslik uchun Kobul bilan alohida aloqa kanalini saqlashga intilmoqda.

Shu bilan birga, Tolibon oldida jiddiy xavflar ham mavjud. Birinchi xavf - transmilliy terrorizm. Afg‘oniston shimolida “Islomiy davlat – Xuroson” va boshqa radikal guruhlarning mavjudligi Markaziy Osiyo davlatlarini xavotirga solmoqda. Ikkinchi xavf - Pokiston bilan keskinlashuv. Bir vaqtlar Tolibonning asosiy tashqi tayanchi bo‘lgan Islomobod bilan munosabatlar chegara, “Dyurand chizig‘i” va TTP masalalari sabab ochiq qarama-qarshilik bosqichiga kirdi. Uchinchi xavf - suv masalasi. Qoʻshtepa kanali Afg‘onistonning Markaziy Osiyoga nisbatan eng kuchli siyosiy va iqtisodiy vositalaridan biriga aylanishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Ayniqsa, Amudaryoning quyi oqimidagi suv taqsimoti O‘zbekiston uchun strategik ahamiyatga ega.

Shu nuqtada Tolibon diplomatiyasining asosiy paradoksi namoyon bo‘ladi: harakatning kuchi ham, uzoq muddatli zaifligi ham uning murosaga bormasligida. 2021-yildan buyon Tolibon Afg‘oniston hududining asosiy qismini to‘liq nazorat qilib kelmoqda va uyushgan qurolli muxolifat mamlakat miqyosida real hokimiyat muqobiliga aylana olmadi. Ammo harbiy nazorat siyosiy legitimlikning o‘rnini bosa olmaydi. Tolibon ichki soliqlarni yig‘ishi, iqtisodiy tizimni saqlashi va tashqi savdoni kengaytirishi mumkin, biroq ayollar huquqlari va inklyuziv boshqaruv bo‘yicha siyosat o‘zgarmasa, G‘arb bilan munosabatlardagi asosiy to‘siq saqlanib qoladi.

Endilikda Kobulning navbatdagi maqsadi muzlatilgan valyuta zaxiralarini qaytarish, xalqaro moliyaviy tizimga qaytish va yirik xorijiy investitsiyalarni jalb qilishdan iborat. Tolibon AQShni Afg‘onistonga qaytishga chaqirib, tabiiy resurslar va infratuzilma loyihalarida hamkorlikni taklif qilmoqda. Biroq bu yerda asosiy savol ochiq qolmoqda: Tolibon xalqaro hamjamiyatni o‘z shartlariga moslashtira oladimi yoki xalqaro hamjamiyat oxir-oqibat Tolibonni murosa qilishga majbur qiladimi?

Besh yillik tajriba shuni ko‘rsatdiki, Tolibon xalqaro tan olinmasdan ham xalqaro tizim bilan ishlashni o‘rgandi. Uning strategiyasi nisbatan sodda: siyosiy yon berishlarni minimallashtirish, qo‘shnilar bilan iqtisodiy aloqalarni kengaytirish va Afg‘onistonning geostrategik ahamiyatidan foydalanish. Shu sababli bugungi Afg‘oniston 2021-yildagi kabi to‘liq izolyatsiyadagi davlat emas. Tolibon “tan olinish”dan ko‘ra “muqarrarlik”ni tanladi - va hozircha bu strategiya ishlamoqda.

Biroq bu strategiyaning o‘z chegarasi bor. Savdo va xavfsizlik bo‘yicha hamkorlik Tolibonni de-fakto hukumatga aylantirishi mumkin, ammo de-yure legitimlik uchun baribir murosa talab etiladi. Ayollar huquqi, ta’lim va inklyuziv siyosiy tizim masalalari hal qilinmaguncha, Kobulning xalqaro integratsiyasi cheklangan bo‘lib qoladi. Shu ma’noda 2021–2026-yillar Tolibon diplomatiyasining asosiy sabog‘i shuki: xalqaro tan olinmasdan yashash mumkin, ammo xalqaro tizimga to‘liq kirish uchun baribir yon berish kerak.

Strategic Focus: Central Asia

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev rafiqasi hamrohligida 23-avgust kuni davlat tashrifi bilan mamlakatimizga keldi.

“Toshkent-Humo” xalqaro aeroportida oliy martabali mehmonlarni davlatimiz rahbari va rafiqasi kutib oldilar.

Ikki mamlakat davlat bayroqlari koʻtarilib, faxriy qorovul saf tortdi.

👉 @jahongirolimov_rasmiy 👈

Eron parlamenti vakili Mehdi Rahimiy Tehron Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston o‘rtasida tuzilgan jamoaviy mudofaa to‘g‘risidagi “Makka kelishuvi”ga qo‘shilish taklifini olganini ma’lum qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Eron ushbu taklifni ko‘rib chiqmoqda.

Rahimiy mintaqa davlatlari o‘rtasida “xavfsizlik soyaboni”ni yaratishga intilish Eron uchun g‘alaba ekanini ta’kidlab, AQSh bilan urush Vashington mintaqa davlatlarini himoya qilish o‘rniga ularning xavfsizligiga tahdid solayotganini ko‘rsatganini aytdi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Agar ushbu ma’lumot haqiqatan ham tasdiqlansa, demak, “Makka kelishuvi” dastlab kimga qarshi qaratilgani haqidagi taxminlarimiz noto‘g‘ri bo‘lib chiqadi.

Biroq shu bilan birga, bu xabar yana bir muhim fikrimizni tasdiqlaydi: mintaqa davlatlarida G‘arbning xavfsizlik kafolatlariga bo‘lgan ishonch tobora pasaymoqda. Bunday mintaqaviy mexanizmlarning paydo bo‘lishi davlatlar xavfsizlik masalasida tashqi kafolatlarga to‘liq tayanish o‘rniga, o‘zlarining mustaqil xavfsizlik arxitekturasini shakllantirishga intilayotganini ko‘rsatadi.

G‘arb bilan uzoq yillik qarama-qarshilikdagi Eronning ushbu mexanizmga qo‘shilishi ehtimoli mintaqadagi xavfsizlik arxitekturasi jiddiy transformatsiya jarayonidan o‘tayotganini ko‘rsatmoqda.

Strategic Focus: Central Asia