“Жанубий тўртлик” доктринаси: Ўзбекистон учун бу нега муҳим?

Марказий Осиё халқлари ўзининг жанубий қўшнилари – Туркия, Эрон, Афғонистон ва Покистонга ҳалига қадар ё собиқ колония томонидан, ёки Ғарб томонидан шакллантирилган нуқтайи назар билан қарайди, шунинг учун бу давлатларга нисбатан ўзида бегоналашувни ҳис қилади.

Ваҳоланки, биз айнан мана шу тўртта давлат билан ўзликлар асосидаги, тенг ҳуқуқли фундаментал алянслар шакллантириш имкониятига эгамиз.

Сиёсатшунос Камолиддин Раббимовнинг Kun.uz'даги колонкаси

📹 ВИДЕОШАРҲНИ ТОМОША ҚИЛИНГ

Kobuldan kelgan ma’lumotlarga ko‘ra, Afg‘onistonning ayrim shimoliy va g‘arbiy viloyatlarida muxolif qurolli guruhlarning faolligi oshib bormoqda. Eng keskin o‘sish Badaxshonda kuzatilmoqda. 2026-yil yanvar-iyul oylarida viloyatda qurolli to‘qnashuvlarning 22 ta holati qayd etilgan. Taqqoslasak, 2025-yil iyun-dekabr oylarida bunday hodisalar soni atigi 4 ta bo‘lgan.

Mutaxassislar fikricha, bu o‘sishni faqat bitta mahalliy mojaro bilan izohlash noto‘g‘ri. Badaxshonda Tolibonning markazlashtirish siyosati, mahalliy qo‘mondonlarning manfaatlari, oltin konlari ustidan nazorat va aholining iqtisodiy noroziligi bir-birini kuchaytirmoqda.

Shu bilan birga, qurolli faollikning o‘sishi faqat Badaxshon bilan cheklanmayapti. Masalan, Hirotda to‘qnashuvlar soni 5 tadan 14 taga, Bag‘lon va Panjsherda esa mos ravishda 6 tadan 7 taga va 4 tadan 5 taga oshgan. Balxda ham bunday hodisalar 1 tadan 3 taga ko‘paygan.

Biroq Kobuldan kelayotgan ma’lumotlarda yana bir muhim tendensiya ko‘zga tashlanadi: vaziyat barcha hududlarda bir xil rivojlanmayapti. Qunduzda qurolli to‘qnashuvlar 23 tadan 16 taga, Toxarda esa 11 tadan atigi 2 taga kamaygan. Demak, hozircha Afg‘oniston shimolida yagona, markazlashgan muxolifat harakati shakllangani haqida gapirish qiyin.

Ekspertlar fikricha, hozirgi vaziyatni Tolibonga qarshi keng ko‘lamli qo‘zg‘olon sifatida emas, balki turli hududlarda alohida sabablarga ko‘ra yuzaga kelayotgan mahalliy qurolli qarama-qarshiliklar yig‘indisi sifatida baholash to‘g‘riroq. Biroq ularning bir vaqtda kuchayishi markaziy hokimiyat uchun xavfsizlik bosimini oshirmoqda.

Badaxshonda Juma Xon Fateh guruhining Tolibon bilan qarama-qarshiligi bunga yaqqol misol bo‘ldi. Fatehning 17-avgust kuni taslim bo‘lishi bevosita mojaroning keskinligini pasaytirgan bo‘lsa-da, hududdagi boshqa qurolli guruhlar faoliyati saqlanib qolmoqda.

Yana bir xavf - mahalliy beqarorlikdan “IShID - Xuroson” kabi radikal guruhlarning foydalanish ehtimoli. Badaxshon va Hirotdagi xavfsizlik bo‘shliqlari ularga yangi yashirin boʻlinmalarni yaratish yoki alohida hujumlar uyushtirish uchun imkoniyat berishi mumkin.

Shu sababli, Kobuldagi vaziyat bo‘yicha asosiy prognoz shundan iboratki, yaqin istiqbolda Afg‘oniston shimolida yirik front shakllanishidan ko‘ra, lokal to‘qnashuvlar davom etishi ehtimoli yuqori. Biroq markaziy hokimiyatning mahalliy qo‘mondonlarga nisbatan bosimi kuchayishi, iqtisodiy manfaatlarning cheklanishi yoki tashqi kuchlarning muxolif guruhlarni qo‘llab-quvvatlashi vaziyatni yangi bosqichga olib chiqishi mumkin. Eng katta xavf esa mahalliy beqarorlikning asta-sekin transchegaraviy muammoga aylanishidir.

Strategic Focus: Central Asia

Aksariyat ekspertlar qayd etishicha, Hoʻrmuz bo‘g‘ozining ochilishi masalasi bugun Eron-AQSh qarama-qarshiligida Tehronning eng muhim bosim vositasiga aylanmoqda.

Urushgacha bo‘lgan davrda jahon dengiz orqali tashiladigan neft savdosining 20-25% va suyultirilgan tabiiy gazning qariyb 20% aynan shu bo‘g‘oz orqali o‘tardi. Oddiy sharoitda bu yerda kuniga qariyb 85 ta kema harakatlangan. 23-avgust kuni esa atigi 3 ta tranzit qayd etildi.

Hisob-kitoblarga koʻra, 17-23 avgust kunlari bo‘g‘oz orqali jami 121 ta kesib o‘tish qayd etilgan. Shu bilan birga, kemalarning qariyb 80% identifikatsiya tizimlarini o‘chirgan holda harakatlangan. Harbiy xavf sug‘urtasi mukofoti esa kemaning qiymatiga nisbatan 7,5-10%gacha ko‘tarilgan. Urushgacha bu ko‘rsatkich 1-3% edi.

Vashington esa dengiz blokadasini kuchaytirmoqda: hududda 20 dan ortiq harbiy kema, qariyb 1500 ta eskort kema mavjud. Taxminan 750 mln barrel neft xavfli hududdan chiqarilgan.

Biroq Tehron blokada sharoitida ham neft eksportini davom ettirish imkoniyatiga ega ekanini ta’kidlamoqda. Eron Milliy xavfsizlik oliy kengashi kotibi Muhsin Rizoiy bir-ikki oy ichida blokadani chetlab o‘tib 70 mln barrel neft sotilganini ma’lum qilgan.

Shu sababli AQShning 30 avgust kuni Larak oroliga bergan zarbasi oddiy harbiy operatsiyadan ko‘ra muhimroq.

Vashingtonning da’vosiga ko‘ra, aynan shu hududda Hoʻrmuz bo‘g‘oziga dengiz minalarini joylashtirishga tayyorgarlik ko‘rilgan.

BMT ma’lumotlariga ko‘ra, urush boshlanganidan buyon Fors ko‘rfazida kamida 6000 nafar dengizchi qolib ketgan, 19 kishi halok bo‘lgan, kemalarga qarshi kamida 70 ta hujum qayd etilgan.

Demak, Hoʻrmuz endi nafaqat harbiy, balki global energetika uchun ham asosiy kurash maydoniga aylandi. Eron Hoʻrmuz orqali kemalar harakatiga ta’sir qila olar ekan, Tehron Vashingtonni o‘z manfaatlarini hisobga olishga majbur qiladigan eng muhim vositalardan birini saqlab qoladi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Hech shubhasiz, AQSh Eron ustidan ulkan harbiy ustunlikka ega. Ammo asosiy muammo boshqa joyda: uzoq davom etayotgan urush Amerika armiyasi uchun aynan katta mojaro olib borishda zarur bo‘lgan resurslarni tobora kamaytirmoqda.

Urushning 39 kunlik eng intensiv bosqichida AQSh yetti turdagi muhim yuqori aniqlikdagi o‘q-dorilardan to‘rttasi bo‘yicha urushgacha bo‘lgan zaxiraning yarmidan ko‘prog‘ini sarflagan.

Jumladan, 1000 dan ortiq Tomahawk raketasi; qariyb 1100 ta JASSM raketasi; PrSM raketalarining deyarli butun zaxirasi; THAAD raketalari zaxirasi fevral oyidan beri uchdan ikki qismdan ko‘proqqa kamaygan.

Bu endi faqat bitta harbiy kampaniyaning narxi masalasi emas.

CSISga ko‘ra, zaxiralarni tiklash 1 yildan 4 yilgacha vaqt olishi mumkin.

Tomahawk ishlab chiqarishini yiliga 1000 dan ortiq raketagacha, THAAD ishlab chiqarishini esa hozirgi 96 tadan 400 tagacha oshirish rejalashtirilmoqda. Patriot tizimi uchun PAC-3 MSE ishlab chiqarilishi esa 2030 yilga borib 2000 donaga yetkazilishi ko‘zda tutilgan.

Ammo AQSh oldida yana bir muammo bor.

Amerika qurolli kuchlari Yaqin Sharqdagi urush bilan bir vaqtda boshqa ehtimoliy mojaro yo‘nalishlarini ham hisobga olishi kerak. Eng avvalo, Hind-Tinch okeani mintaqasini (Xitoy).

Shuning uchun Eron bilan urushning davom etishi faqat Pentagon xarajatlari bilan o‘lchanmaydi.

Yaqin Sharqdagi har bir qo‘shimcha raketa, tutib qoluvchi tizim yoki aviatashuvchi guruh - boshqa strategik yo‘nalishda ishlatilishi mumkin bo‘lgan resursdir.

Bundan tashqari, inson omili ham bor.

Abraham Lincoln aviatashuvchisi 260 kundan ortiq vaqt davomida safarbarlikda bo‘ldi. Shu davrda ta’minotdagi uzilishlar va ekipajning ruhiy holati yomonlashgani haqida xabarlar paydo bo‘ldi.

Shuning uchun Vashington tobora murakkab tanlovga duch kelmoqda: urushni davom ettirib, uzoq davom etadigan mojaroning narxini oshirish yoki harbiy ustunlik hali saqlanib turgan paytda siyosiy yechim izlash.

Shu sababli AQShning yuqori aniqlikdagi qurollar zaxirasining kamayishi Vashingtonni yana muzokaralar stoliga qaytishga undashi mumkin bo‘lgan muhim omillardan biridir.

Strategic Focus: Atlantic

Aziz doʻstlar! Sizlarni O‘zbekiston Respublikasi Mustaqilligining 35 yilligi bilan chin qalbimizdan muborakbod etamiz!

Ushbu ulug‘ va qutlug‘ ayyomda barchangizga mustahkam sog‘lik, oilaviy baxt-saodat, xonadonlaringizga fayz-u baraka, hayotingizga farovonlik va osoyishtalik tilaymiz.

Yurtimiz tinch, xalqimiz hamisha ahil va farovon bo‘lsin! O‘zbekistonimizning mustaqilligi abadiy, kelajagi buyuk, davlat bayrog‘i esa hamisha baland hilpirab tursin!

Hurmat bilan,
Strategic Focus jamoasi

Strategic Focus: Central Asia

🌍 Rossiya: "G'arb Afg'onistonni bahona qilib, Markaziy Osiyoda harbiy infratuzilma o'rnatmoqchi"

Rossiya Xavfsizlik kengashi kotibi o'rinbosari Aleksey Shevtsov Sharqiy iqtisodiy forumida (EEF) Yevroosiyo mintaqasidagi geosiyosiy vaziyat va logistika yo'laklari atrofidagi kurashlar haqida qator keskin bayonotlar berdi.

Asosiy tezislar:

▪️ Markaziy Osiyodagi harbiy qiziqishlar: G'arb davlatlari Afg'onistondan keladigan xavfni ataylab bo'rttirib ko'rsatmoqda. Asosiy maqsad — ushbu bahona ostida Markaziy Osiyo davlatlari hududida o'z harbiy infratuzilmasini joylashtirish.

▪️ Yevroosiyo resurslari va logistikasi: Afrikadagi ta'sir doirasini yo'qotayotgan G'arb mamlakatlari endilikda Yevroosiyoning boy resurslari va muhim logistika yo'nalishlariga chiqishga harakat qilmoqda.

▪️ Mintaqaviy ziddiyatlar: Ukraina, Kavkaz, Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Afg'oniston va Tayvan bo'g'ozidagi keskinliklar — mintaqani beqarorlashtirishga qaratilgan harakatlarning bir qismidir.

▪️ Kavkazdagi tranzit loyihalari: Armanistondagi tranzit loyihasi iqtisodiy jihatdan samarasiz bo'lsa-da, u orqali AQSh Eron chegaralari yaqinida o'z razvedka va harbiy infratuzilmasini o'rnatishni ko'zlamoqda.

▪️ Xavfsizlik arxitekturasi: Mintaqaviy barqarorlik va iqtisodiy hamkorlikni ta'minlashda Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti (KXShT) va Shanxay hamkorlik tashkiloti (SHHT) markaziy rolni o'z zimmasiga olishi lozim.

Shevtsovning qo'shimcha qilishicha, joriy yilda NATO mamlakatlari 100 dan ortiq harbiy mashg'ulotlar o'tkazgan. Ularning aksariyati alyansning sharqiy qanotida bo'lib o'tgan va mudofaadan ko'ra ko'proq hujumkor operatsiyalarga, jumladan, mudofaa chiziqlarini yorib o'tish va hududlarni egallashga qaratilgan.

Manba: Ariana

👉@suhrob_buranov👈

Pokiston Parlamenti mamlakat tarixida ilk bor quruqlikdagi qo‘shinlar qo‘mondoni Asim Munirga misli ko‘rilmagan vakolatlarni berdi. Endilikda Munir Pokistonning quruqlikdagi qo‘shinlari, Harbiy-dengiz kuchlari va Harbiy-havo kuchlarining yagona qo‘mondoni maqomiga ega bo‘ldi.

Endi u Hukumat roziligisiz barcha qo‘shin turlaridagi harbiy xizmatchilarni lavozimidan ozod etish, zaxiraga chiqarish yoki xizmatda qoldirish huquqiga ega. Uning besh yillik vakolat muddati kamida 2030-yilgacha davom etadi.

Strategic Focus: Central Asia

Munirga berilgan keng vakolatlar Pokiston harbiy siyosatida jiddiy o‘zgarishlarni anglatadi. Endilikda u parlamentning alohida roziligisiz harbiy kuchlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Eng avvalo, bu vakolatlar Afg‘onistondagi TTP va boshqa qurolli guruhlarga qarshi harbiy operatsiyalarni kuchaytirish uchun qo‘llanilishi mumkin. Xullas, Tolibon uchun vaziyat ancha murakkablashmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

➖ Prezidentning Qirg‘izistonga tashrifi, O‘zbekiston yetakchisi o‘tkazgan samarali uchrashuvlar;
➖ ShHTning Bishkek sammiti, unda muhokama qilingan mavzular yuzasidan siyosatshunos bilan suhbat;
➖ Bir asrlik binoga qayta hayot bergan Zamonaviy san’at markazidan reportaj.

“Yangi zamon”da bugun ushbu mavzular tahlili va tafsilotini tomosha qiling.

⏰ Bugun, soat 20:20 da
📺 “Sevimli” telekanalida

👉 @jahongirolimov_rasmiy 👈

Даҳшатли мантиқ!

Асосан давлат хизматчилари ўқийдиган каналда бундай мизоген постлар биринчи марта чиқаётгани йўқ. Кўпчиликка ёқса ҳам, юристга ярашмайдиган асоссиз гап.

Ҳеч ким алиментга бирга яшаётган боласига ва аёлига берганчалик кўп пул бермайди. Гап фақат пулда ҳам эмас. Бола ўн саккиз ёшга етганида тугайди бу пул барибир. Ажрашиш ортидан келадиган ноаниқлик, беқарорлик алимент пулига арзимайди.

Аёл "бой эрга тегиб олиш"ни эплаганида ҳам, ҳеч ким алимент ундириш учун ажрашиб кетмайди. Бой одам билан бирга оила бўлиб яшагани ҳар томонлама яхши, агар у оилада жиддий муаммо бўлмаса.

Ҳатто бу абсурд мантиқни давом эттириб, фаразан алимент олишни бизнес деб баҳоласак ҳам, бу энг катта рискли бизнес бўлар эди. Чунки боланинг харажати кўп, 18 йил мунтазам бу харажатлар ортиғи билан ундирилишига кафолат йўқ.

Бўлиши мумкин бўлган нарса шуки, аёллар ўз фарзандларига яхши ота танлашни исташади, бўлажак турмуш ўртоғини шу нуқтаи назардан танлайди, шунинг учун ҳаётида пайдо бўлган энг омадли ва даромадли инсондан фарзанд кўргиси келади. Бу таъминотнинг энг катта кафолати оилани бузмай, эр билан бирга яшаш (агар эр бошқа чора қолдирмаса, ажрашади).

Бунақа постлар оилаларга путур етказади, болаларнинг нормал ҳаёти учун зарур таъминотдан маҳрум қилинишига ҳисса бўлиб қўшилади. Никоҳни расман қайд этиш хоҳишини камайтиради. Боласига алимент бераётган оталар ўзини алданган ва "соғилаётган" ҳисоблаб алиментдан қочишга уриниш кўпаяди, давлат тузилмаларига юкламалар ортади.

Юз минглаб одамларга гапираётганда, фикрининг жамиятга, айниқса унинг энг ожиз қатлами манфаатига қандай таъсир қилишини ўйлаш керак, сўз масъулияти, оддий инсонийлик бу.

Давлат алиментни болага белгилайди. Бола манфаати ҳамма нарсадан устун.

Шундай фикрлайдиган эркакларни тўққиз ой қорнига юк бойлаб юргизиб, 16 соат тўлғоқ азобини торттириб, 3 йил тунда ухлатмаслик, кейин бир умр боласига ҳам ота, ҳам она бўлиб, барча инжиқликлари ва муаммоларини ёлғиз кўтаришга мажбурлаш керак. Шунда "бола туғишни бизнес қилиб олиш" деган мантиқсиз фикрни ўйлашга ҳам ҳоли бўлмайди.

@shahnozxon

Bugungi vaziyatda eng katta xavf Eron va AQSh o‘rtasidagi qarama-qarshilikning aynan Hormuz bo‘g‘ozida yangi bosqichga chiqishi bilan bog‘liq.
 
Yaqin haftalarda Hormuz bo‘g‘ozida yanada jiddiy to‘qnashuvlar yoki hujumlar sodir bo‘lishi mumkin. Buning sababi oddiy – bugungi kunda Hormuz bo‘g‘ozi Eronning AQShga qarshi eng muhim bosim vositalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
 
Biroq bu ustunlik doimiy emas. Vashington ham Eronning Hormuz orqali bosim o‘tkazish imkoniyatlarini cheklash va ushbu vositaning strategik ahamiyatini kamaytirishga harakat qilmoqda.
 
Fikrimizcha, eng katta xavf – noto‘g‘ri hisob-kitobda. Tomonlardan birining cheklangan deb hisoblagan zarbasi ikkinchi tomon tomonidan “qizil chiziq”ning buzilishi sifatida qabul qilinishi mumkin. Bunday holatda keskinroq javob zarbasi beriladi va eskalatsiyani nazorat qilish tobora qiyinlashadi.
 
Shu sababli hozirgi vaziyatga haddan tashqari optimistik qarash to‘g‘ri emas. Hormuzdagi bitta jiddiy hodisa ham bugungi cheklangan qarama-qarshilikni keng ko‘lamli urushga aylantirishi mumkin.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Харитани тўғрилаш дунёни қандай кўришимизни ўзгартирадими? 1/2

БМТ Бош Ассамблеяси томонидан "Correct the Map" ташаббусини қўллаб-қувватловчи резолюция қабул қилиниши бир қарашда картографияга оид техник масаладек кўринади. Аслида унинг сиёсий маъноси, агар Меркатор проекциясини эътиборга олсак, анча катта.

XVI асрда яратилган бу харита навигация учун жуда қулай бўлган. Унда йўналишлар ва бурчаклар яхши сақланади. Шу сабабли у денгиз саёҳатларида узоқ вақт муҳим восита бўлиб хизмат қилган. Муаммо - қутбларга яқинлашган сари ҳудудларнинг катталашиб кўринишида. Экватор атрофидаги Африка эса ўзининг ҳақиқий майдонига нисбатан анча кичик тасаввур уйғотади. Африка Гренландиядан қарийб 14 марта катта. Меркатор харитасида эса бу фарқни кўз билан илғаш қийин.

Харита инсоннинг дунё ҳақидаги тасаввурини шакллантиради. Ҳудуднинг харитадаги кўриниши унинг ҳажми, аҳамияти ва глобал ўрни ҳақидаги интуитив тасаввуримизга таъсир қилади. Шу нуқтада харита сиёсий масалага айланади.

Европа узоқ вақт давомида дунё хариталарининг марказида турган. У юқорида ва кўпинча марказга яқин жойлаштирилган. Африка ва Жанубий Америка эса нисбатан пастроқ ва кичикроқ кўринган. Бундай жойлашув дунё ҳақидаги муайян психологик кўникмани шакллантиради. Қайси ҳудуд марказда, қайси минтақа чеккада экани визуал образ орқали ҳам қабул қилинади.

Эдвард Саид "Ориентализм" асарида Ғарбнинг Шарқ ҳақидаги тасаввурлари география билан боғлиқ образлар орқали шаклланганини қайд этади. "Ғарб" ва "Шарқ" тушунчалари оддий географик координаталардан кўра кенгроқ маъно касб этган. Кейинчалик танқидий назария мактаблари хариталарнинг ҳам ҳокимият, билим ва сиёсий тасаввурлар билан боғлиқлигини ўрганди.

Демак, харита шунчаки ҳудудни тасвирламайди. У дунёни маълум бир тартибда кўришга ўргатади. Мустамлакачилик тарихи бу фикрни янада яққол тасдиқлайди. Африка харитасидаги кўплаб давлат чегаралари маҳаллий жамиятларнинг тарихий ва ижтимоий тузилишига тўлиқ мос келмайди. XIX аср охирида Европа давлатларининг Африкадаги рақобати натижасида шаклланган ҳудудий чегаралар кейинчалик мустақил давлатларга мерос бўлиб ўтди. Географик маконни қандай бўлишиш масаласи сиёсий ҳокимиятдан ажралмаган эди.

Шу нуқтаи назардан "Correct the Map" ташаббуси Африка ва бошқа минтақаларнинг дунё харитасида қандай кўринишини қайта кўриб чиқишга ундамоқда. Уни деколониал тафаккурнинг замонавий кўринишларидан бири дейиш мумкин.

Того ташаббусининг муҳим жиҳати ҳам шунда. Меркатор проекциясини тарихдан ўчириб бўлмайди, у навигация учун яратилган ва ўз вазифаси учун самарали восита бўлиб қолади. Масала харитани қайси мақсадда ишлатаётганимизда. Майдонларни таққослаш учун бошқа проекциялар аниқроқ тасаввур беради. Equal Earth шундай вариантлардан бири сифатида таклиф қилинмоқда.

Дунёда мутлақо идеал харита мавжуд эмас. Ер шарини текис қоғозга туширишнинг ўзи маълум даражада бузилишни келтириб чиқаради. Бир проекция майдонни яхшироқ сақлайди, бошқаси масофа, шакл ёки йўналишни. Шунинг учун савол "қайси харита тўғри?"дан кўра "қайси мақсад учун қайси харита тўғри?" тарзида қўйилиши керак.

Рақамли даврда бу масала янада долзарб бўлиб қолмоқда. Бугун дунё харитасини атлас ва глобусдан ташқари Google Maps, онлайн платформалар, ахборот сайтлари ва ижтимоий тармоқлар орқали ҳам кўрамиз. Web Mercator каби проекциялар рақамли хариталашда кенг қўлланилади. Шу сабабли харита танлови миллиардлаб одамларнинг кундалик визуал тажрибасига таъсир қилмоқда.

@muxtor_nazirov

Харитани тўғрилаш дунёни қандай кўришимизни ўзгартирадими? 2/2

Хариталарда XXI аср геосиёсатининг яна бир хусусияти намоён бўлади. Маконни фақат ҳудудлар орқали тушуниб бўлмай қолди. Давлатларнинг қудрати уларнинг майдони билан бир қаторда транспорт йўлаклари, портлар, энергия тармоқлари, молиявий каналлар, маълумот оқимлари ва рақамли инфратузилмалар устидан назорат қилиш қобилияти билан ҳам белгиланади. Дунё харитаси ҳудудлар харитасидан оқимлар ва боғлиқликлар харитасига ҳам айланмоқда.

Бу тенденция Марказий Осиё учун айниқса муҳим. Сабаби минтақанинг глобал аҳамиятини баҳолашда унинг ҳудудий катталигидан кўра транспорт коридорлари, Каспий орқали боғланиш имкониятлари, Европа ва Осиё бозорларига чиқиш каналлари, рақамли ва энергетик тармоқлардаги ўрни тобора кўпроқ аҳамият касб этмоқда. Шу боис геосиёсий харитани тушуниш учун давлатларнинг қаерда жойлашганини билиш билан етарли бўлмайди. Уларнинг қандай боғланганини ҳам кўра билиш керак.

Албатта, "Correct the Map" дунё сиёсий тартиботини бир овоз билан ўзгартирмайди. Африка харитада каттароқ кўриниши билан унинг иқтисодий ёки сиёсий қудрати автоматик равишда ошиб қолмайди. Лекин тасаввур ҳам сиёсатнинг бир қисми. Қайси ҳудуд қандай кўриниши ва қайси минтақа марказ ёки периферия сифатида қабул қилиниши глобал онгга барибир таъсир қилади.

Шунинг учун харитани тўғрилаш ҳақидаги баҳс аслида дунёни қайта кўриш ҳақидаги баҳсдир.
Харита дунёни ўзгартирмайди. Аммо дунёни қандай кўришимизни ўзгартириши мумкин. "Correct the Map" ташаббусининг энг муҳим сиёсий маъноси ҳам шунда.

Глобал Жануб дунё қандай тасвирланиши ҳақидаги қарорларда фаолроқ иштирок этмоқда. Демак, геосиёсатда ҳудуд учун кураш билан бир қаторда дунёни қандай тасаввур қилиш ҳуқуқи учун кураш ҳам кучаймоқда.

@muxtor_nazirov

Neft, Eron va Xitoy: AQShning katta geosiyosiy o‘yini
 
M.Imomov, Strategic Focus eksperti
 
2026-yil sentabriga kelib, AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi oddiy harbiy mojaro doirasidan ancha chiqib ketdi. Dastlab asosiy e’tibor Eronning yadroviy dasturiga qaratilgan bo‘lsa, bugungi vaziyatda mojaroning iqtisodiy va geosiyosiy o‘lchami tobora kuchaymoqda. Ya’ni masala endi faqat Tehronning yadroviy salohiyatida emas. Gap neft, energetika yo‘llari, sanksiyalar va eng muhimi, Xitoyning energetik xavfsizligi haqida ham ketmoqda.
 
Buni voqealar dinamikasining o‘zi ham ko‘rsatadi. 2025-yildagi 12 kunlik urushdan so‘ng 2026-yil boshida AQSh mintaqadagi harbiy ishtirokini kuchaytirdi va 28-fevral kuni “Epik g‘azab” operatsiyasi boshlandi. Keyingi haftalarda mojaro Fors ko‘rfazidagi energetik infratuzilmaga ham ta’sir qila boshladi. 2-mart kuni Saudi Aramco’ning Ras-Tanura neft obyektiga zarba berilishi ortidan neft narxi 140 dollardan oshdi. 18-aprelda esa Eron Hormuz bo‘g‘ozini yopdi.
 
Bu yerda bitta raqamning o‘zi vaziyatning strategik ahamiyatini ko‘rsatadi: Hormuz orqali dunyo neftining taxminan 84%, suyultirilgan tabiiy gazning esa 83% tashiladi. Demak, bu bo‘g‘ozdagi har qanday jiddiy inqiroz Eron va Fors ko‘rfazi davlatlarining muammosi bo‘lib qolmaydi. U global energetika bozoriga bevosita ta’sir qiladi.
 
Shu sababli AQShning bugungi strategiyasini faqat harbiy g‘alaba orqali tushuntirish qiyin. Vashington bir tomondan Eronni kuchsizlantirishga intilmoqda, boshqa tomondan esa to‘liq miqyosdagi quruqlik urushiga kirishni istamaydi. Bosim tobora iqtisodiy urushga aylanmoqda: sanksiyalar, neft eksportini cheklash, tankerlarga zarba berish va Eronning moliyaviy imkoniyatlarini qisqartirish.
 
Bu strategiyaning yana bir muhim tomoni – neft narxi. Yuqori narxlar AQShning slanets nefti ishlab chiqaruvchilari uchun juda katta daromad manbasiga aylanishi mumkin. Rystad Energy hisob-kitobiga ko‘ra, 2026-yilda AQSh slanets kompaniyalarining daromadi 63,4 milliard dollarga yetishi mumkin.
 
Ammo bu yerda Vashington uchun paradoks paydo bo‘ladi. Neft narxining oshishi ishlab chiqaruvchilar uchun foydali bo‘lsa-da, oddiy amerikalik iste’molchi uchun aksincha, salbiy oqibatga ega. Avgust oxirida AQShda benzin narxi 1 gallon uchun 4 dollardan oshdi. Bu esa noyabrda bo‘lib o‘tadigan Kongress saylovlari oldidan siyosiy jihatdan sezgir masalaga aylanadi. Shuning uchun AQSh ma’muriyati uchun muhim vazifa – Eronga yetarlicha iqtisodiy bosim o‘tkazish, lekin ichki bozorda yoqilg‘i narxining haddan tashqari oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
Endi esa masalaning eng muhim geosiyosiy qismiga o‘tamiz – Xitoy.
Xitoy iste’mol qiladigan neftning taxminan 73% import hisobiga to‘g‘ri keladi. Import qilinadigan neftning qariyb 53% Yaqin Sharqdan keladi. Bundan tashqari, urushdan oldin Venesuela va Eron Xitoy uchun nisbatan arzon neftning muhim manbalari bo‘lgan. Venesuela neft eksportining 85%, Eron eksportining esa 90% Xitoyga yo‘nalgan.
 
Shuning uchun Hormuz ustidan nazorat masalasi Eron bilan tugamaydi. Agar ushbu strategik yo‘lakdagi barqarorlik buzilsa, eng katta tashqi ta’sirlardan birini Osiyo, ayniqsa Xitoy his qiladi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, Eron AQSh va Xitoy o‘rtasidagi katta strategik raqobatning muhim geosiyosiy maydoniga aylanmoqda.
 
Buni sanksiyalar geografiyasining kengayishidan ham ko‘rish mumkin. AQSh Eron neftini sotib olayotgan Xitoy kompaniyalariga qarshi ikkilamchi sanksiyalarni kuchaytirmoqda. Demak, iqtisodiy bosim faqat Tehronga qaratilmayapti. U Eron bilan savdo qilayotgan uchinchi tomon kompaniyalariga ham ta’sir qilmoqda. Natijada mojaroning iqtisodiy fronti Eron chegaralaridan chiqib, Xitoy iqtisodiyotiga ham kirib bormoqda.
 
Ammo bu bosim Xitoyni hozircha tizimli inqirozga olib kelgani yo‘q. 2026-yilning dastlabki besh oyida Xitoy neft importi qariyb 5% kamaygan, biroq Pekinning bunga qarshi muhim himoya mexanizmlari mavjud. Xitoyning strategik va tijoriy neft zaxiralari 1 milliard barreldan oshadi. Bundan tashqari, muqobil logistika kanallari va “soya floti” orqali neft tashish davom etmoqda.
 
Yana bir muhim raqam bor: Eron nefti Xitoyning umumiy energiya balansida atigi 2% ulushga ega. Shuning uchun Pekin uchun Eron neftining yo‘qolishi qisqa muddatda halokatli zarba emas. Ammo masala faqat Eron neftining o‘zida emas. Asosiy xavf – Yaqin Sharqdagi butun energetik ta’minot tizimining beqarorlashuvidir.
 
Shu sababli 2026-yil kuzidagi vaziyatni men 3 ta parallel front orqali baholagan bo‘lardim.
Birinchisi – harbiy front. Сheklangan zarbalar va Eronning harbiy infratuzilmasiga bosim davom etishi mumkin.
Ikkinchisi – iqtisodiy front. Bu sanksiyalar, neft eksportini qisqartirish va tankerlar faoliyatiga bosim orqali amalga oshiriladi.
Uchinchisi esa eng muhim front – geosiyosiy front. Ya’ni AQSh va Xitoy o‘rtasidagi strategik raqobat. Eron bu uchala yo‘nalish kesishgan nuqtaga aylanmoqda.
 
Shu sababli kuz uchun eng ehtimoliy ssenariy sifatida to‘liq urushni emas, boshqariladigan qarama-qarshilikni taxmin qilishimiz mumkin. Vashington uchun noyabrdagi saylovlar oldidan katta quruqlik urushiga kirish siyosiy jihatdan xavfli. Shuning uchun cheklangan zarbalar, yangi sanksiyalar, neft eksportiga bosim va tankerlar atrofidagi operatsiyalar davom etishi ehtimoli yuqori.
 
Bunday sharoitda Brent nefti kuz oylarida 90–120 dollar oralig‘ida qolishi mumkin. Albatta, bu qat’iy prognoz emas. Hormuzdagi vaziyat, Eronning javob harakatlari yoki yangi yirik hujumlar narxni bundan ham yuqoriga olib chiqishi mumkin.
 
Shunday qilib, bugungi mojaroning mohiyatini faqat “AQSh Eronga qarshi urush olib bormoqda” degan formula bilan tushuntirish yetarli emas. Mojaro bir vaqtning o‘zida uchta maqsad atrofida shakllanmoqda: Eronning harbiy va iqtisodiy imkoniyatlarini cheklash, global neft oqimlariga ta’sir qilish va Xitoyning energetik xavfsizligiga bosim o‘tkazish.
 
Shuning uchun asosiy savol ham o‘zgaradi. Masala endi faqat Eron taslim bo‘ladimi yoki yo‘qmi, degan savolda emas. Asosiy savol – Vashington Tehronni zaiflashtirish orqali Pekinning strategik imkoniyatlarini ham qisqartirmoqchimi?
 
Agar javob ha bo‘lsa, unda Eron atrofidagi mojaro oddiy Yaqin Sharq urushi emas. Bu AQSh va Xitoy o‘rtasidagi global raqobatning energetik frontidir. Va bu o‘yinda Eron eng ko‘zga tashlanayotgan figura bo‘lishi mumkin. Ammo taxtaning narigi tomonida ancha katta o‘yinchi – Xitoy turibdi.

Strategic Focus: Central Asia