Turkiyaning yadro siyosatida muhim o‘zgarish kuzatilmoqda: Anqara hozircha yadro qurolini yaratish yo‘lidan borayotgani yo‘q, biroq NATOning yadroviy tiyib turish kafolatlariga bo‘lgan ishonchning pasayishi va mintaqadagi xavfsizlik muhitining keskinlashuvi Turkiyani kelajakdagi yadro variantini ochiq qoldirishga undamoqda.

Shu nuqtai nazardan, Anqaraning ehtimoliy strategiyasi yadro quroliga bevosita ega bo‘lish emas, balki “nuclear hedging” - zarur sharoit yuzaga kelganda qisqa muddatda qurol yaratish imkonini beradigan texnologik va institutsional salohiyatni shakllantirish bo‘lishi mumkin.

Ekspertlar fikricha, Turkiya hozircha yadro qurolini yaratish uchun zarur texnik imkoniyatlardan ancha uzoqda.

Turkiyaning yadro masalasidagi an’anaviy pozitsiyasi NATOning kollektiv mudofaa tizimiga tayanib kelgan. Mamlakat 1952-yildan beri AQShning kengaytirilgan yadroviy tiyib turish siyosatining bir qismi bo‘lib, Injirlik aviabazasida AQShning B61 yadroviy bombalari joylashtirilgan.

Biroq Anqara va Vashington o‘rtasidagi takroriy ziddiyatlar Turkiyada ittifoq kafolatlarining mutlaq ishonchliligi haqidagi savollarni kuchaytirgan.

1974-yildagi AQSh qurol embargosi, Fors ko‘rfazi urushi davrida NATOning raketaga qarshi mudofaa bo‘yicha Turkiya talablariga yetarlicha javob bermagani, S-400 xaridi ortidan Anqaraning F-35 dasturidan chiqarilishi va AQShning mintaqadagi siyosati bo‘yicha kelishmovchiliklar bu ishonchsizlikni chuqurlashtirdi.

Ayniqsa, Turkiyaning F-35 dasturidan chiqarilishi amaliy ahamiyatga ega bo‘ldi: mamlakat NATOning yadroviy almashuv mexanizmida ishtirok etuvchi davlat bo‘lsa-da, yangi avlod yadroviy qurollarni tashishga mos samolyotlarga ega bo‘lmagan yagona davlat sifatida qolmoqda.

Shunday qilib, Anqara uchun masala faqat “NATO Turkiyani himoya qiladimi?” degan savoldan iborat emas. Asosiy masala - inqiroz yuz berganda Turkiyaning o‘z xavfsizlik manfaatlarini mustaqil ravishda ta’minlash imkoniyati qanchalik mavjud?

Turkiyaning yadro masalasidagi qarashlari 2016-yildagi davlat to‘ntarishiga urinishdan keyin sezilarli darajada o‘zgara boshladi.

Bungacha Anqara Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnoma (YQTTSh) doirasidagi majburiyatlarga qat’iy rioya qilib, Yaqin Sharqni yadro qurolidan xoli hududga aylantirish tarafdori bo‘lgan. Turkiya 1980-yilda Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnomani ratifikatsiya qilgan, 1981-yilda MAGATE bilan kafolatlar to‘g‘risidagi kelishuvni, 2000-yilda esa Qo‘shimcha protokolni imzolagan.

Biroq keyingi yillarda Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘anning ritorikasida yangi elementlar paydo bo‘ldi. 2017-yilda u xalqaro kuchlar muvozanati Turkiyani yadro quroliga ega bo‘lish zarurati bilan yuzlashtirishi mumkinligini ta’kidlagan bo‘lsa, 2019-yilda Turkiyaning ham yadroviy qurolga ega bo‘lish huquqi borligini ochiqroq shaklda ilgari surdi.

Bu bayonotlar hali aniq qurol dasturi mavjudligini anglatmaydi, biroq Anqaraning yadro masalasini faqat qat’iy rad etish doirasidan chiqarib, strategik variant sifatida ko‘rib chiqayotganini ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

2026-yildagi Eron urushi Turkiyaning xavfsizlik hisob-kitoblariga qo‘shimcha bosim kiritgan. Anqara nuqtai nazaridan, Eronning yadro quroliga ega bo‘lish ehtimoli Yaqin Sharqda yangi qurollanish poygasini yuzaga keltirishi mumkin.

Eron tomonidan Turkiya tomon yo‘naltirilgan raketa hujumlari haqidagi xabarlar esa Anqarada “NATO a’zosi bo‘lgan davlatga bunday tahdid yuzaga kelishi mumkin emas” degan avvalgi tasavvurlarga zarba berdi.

Bunga Isroilning yadroviy salohiyati va mintaqadagi yadroviy nomutanosiblik haqidagi turk qarashlari ham qo‘shilmoqda.

Anqara uchun asosiy muammo - ayrim davlatlarning yadroviy salohiyati mavjud bo‘lsa-da, boshqalarga nisbatan qat’iyroq tarqatmaslik talablari qo‘llanayotganiga oid uzoq yillik e’tirozlarning qayta kuchayishi.

Bundan tashqari, AQSh-Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi fuqaroviy yadro hamkorligi bo‘yicha kelishuv va Saudiya hududida uranni boyitish imkoniyatining muhokama qilinishi Turkiya uchun yana bir signal sifatida ko‘rilmoqda.

Bu yerda Turkiyaning mavjud salohiyatini uning siyosiy ritorikasidan ajratish muhim. Turkiyada atom energetikasi va ilmiy-tadqiqot infratuzilmasi shakllanmoqda, mamlakat bir nechta atom elektr stansiyalarini qurishni rejalashtirmoqda. Shuningdek, Ankara uzoq masofali raketa dasturini rivojlantirmoqda.

Biroq mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Turkiyada hozircha uranni sanoat miqyosida qazib olish va konversiya qilish, uranni boyitish yoki ishlatilgan yadro yoqilg‘isini qayta ishlash bo‘yicha zarur infratuzilma mavjud emas.

Ayniqsa, Akkuyu AESning Rossiyaning Rosatom kompaniyasi ishtirokidagi build-own-operate modeli Turkiyaning qisqa muddatda mustaqil yadro salohiyatini shakllantirish imkoniyatlarini cheklaydi. Stansiyaning loyihalashtirilishi, qurilishi, ekspluatatsiyasi va yoqilg‘i ta’minotining katta qismi Rossiya nazoratida qolmoqda.

Shu sababli, Turkiyani yaqin istiqbolda yadro quroliga ega bo‘lish arafasidagi davlat sifatida baholash uchun asos yetarli emas.

Ekspertlar mamlakatning mustaqil yadro qurolini ishlab chiqara olishiga kamida yana o‘n yil kerakligini qayd etmoqdalar.

Shu bilan birga, Turkiyaning atom energetikasi sohasidagi uzoq muddatli rejalari strategik ahamiyatga ega.

Anqara AQSh, Kanada, Fransiya va Janubiy Koreya bilan yangi AESlar bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda.

Baykar kompaniyasining kichik modulli reaktorlar texnologiyasiga kirishi ham Turkiyaning yadro sohasida mahalliy kompetensiyalarni kengaytirishga intilayotganini ko‘rsatadi.

Kanada bilan CANDU reaktorlari bo‘yicha ehtimoliy hamkorlik ayniqsa e’tiborga loyiq. Bunday reaktorlar tabiiy urandan foydalanishi mumkinligi sababli boyitilgan yoqilg‘iga tashqi qaramlikni kamaytiradi. Shu bilan birga, CANDU texnologiyasi ishlatilgan yoqilg‘idan plutoniy olish uchun potensial imkoniyatlarni yaratishi mumkin.

Biroq bu holatning o‘zi Turkiya yadro quroli yaratish yo‘lidan ketayotganini anglatmaydi: buning uchun ishlatilgan yoqilg‘ini qayta ishlash kabi Turkiyada hozircha mavjud bo‘lmagan qo‘shimcha imkoniyatlar talab etiladi.

Umuman olganda, Turkiyaning yadro siyosatida yuz berayotgan o‘zgarishlarni “bombaga intilish”dan ko‘ra “bombaga olib boruvchi imkoniyatni saqlab qolish” sifatida ko‘rish maqsadga muvofiq.

NATOning yadroviy soyaboni hanuz Anqaraning asosiy xavfsizlik tayanchlaridan biri bo‘lib qolmoqda, biroq AQSh bilan munosabatlardagi ishonch muammolari, Eron va Isroil omili hamda mintaqada yadro salohiyatining kengayishi Turkiyani muqobil strategik imkoniyatlar izlashga undamoqda.

Shu nuqtai nazardan, Anqara uchun eng ehtimoliy yo‘l - YQTTShdan chiqmasdan, ochiq yadro quroli dasturini boshlamasdan, atom energetikasi, ilmiy-texnik baza, yoqilg‘i sikli va uzoq masofali tashuvchi tizimlar bo‘yicha milliy salohiyatni bosqichma-bosqich oshirish va strategik noaniqlikni saqlashdir.

Bunday yondashuv Turkiyaga bugungi ittifoqchilik majburiyatlarini buzmasdan, kelajakdagi xavfsizlik muhitiga moslashish uchun qo‘shimcha strategik manevr maydonini beradi.

Strategic Focus: Central Asia

30-sentabr kuni AQSh Iroqdagi qolgan harbiylarini olib chiqishni yakunlashi kutilmoqda. Shu tariqa, Vashingtonning Iroqdagi bevosita harbiy ishtirokining navbatdagi bosqichi tugaydi. Biroq AQSh qo‘shinlarining chiqib ketishi Vashingtonning Iroqdagi ta’siri tugashini anglatmaydi. Aksincha, Amerika ishtirokining yangi formatga o‘tishi kutilmoqda.

AQSh qo‘shinlarining chiqib ketishi Iroq hukumati oldiga muhim vazifani qo‘ymoqda - mamlakatdagi qurolli kuch ustidan davlat nazoratini ta’minlash. Bag‘dod Eron bilan yaqin aloqalarga ega qurolli guruhlarni qurolsizlantirishga harakat qilmoqda. Yangi rejaga ko‘ra, 30-sentabrdan boshlab qurolli guruhlar 90 kun davomida hujumlarni to‘xtatishi, shundan so‘ng qurollarni davlatga topshirish jarayoni boshlanishi kerak. Jarayonni 2027-yil 30-iyungacha yakunlash rejalashtirilgan.

Biroq bu jarayon oson kechishi kutilmaydi. Kata’ib Hizbulloh kabi kuchli guruhlar qurollarini ixtiyoriy ravishda topshirishga qarshi. Ayrim boshqa guruhlar esa qurolsizlanish evaziga siyosiy kafolatlar va siyosiy tizimda kengroq ishtirok etish imkoniyatlarini kutmoqda. Shu sababli qurolsizlanish masalasi faqat xavfsizlik masalasi emas, balki Iroqdagi siyosiy kuchlar o‘rtasidagi kelishuvning bir qismiga aylanmoqda.

Shu bilan birga, AQShning Iroqdagi bevosita harbiy ishtiroki qisqarsa-da, Vashingtonning mamlakat xavfsizlik tizimidagi roli saqlanib qolishi mumkin. Xalqaro koalitsiya formatining o‘rniga AQSh va Iroq o‘rtasida ikki tomonlama xavfsizlik hamkorligi kuchayishi ehtimol qilinmoqda. Bu harbiy maslahatchilar, instruktorlar, razvedka va terrorizmga qarshi hamkorlikning ayrim shakllari davom etishini anglatadi.

Bundan tashqari, AQSh Iroqda katta harbiy kontingent saqlamasdan ham mintaqadagi boshqa bazalar orqali razvedka, logistika va zarur hollarda harbiy yordam ko‘rsatish imkoniyatiga ega. Ya’ni, AQShning harbiy ishtiroki qisqaradi, ammo uning siyosiy va xavfsizlik sohasidagi ta’sir vositalari saqlanib qoladi.

Yana bir muhim omil - IShID. Agar AQSh qo‘shinlari chiqib ketganidan keyin qurolli guruhlar va hukumat o‘rtasidagi qarama-qarshilik xavfsizlik bo‘shlig‘ini yuzaga keltirsa, IShIDning yashirin hujayralari bundan foydalanishga urinishi mumkin. Bunday vaziyatda Bag‘dod yana Vashingtondan razvedka, harbiy yoki terrorizmga qarshi yordam so‘rashi ehtimoli mavjud.

Shu sababli 30-sentabrni Iroqdagi Amerika ishtirokining yakuniy nuqtasi sifatida emas, balki uning shakli o‘zgaradigan bosqich sifatida ko‘rish mumkin. AQSh bevosita harbiy ishtirokini kamaytirgan holda Bag‘doddagi siyosiy va xavfsizlik ta’sirini saqlab qolishga intiladi. Iroq hukumati esa davlatning qurolli kuch ustidan monopoliyasini ta’minlash, Eron bilan bog‘liq guruhlarni nazorat qilish va IShIDning qayta kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik kabi murakkab vazifalarni bir vaqtning o‘zida hal qilishi kerak bo‘ladi.

Bundan tashqari, Tehron ham AQSh qo‘shinlarining chiqib ketishidan keyin Iroqdagi siyosiy va qurolli tuzilmalar orqali o‘z ta’sirini saqlab qolishga intiladi. Shu jihatdan Iroq Vashington va Tehron o‘rtasidagi raqobatning yangi bosqichiga kirib bormoqda.

Demak, endi asosiy savol “AQSh Iroqdan ketadimi?” emas, balki “AQSh ketganidan keyin Iroqda qurolli kuch ustidan haqiqiy nazorat kimning qo‘lida bo‘ladi?” degan savoldir. Aynan shu masala mamlakatdagi yangi siyosiy va xavfsizlik muvozanatini belgilaydi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Vashingtondagi manbalarga ko‘ra, Turkiya va AQSh F-16 qiruvchi samolyotlarini xarid qilish va modernizatsiya qilish bo‘yicha muzokaralarni qayta boshlagan. Bu jarayon prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘anning Nyu-Yorkda Donald Tramp bilan kutilayotgan uchrashuvi arafasida faollashgani bilan e’tiborlidir.

Muzokaralarda 40 ta yangi F-16 Block 70 xaridi, mavjud samolyotlarni modernizatsiya qilish va AQShning CAATSA sanksiyalarini bekor qilish masalalari muhokama qilinmoqda. Masalaning asosiy to‘sig‘i esa hanuz S-400 bo‘lib qolmoqda. Aynan Rossiya tizimlarini xarid qilgani sabab Turkiya F-35 dasturidan chiqarilgan va 2020-yilda AQSh sanksiyalariga uchragan.

Turkiya uchun F-16 masalasi muhim, chunki mamlakat 230 dan ortiq F-16ga ega va ular harbiy-havo kuchlarining asosini tashkil etadi. F-35 dasturiga qaytish bo‘yicha noaniqlik saqlanayotgan bir paytda, F-16 Block 70 Anqaraga mavjud havo salohiyatini saqlab qolish va texnologik bo‘shliqni qisqartirish imkonini beradi.

Bunga mintaqadagi harbiy-texnologik raqobat ham turtki bermoqda. Gretsiya F-16larini modernizatsiya qilmoqda va F-35 olmoqda, Isroil esa F-35 parkini kengaytirmoqda. Shuningdek, AQSh Saudiya Arabistoniga 48 ta F-35 qiruvchi samolyotini 24,3 mlrd dollarlik paket doirasida sotishni ma’qulladi. Kelishuv hali Kongressning 30 kunlik ko‘rib chiqishidan o‘tishi kerak. Agar amalga oshsa, Saudiya Arabistoni F-35ga ega bo‘lgan birinchi arab davlatiga aylanishi mumkin. Bu esa Turkiya uchun harbiy aviatsiyani yangilash masalasini yanada dolzarb qilmoqda.

Shu nuqtai nazardan, F-16 bo‘yicha qayta boshlangan muzokaralar oddiy qurol-yarog‘ shartnomasi emas. Anqara bir vaqtning o‘zida mavjud F-16 parkini yangilash, beshinchi avlod aviatsiyasi bo‘yicha imkoniyatlarini kengaytirish va AQSh bilan S-400 sabab yuzaga kelgan muammolarni yumshatishga intilmoqda.

Vashington uchun esa F-16 masalasi Turkiyaning NATO doirasidagi harbiy salohiyati bilan bir qatorda, Rossiya qurol tizimlaridan foydalanish masalasi bilan ham bog‘liq. Shu sababli muzokaralarning keyingi taqdiri katta darajada S-400 bo‘yicha qanday yechim topilishiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda.

Umuman olganda, F-16 muzokaralarining qayta tiklanishi AQSh-Turkiya mudofaa aloqalarida yangi kelishuv izlash jarayoni boshlanganini ko‘rsatadi. Mintaqada esa F-16 va F-35 kabi zamonaviy platformalarning bir vaqtning o‘zida kengayishi harbiy-texnologik raqobatning yangi bosqichini shakllantirmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

2026-yil 22-sentabr kuni Nyu-Yorkda D.Tramp va Yaqin Sharq davlatlari rahbarlari ishtirokidagi uchrashuv AQSh-Eron qarama-qarshiligida yangi diplomatik bosqich shakllanayotganini ko‘rsatdi.
 
Eng muhim jihat shundaki, Vashington bir vaqtning o‘zida muzokara va harbiy bosimni parallel ravishda olib bormoqda. Tramp bir tomondan Eron bilan kelishuvga erishish uchun “sezilarli siljish” mavjudligini aytgan bo‘lsa, boshqa tomondan Tehronga qarshi yangi zarbalar ehtimolini ochiq qoldirdi.
 
Muzokaralarning amaliy bosqichi boshlandi. 22-sentabr kuni AQSh vakillari Stiv Uitkoff va Jared Kushner Eron tomoni bilan qariyb uch soat davomida muzokara olib bordi. Tramp uchrashuvni “juda samarali” deb atadi va yaqin kelajakda yangi uchrashuv bo‘lishini bildirdi. Eron davlat OAVlari ham AQSh va Eron vakillari o‘rtasida uchrashuv bo‘lganini tasdiqladi. Bu, kamida, diplomatik kanal butunlay yopilmaganini ko‘rsatadi.
 
Biroq hozircha “sezilarli siljish”ni tayyor kelishuv deb baholashga asos yetarli emas. AQShning Turkiyadagi elchisi va Suriya-Iroq bo‘yicha maxsus vakili Tom Barrak mintaqaviy uchrashuvdan keyin tomonlar o‘rtasidagi yagona umumiy pozitsiya “oldinga borish yo‘lini topish zarurligi” ekanini aytdi. Ya’ni, muzokaralar uchun siyosiy ehtiyoj bo‘yicha konsensus mavjud, ammo yakuniy kelishuv parametrlari bo‘yicha hali umumiy pozitsiya shakllanmagan.
 
Muzokaralarda ikkita masala bir-biri bilan chambarchas bog‘langan: Eronning yadroviy dasturi va Hormuz bo‘g‘ozi.
 
Vashington uchun yadroviy masala asosiy “qizil chiziq” bo‘lib qolmoqda. Tramp AQSh Eronning yadro quroliga ega bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligini yana bir bor ta’kidladi va Fordo/Natanz atrofidagi obyektlarga nisbatan harbiy bosimni davom ettirish imkoniyatini saqlab qoldi. Xususan, u Pikaks tog‘iga yana zarba berish ehtimolini tilga oldi.
 
Tehron uchun esa Hormuz bo‘g‘ozi muhim muzokara vositasiga aylangan. Eron tomoni bo‘g‘ozdagi cheklovlarni yumshatishni AQShning harbiy bosimini kamaytirishi, muzlatilgan aktivlarni ozod qilishi va urushni turli “qarshilik frontlari”da to‘xtatishi bilan bog‘lamoqda. Ayrim Eron rasmiylari Vashington harbiy bosimni yumshatsa, Hormuz orqali qatnovni qisqa muddat ichida tiklash mumkinligini bildirgan.
 
Shunday qilib, Hormuz endilikda faqat harbiy-strategik muammo emas, balki diplomatik savdolashuv predmetiga ham aylanmoqda. Bu juda muhim o‘zgarish: global energetika oqimlariga ta’sir qiluvchi geografik nuqta AQSh-Eron muzokaralarida bevosita siyosiy bosim vositasi sifatida ishlatilmoqda.
 
22-sentabrdagi uchrashuvning yana bir muhim jihati – AQSh va Eron o‘rtasidagi qarama-qarshilik endi faqat ikki tomonlama formatda ko‘rilmayotganidir.
Tramp bilan uchrashuvda Qatar, Saudiya Arabistoni, BAA, Kuvayt, Iroq, Iordaniya, Turkiya, Suriya, Livan va Misr vakillari qatnashdi. Mintaqaviy davlatlarning asosiy umumiy pozitsiyasi – mojaroning yangi bosqichga chiqishini to‘xtatish va diplomatik jarayon uchun “nafas olish” imkonini yaratish.
 
Bu yerda Qatar, Saudiya Arabistoni va BAAning vositachilik salohiyati ayniqsa muhim. BAA prezidentining maslahatchisi Anvar Gargash AQSh-Eron muzokaralariga parallel ravishda Eron-Arab muloqoti ham olib borilishi kerakligini ta’kidlagan. Bu yondashuv mintaqaviy xavfsizlikni faqat Vashington va Tehron o‘rtasidagi kelishuv bilan cheklamaslik zarurligini ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
Nega hozir diplomatiya uchun imkoniyat paydo bo‘ldi?
 
Birinchidan, urushning cho‘zilishi barcha tomonlar uchun xarajatlarni oshirmoqda. Hormuzdagi beqarorlik energetika bozori va xalqaro savdoga bosim qilmoqda. AQSh esa Eronning yadro salohiyatini cheklash bilan birga mintaqadagi harbiy xavflarni nazorat ostida ushlab turishga intilmoqda.
 
Ikkinchidan, Fors ko‘rfazi davlatlari urushning bevosita frontiga aylanishdan manfaatdor emas. Saudiya energetika infratuzilmasiga hujumlar va husiylarning faolligi mintaqaviy davlatlarni diplomatik yechimni faolroq qo‘llab-quvvatlashga undamoqda.
 
Uchinchidan, Eron uchun ham muzokara kanali iqtisodiy va harbiy bosimni kamaytirish imkoniyatini beradi. Biroq Tehron muzokaraga qaytishni faqat AQSh talablarini qabul qilish sifatida emas, balki o‘zining Hormuz, aktivlar va harbiy bosim bo‘yicha talablarini ilgari surish vositasi sifatida ko‘rmoqda. Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, Eron tomoni muzokaralarni aynan shu shartlar bilan bog‘lamoqda.
 
Eng muhim signal: Vashington “maksimal bosim + muzokara” modelini tanlamoqda. Hozirgi jarayonning asosiy xususiyati – Tramp ma’muriyati muzokara va tahdidni bir-biriga qarama-qarshi vositalar sifatida emas, bir vaqtning o‘zida ishlatiladigan mexanizmlar sifatida qo‘llamoqda.
 
Trampning bir kun ichida avval Eronni “yo‘q qilish” ehtimolini tilga olib, keyin esa kelishuv uchun “katta momentum” mavjudligini aytishi tasodifiy qarama-qarshilikdan ko‘ra muzokara strategiyasining bir qismi sifatida ko‘rilishi mumkin. Ya’ni, Vashington Tehronga ikki xil signal bermoqda: kelishuv uchun eshik ochiq, ammo muzokaraning muvaffaqiyatsizligi harbiy bosimning davom etishiga olib keladi. Reuters ham 22-sentabr voqealarini aynan diplomatik tashabbus va harbiy tahdidlarning parallel davom etishi sifatida tasvirlaydi. Bu yondashuvning asosiy maqsadi – Eronni muzokaraga olib kelish bilan birga, uning muzokaralardagi pozitsiyasini maksimal darajada cheklash.

Ammo asosiy muammo hali ham ochiq. Hozirgi bosqichda eng katta savol – Eron qanday shartlarga rozi bo‘lishi va AQSh qanday kafolatlar berishga tayyorligi. AQSh uchun asosiy masala – Eronning yadroviy salohiyatini cheklash. Eron esa harbiy bosimning tugatilishi, iqtisodiy cheklovlarning yumshatilishi va muzlatilgan aktivlar masalasini kun tartibiga olib chiqmoqda. Hormuz esa ikki tomon o‘rtasidagi savdolashuvning qo‘shimcha elementi bo‘lib qolmoqda.
 
Shu sababli, hozirgi diplomatik faollikni yakuniy kelishuvdan ko‘ra muzokaralar oynasining ochilishi sifatida baholash to‘g‘riroq. Mintaqaviy davlatlarning Vashingtondagi va Tehrondagi kanallarni bir vaqtning o‘zida ishlatishi esa keyingi bosqichda alohida AQSh-Eron kelishuvidan tashqari, kengroq mintaqaviy xavfsizlik kelishuvi masalasini ham kun tartibiga chiqarishi mumkin.
Strategik jihatdan eng muhim nuqta shundaki: agar AQSh va Eron vaqtinchalik kelishuvga erisha olsa, keyingi muzokaralar faqat yadroviy masala bilan cheklanmasdan, Hormuz, sanksiyalar, mintaqaviy qurolli guruhlar, Fors ko‘rfazi xavfsizligi va Eron-Arab davlatlari munosabatlarini qamrab olishi ehtimoli paydo bo‘ladi. Bu esa yetti oyga yaqin davom etgan urushni tugatishdan ko‘ra kattaroq vazifa – Yaqin Sharqdagi xavfsizlik arxitekturasini qayta shakllantirish jarayonining boshlanishi bo‘lishi mumkin.

 Strategic Focus: Central Asia

Nega O‘zbekistonga “middle power” g‘oyasi kerak emas?
 
Karim Abdullayev, mustaqil tadqiqotchi
 
O‘zbekistonni “middle power” va mintaqa yetakchisi sifatida ko‘rsatish g‘oyasi, qanchalik balandparvoz eshitilmasin, aslida mamlakat manfaatlariga xizmat qilmaydi. Bunday qarash nafaqat Toshkentning obro‘sini oshirmaydi, balki qo‘shnilar bilan munosabatlarni murakkablashtiradi.

Birinchidan, O‘zbekistonning Markaziy Osiyoda yetakchi ekanini ta’kidlash qo‘shni davlatlarning hasad va raqobatini kuchaytiradi. Ayniqsa, mintaqada o‘zining ambitsiyalarini faol rivojlantirayotgan Qozog‘istonga katta e’tibor qaratish kerak. Qozog‘istonliklar uchun o‘zini ko‘z-ko‘z qilish va maqtanish milliy o‘zlikning ajralmas qismidir. Shu sababli, O‘zbekistonning har qanday ustunlikni ta’kidlovchi bayonotlari ularda raqibona munosabat uyg‘otadi.
 
Ikkinchidan, mintaqaviy liderlikka ochiqcha da’vogarlik boshqa qo‘shnilarmizning keraksiz xavotirlarini va ehtiyotkorlik hissini kuchaytiradi. Ya’ni, Toshkentni tahdid sifatida qabul qilish ehtimoli oshadi. Ishonch va hamkorlik muhitini yaratishga yordam bergan Shavkat Mirziyoyevning siyosati allaqachon o‘z samaradorligini isbotladi. Yetakchilik haqida balandparvoz gaplar esa bu nozik muvozanatni buzib, uzoq yillik sa’y-harakatlarni puchga chiqarishi mumkin.
 
Nihoyat, O‘zbekistonning kuchi har doim gap-so‘zlarda emas, balki real harakat va kamtarlikda bo‘lgan. Qozog‘istonning “milliy brending” uslubidan farqli o‘laroq, o‘zbek madaniyati o‘zini ish bilan ko‘rsatishni qadrlaydi. Bu bir qarashda unchalik e’tiborli bo‘lmasligi mumkin, lekin aynan shu yondashuv barqaror natijalar beradi.
 
Fikrimcha, o‘z ustida ishlash va hamkorlik uchun qulay muhit yaratish orqali O‘zbekiston allaqachon katta yutuqlarga erishdi. Savdoni rivojlantirish, yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish, chegaralarni ochish va mintaqadagi insoniy aloqalarni mustahkamlash – bularning barchasi haqiqiy yetakchilikning namunasidir. Oldinroq aytganimdek, liderlik so‘zlarda emas, amallarda yaqqol ko‘rinadi.
 
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston o‘z ustunligini “middle power” degan shiorlar bilan isbotlashi kerak emas. Eng muhimi – ishonch ko‘priklarini qurishni davom etish, iqtisodiy va madaniy integratsiyani mustahkamlash hamda kamtar, lekin ta’sirchan kuch bo‘lib qolishdir. Amallar so‘zlardan balandroq jaranglasin!

Strategic Focus: Central Asia

Islomobod qamalda: Pokiston yangi siyosiy to‘qnashuv ostonasida

Pokiston hukumati 27-sentabrga rejalashtirilgan Pakistan Tehreek-e-Insaf (PTI) partiyasining yurishi oldidan Islomobodni deyarli to‘liq izolyatsiya qilmoqda. 35 mingga yaqin qo‘shimcha kuch, yopilgan avtomagistrallar, konteyner barrikadalar, hibslar va internetni cheklash rejalari - hukumat namoyishni oddiy siyosiy aksiya emas, balki jiddiy xavfsizlik muammosi sifatida ko‘rayotganini ko‘rsatadi.

Biroq PTI ortga chekinmayapti. Partiya barcha cheklovlarga qaramay, 27-sentabrdagi yurish davom etishini bildirmoqda. Demak, vaziyat asta-sekin “namoyish bo‘ladimi?” degan savoldan “davlat uni qanday to‘xtatadi?” degan masalaga ko‘chmoqda.
Ayniqsa, Xaybar-Paxtunxva - Panjob yo‘nalishining bloklanishi strategik ahamiyatga ega. Aynan shu hududlardan PTI tarafdorlarining asosiy oqimi kutilmoqda. Islomobodning “egizak shahri” Ravalpindida ham 27-sentabrdan ayrim hududlarda 2G, 3G va 4G tarmoqlarini cheklash yoki bloklash so‘ralgan. Ravalpindi Pokiston armiyasining bosh qarorgohi joylashgan shahar ekani vaziyatga qo‘shimcha siyosiy ramziylik beradi.

Bosim faqat PTI faollariga qaratilmagan. Imron Xonning uch singlisi - Alima Xon, Uzma Xon va Nurin Niyazi - 30 sutkaga hibsga olingan. PTI ma’lumotlariga ko‘ra, boshqa qarindoshlari va partiya tarafdorlari ham ushlangan. Shu bilan birga, Londonda yashayotgan o‘g‘illari Sulaymon va Kasim Xon (ikkovining onasi yahudiy milliarder Goldsmitlar oilasiga mansub) otasining ozod qilinishi, tibbiy yordam olishi va oila bilan muntazam aloqasi tiklanishi uchun xalqaro media maydonida faol kampaniya olib bormoqda. Bu esa Imron Xon atrofidagi kurashning yangi xususiyatini ko‘rsatmoqda: ichkarida uning siyosiy tarmog‘i va yaqinlariga bosim kuchayayotgan bir paytda, tashqarida uning o‘g‘illari masalani xalqaro kun tartibida ushlab turishga harakat qilmoqda.

Yana bir muhim signal - Islomobod kasalxonalarining favqulodda rejimga o‘tkazilgani. Bu hukumat 27-sentabrda oddiy miting emas, uzoq davom etishi yoki to‘qnashuvlarga aylanishi mumkin bo‘lgan ommaviy qarama-qarshilik ehtimoliga tayyorlanayotganini ko‘rsatadi.

Shunday qilib, Islomobod atrofidagi konteynerlar asta-sekin siyosiy inqirozning fizik chegaralariga aylanmoqda. Hukumat poytaxtga olib boruvchi yo‘llarni yopishi, internetni cheklashi va PTI yetakchilarini hibsga olishi mumkin. Ammo bular Imron Xon fenomeni va PTI bilan bog‘liq siyosiy qarama-qarshilikning o‘zini bartaraf etmaydi. Eng katta savol endi PTI kolonnalari 27-sentabr kuni Islomobodga yetib boradimi yoki yo‘qmi emas. Asosiy masala - davlatning blokada va bosim strategiyasi qarama-qarshilikni jilovlaydimi yoki aksincha, uni yanada chuqurlashtiradimi?

Strategic Focus: Central Asia

Avvalroq Pokistonning Afg‘onistonga qarshi keng ko‘lamli harbiy operatsiyalarni boshlashi haqida bildirilgan taxminlar bugun, 24-sentabr kuni amalga oshirilgan amaliyot bilan yana bir bor o‘z tasdig‘ini topdi.

Pokiston Harbiy-havo kuchlarining bugun Qandahor shahriga bergan aniq va ketma-ket aviazarbalari shunchaki navbatdagi chegara toqnashuvi emas, balki ikki tomon o‘rtasidagi munosabatlar sifat jihatdan yangi - ochiq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy qarama-qarshilik bosqichiga o‘tganini ko‘rsatmoqda.

Mavjud tezkor ma’lumotlarga ko‘ra, Pokiston aviatsiyasining asosiy nishonlaridan biri Afg‘oniston amiri Haybatulloh Oxundzodaning shaxsiy xavfsizlik xizmati shtab-kvartirasi bo‘lgan. Obyektning butunlay yo‘q qilinishi va ushbu infratuzilmaga yetkazilgan talafot Islomobodning shaxsan Tolibon yetakchisining o‘ziga yo‘llagan ochiq hamda keskin signali sifatida baholanmoqda.

Ushbu amaliyot orqali Pokiston harbiy doiralari Tolibon rahbariyatiga o‘zlarining eng himoyalangan, maxfiy obyektlari va oliy qo‘mondonlik joylari ham doimiy kuzatuv ostida ekanini hamda istalgan daqiqada yo‘q qilinishi mumkinligini namoyish etdi.

Ekspertlar fikricha, Pokiston ushbu zarbalar seriyasi orqali hozircha toliblarni jismonan yo‘q qilishni emas, balki ularni harbiy kuch va siyosiy bosim vositasida o‘z talablariga rozi qilish hamda "qayta tarbiyalash" taktikasi bilan harakat qilmoqda.

Qandahor - Tolibon harakatining amaldagi siyosiy markazi va amir qarorgohi joylashgan shahar ekanligini e’tiborga olsak, 24-sentabrdagi hujumlar toliblar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri obro‘ masalasidir. Bu esa yaqin kunlarda javob zarbalari berilishi va mintaqada vaziyat yanada keskinlashuvini anglatadi.

Xulosa qilib aytganda, Islomobod avvalgi tiyilish siyosatidan to‘liq voz kechib, Afg‘onistondagi vaziyatni kuch ishlatish va to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy aralashuv yo‘li bilan hal qilish strategiyasini amalda qo‘llay boshladi.

Strategic Focus: Central Asia

Saida Mirziyoyevaning BMTdagi nutqi: O‘zbekiston qanday signal bermoqda?

Saida Mirziyoyevaning BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasidagi nutqi O‘zbekistonning xalqaro maydondagi pozitsiyasini aniq ko‘rsatib berdi.

Nutqning asosiy formulasi - "Biz insoniyat tarafidamiz". Urushlar va geosiyosiy qarama-qarshiliklar kuchaygan sharoitda Toshkent muayyan kuch markaziga bog‘lanishdan ko‘ra ochiqlik, yaxshi qo‘shnichilik va muloqot siyosatini davom ettirishga urg‘u bermoqda.

Yana bir muhim signal - BMT va xalqaro huquqqa tayanish. O‘zbekiston BMT islohotini, Xavfsizlik Kengashini kengaytirishni qo‘llab-quvvatlamoqda. 2027-yilda Qo‘shilmaslik harakatiga raislik qilishi va 2035–2036-yillar uchun BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zoligiga nomzodini ilgari surishi Toshkentning global diplomatiyadagi faolligini oshirish istagini ko‘rsatadi.

Markaziy Osiyo bo‘yicha asosiy urg‘u - raqobatdan sheriklikka o‘tish. Afg‘oniston masalasida esa Toshkent uni faqat xavfsizlik tahdidi sifatida emas, iqtisodiy va gumanitar jarayonlarga jalb etilishi kerak bo‘lgan qo‘shni davlat sifatida ko‘rmoqda.

Orolbo‘yi, yashil energetika, sun’iy intellekt, inson huquqlari va ayollar imkoniyatlari kabi mavzular esa O‘zbekistonning xalqaro kun tartibini tobora kengaytirayotganini ko‘rsatadi.

Asosiy xulosa shuki, Toshkent o‘zini faqat Markaziy Osiyo doirasidagi faol davlat sifatida emas, balki global masalalar bo‘yicha ham tashabbus va pozitsiya taklif qila oladigan davlat sifatida namoyon etmoqda. “Dunyoga ochiq O‘zbekiston” konsepsiyasi asta-sekin “xalqaro kun tartibini shakllantirishga intilayotgan O‘zbekiston” modeliga aylanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

24-sentabrdan kuchga kirgan yangi AQSh sanksiyalari Eron aviakompaniyalarining xalqaro parvozlarini cheklash, ularga yoqilg‘i, aeroport xizmatlari va moliyaviy imkoniyatlarni qisqartirishga qaratilgan.

Biroq Flightradar24 ma’lumotlariga ko‘ra, Tehrondan Bangkok, Pxuket, Shanxay, Istanbul, Anqara, Bag‘dod, Maskat va boshqa yo‘nalishlarga reyslar amalga oshirilgan. Istanbulning o‘ziga 24 ta reys rejalashtirilgan. Demak, “global shutdown” hozircha to‘liq ishlamadi.

Asosiy sabab - davlatlarning pozitsiyasi turlicha. Ozarbayjon, Iroq, O‘mon va Gruziya Eron reyslarini chekladi. Turkiya esa Eron aviakompaniyalarini qabul qilishda davom etdi. Xitoyda Mahan Air Shanxay qatnovlarini saqlab qoldi, Pekin esa AQSh sanksiyalarini “noqonuniy” deb atadi. Tailand aeroportlari ham hukumat ko‘rsatmasisiz Eron reyslarini avtomatik to‘xtatishni istamayapti.

Shu bois masala Eron samolyotlaridan ko‘ra kattaroq: AQSh uchinchi davlatlar, aeroportlar, yoqilg‘i kompaniyalari va moliyaviy institutlarni Eron bilan ishlamaslikka qanchalik majbur qila oladi?

Tehron esa bosimga javoban qo‘shni davlatlarni AQSh talablariga qo‘shilmaslikka chaqirmoqda va sanksiyalarga rioya qiluvchi aeroportlarga qarshi choralar ko‘rish bilan tahdid qilmoqda.

Bu yerda Turkiya va Xitoy hal qiluvchi tugunlar bo‘lib qolmoqda. Birinchisi Eronning g‘arbiy havo yo‘llari, ikkinchisi esa Sharq bilan aloqalari uchun muhim.

Shunday qilib, AQSh Eron aviatsiyasini izolyatsiya qilishga urinmoqda. Ammo natija faqat Vashington qaroriga emas, boshqa davlatlarning bu bosimga qanchalik qo‘shilishiga bog‘liq.

Strategic Focus: Middle East and North Africa