Haydar Jamolning Ruh Strategiyasi

Haydar Jamol haqida qisqa formatlarda gapirishning iloji yo‘q, chunki bu shaxsning miqyosi u haqida uzoq, chuqur va keng ko‘lamda so‘zlashni nazarda tutadi. Eng qiyini — u haqda qisqa va lo‘nda aytishga urinish, shunda sen aytganingni odam darrov tushunsin. Buning uchun katta iste’dod kerak — va u, shubhasiz, ana shunday iste’dod egasi edi.

Bilamizki, iste’dod — bu Tangrining in’omi. “Xarizma” atamasi ham yunonchadan “in’om” deb tarjima qilinadi. Biror kishi xarizmatik deyilganda, Haydar Johid o'g'li shubhasiz xarizmatik edi. Bu in’om bilan bog‘liq, shuning uchun u haqida uzoq gapirish mumkin.

Haydar Jamol rusiyzabon islom makonida islom haqidagi asosiy narsalarni, tushunchalarni tushuntirib bera olgan shaxsga aylandi. Biz juda qiyin vaziyatga tushgan edik: diniy an’ana sovet davrida uzilib qolgan, iymon va din haqidagi bilimlarimiz parokanda, sodda, ko‘p jihatdan ibtidoiy edi.

Aql­li bir kishi aytganidek, Haydar Jamol bizga islomni shunday tushuntirdiki, g‘arb falsafasi ko‘z-yosh qilgan bo‘lardi. U islomni chuqur metafizika va falsafa tili orqali izohlab berdi va shu bilan islomni faqat salla kiygan kishilarning odatiy an’anasi deb bilgan odamlarning ko‘z o‘ngida uni balandroqqa ko‘tardi.

Haydar Jamol ko‘rsatdiki: islom — bu ruh strategiyasi, bu Odam a.s.dan boshlab Islomning so‘nggi payg‘ambarigacha davom etgan inqilobiy ta’limotdir. U mani­festatsiya g‘oyasi zanjirini ochdi. Hatto uning “Payg‘ambarlar inqilobi” degan kitobi ham bor.

Haydar Jamol rus va rusiyzabon islom uchun ulkan intellektual va ma’naviy olamning eshigini keng ochib bergan shaxs edi. Men ko‘plab odamlarni bilaman: menga O'zbekiston, Qirg‘iziston, Qozog‘iston, Tojikiston, Ozarbayjon, AQShdan yozishadi — ular uni g‘oyibona o‘z ustozlari deb biladi. Ular uchun u — yo‘l ko‘rsatuvchi mayoq.

Bu uning shaxs miqyosini ko‘rsatadi: u o‘ziga berkinib olgan odam emas edi. Ko‘p odamlar aytadiki, uning islom talqini murakkab, intellektual jihatdan nozik, har kim ham uni tushuna olmaydi. Ammo Qur’onda aytilganidek, “Islom — tafakkur qiluvchilar uchun”. Tafakkurga, yengib o‘tishga chaqiruvchi iroda impulsi — bu Haydar Jamol da’vat qilgan narsa edi. U aytardi: iymon — bu ikki asosning birlashuvi: ichki irodaning amali va intellektual irodaning amali. Ular qo‘shilganda, sof iymon porlaydi.

Chunki Qur’onda Alloh ko‘p bora murojaat qilib aytadi: “Axir ko‘rmayapsizmi? Axir anglamayapsizmi? Men yaratgan narsalardan qay birini inkor qilasiz?” Bu shuni anglatadiki, Alloh bizga intellektual nutqni qurishni buyuradi. Qur’onning ilk oyatlari “Iqro, iqro, iqro!” — “O‘qi!” bo‘lgan. Payg‘ambar sallallohu alayhi va sallam “Men qodir emasman” degan bo‘lsalar ham, mana shu “qodir emasman” orqali irodani yengib o‘tish — bu irodani eng oliy darajada namoyon qilishdir.
Haydar Jamolning butun hayoti qiyinchiliklarni, agressiv va dushman muhitni yengib o‘tish amali edi. U Moskva intellektual bogemasi orasida tarbiya topganini unutmaslik kerak. O‘sha sharoitda o‘zingni musulmon deb e’lon qilish oson emasdi, chunki sen ulardan ustun ekaningni, islom ta’limotining ular ilgari surgan g‘oyalardan ustunligini isbotlashing kerak edi.

Ko‘plab mashhur, ommaviy odamlarni bilaman — ular uning chaqiriqlariga javob bergan, garchi buni ochiq aytishmasa ham. Ammo juda katta odamlar guruhi islomga aynan Haydar Jamol chaqirig‘i mexanizmi orqali kirib kelgan.

Ruslan Aysin

***Bogema — bu ijodkorlar (shoirlar, rassomlar, yozuvchilar, musiqachilar) yashaydigan va ijod qiladigan erkin, noodatiy, qoidalarga bo‘ysunmaydigan muhit degan ma’noni anglatadi.

Эдвард Крейггнинг "Фалсафа: ўта қисқа таништирув" китобининг учинчи боби Дэвид Ҳюмнинг "Мўъжизалар ҳақида" мақоласига бағишланган. Бу мақола 1748 йилда ёзилган бўлса-да, ҳозиргача катта мунозараларга сабаб бўлмоқда ва замонавий илмий, сиёсий ва фалсафий қарашларга таъсир кўрсатмоқда.

Ҳюм мақоласига киришдан аввал муаллиф билан қисқача танишамиз. Дэвид Ҳюм қандай одам эди? Унинг фалсафаси нималар ҳақида?

Навбатдаги видеода Ҳюмнинг ҳаёти, характери ва асосий фалсафий қарашлари билан танишамиз. Кейинги видеоларда эса унинг мақоласини сатрма-сатр таҳлил қиламиз, бошқа фалсафий қарашлар билан солиштирамиз, замонавий файласуфларга таъсирини ўрганамиз. Шунингдек, Ибн Халдун, Беруний ва Ғазолий қарашлари билан параллелларни кўриб чиқамиз.
Ҳавола изоҳда
_________________

Edvard Kreyggning "Falsafa: o‘ta qisqa tanishtiruv" kitobining uchinchi bobi Devid Hyumning "Mo‘jizalar haqida" maqolasiga bag‘ishlangan. Bu maqola 1748 yilda yozilgan bo‘lsa-da, hozirgacha katta munozaralarga sabab bo‘lmoqda va zamonaviy ilmiy, siyosiy va falsafiy qarashlarga ta’sir ko‘rsatmoqda.

Hyum maqolasiga kirishdan avval muallif bilan qisqacha tanishamiz. Devid Hyum qanday odam edi? Uning falsafasi nimalar haqida?
Navnatdagi videoda Hyumning hayoti, xarakteri va asosiy falsafiy qarashlari bilan tanishamiz. Keyingi videolarda esa uning maqolasini satrma-satr tahlil qilamiz, boshqa falsafiy qarashlar bilan solishtiramiz, zamonaviy faylasuflarga ta’sirini o‘rganamiz. Shuningdek, Ibn Xaldun, Beruniy va G‘azoliy qarashlari bilan parallellarni ko‘rib chiqamiz.

https://youtu.be/5kCsURy8D2c?si=vGjaMYuvyX8q7z_Y

00:00:00 -Eduard Kreygning "Falsafa. Qisqa tanishtiruv" (#1000kitob) kitobining 3-bobga kirish
00:02:10 - Devid Hyum biografiyasi (tug‘ilishi, bolaligi, universitet)
00:04:09 - Yoshligidagi intellektual kashfiyot va asarlari
00:06:21 - Hyumning tashqi ko‘rinishi va xarakteri
00:08:48 - Epistemologiya va empirizm (tajribachilik)
00:11:01 - Sabab-oqibat muammosi va G‘azoliy bilan parallellar, menlik masalasi
00:18:20 - Hyumning ta’siri (Kant, pozitivizm, zamonaviy fan va falsafiy oqimlarga)
00:24:15 - Hyumning siyosiy falsafasi
00:26:10 - Hyumning tarixchiligi
00:26:48 - Keyingi suhbatlar rejasi va qo‘llovga chaqiriq

Hyumning "Mo'jazalar haqida" maqolasi | O'qish va sharhlashga KIRISH

00:00:00 -Eduard Kreygning "Falsafa. Qisqa tanishtiruv" (#1000kitob) kitobining 3-bobga kirish
00:02:10 - Devid Hyum biografiyasi (tug‘ilishi, bolaligi, universitet)
00:04:09 - Yoshligidagi intellektual kashfiyot va asarlari
00:06:21 - Hyumning tashqi ko‘rinishi va xarakteri
00:08:48 - Epistemologiya va empirizm (tajribachilik)
00:11:01 - Sabab-oqibat muammosi va G‘azoliy bilan parallellar, menlik masalasi
00:18:20 - Hyumning ta’siri (Kant, pozitivizm, zamonaviy fan va falsafiy oqimlarga)
00:24:15 - Hyumning siyosiy falsafasi
00:26:10 - Hyumning tarixchiligi
00:26:48 - Keyingi suhbatlar rejasi va qo‘llovga chaqiriq

Jamshid Muslimov

Loyihani quvvatlash uchun:
9860010105626500

Hyum maqolasini o‘qish va sharhlash videosi yuklanish jarayonida. Ungacha maqolaning birinchi qism tarjimalarini o‘qishingiz mumkin.

Ingliz tilida to‘liq original

Loyihani quvvatlash uchun:
9860010105626500

Devid Hyumning “Mo‘jizalar haqida” essesining birinchi qismini o‘qish va sharhlashni boshladik.

- Maqolaning maqsadi nima?
- Zaif dalil kuchlini yenga oladimi?
- Hind shahzodasi nega muzga ishonmagan?
- Mo‘jiza nima? G‘ayrioddiy hodisa bilan farqi
- "O‘lik tirildi" desa - qanday tekshirish kerak?
- Beruniy xabarlarga ishonish haqida nima degan

Loyihani quvvatlash uchun:
9860010105626500

Jamshid Muslimov

👇👇
https://youtu.be/N-8tfo8YR_M?si=lEkWK33Dv6yBjp8b

2. Hyumning “Mo‘jizalar haqida” essesining 1-qismini o‘qish va sharhlash

00:00:00 Kirish va loyiha taqdimot
00:04:09 Matnni o'qishni boshlash
00:05:06 Tarjima haqida izoh
00:08:55 §86 Tillotson argumenti
00:32:48 §87 “Dono odam ishonchini dalilga mutanosiblashtiradi”
00:51:23 §88 Guvohlik va uning asoslari
01:07:20 §89 G'ayri oddiy da'volar va Hind shahzodasi misoli
01:22:57 §90 Humning mo'jiza ta'rifi
01:37:58 §91 Asosiy maksima
01:46:50 Beruniyning “Hindiston” asaridan parcha
02:04:43 Xulosa

Loyihani quvvatlash uchun:
9860010105626500

Jamshid Muslimov

Ko‘zlov: Fikriy strategiyalar
1. AQL KO‘ZI || Ko‘zlov turkumiga kirish

"Botir bilan yurish qilsang,
Dushmanlarga xurish qilsang,
Lashkar tortib urush qilsang
O‘nni ko‘zlab birin sanchar"

(“Avazxon” Dostoni)

Assalomu alaykum!

Botir lashkarboshi butun boshli kuchini isrof qilib yubormaydi, balki dushmanning eng nozik joyini mo‘ljlga olib zarba beradi. O‘nni ko‘zlaydi va birini sanchadi.

Do‘stlar, men bugundan boshlab qisqa videolar turkumini boshlamoqchiman.

"Pushtirang ko‘zoynakni yechib olamga qarash kerak" degan gapni ko‘p eshitganmiz. Go‘yoki, olamga rangli ko‘zoynaksiz qarash voqelikni aniq ko‘ra olishimizni kafolatlaydigandek. Nuqsonsiz o‘tkir ko‘zlar ham baʼzan optik asboblarga muxtoj bo‘ladi. Uzoqni ko‘rish uchun durbin ishlatmiz, astronomga koinot jismlarni kuzatish uchun optik va radio teleskoplar zarur, biolog yoki ximik uchun mikroskop, maydi detallar bilan ishlaydigan usta uchun lupa va hokazo. Demak, mana shu olam borliqdagi murakkab va muhim narsalarni ko‘rishimiz uchun ko‘z aʼzolarimizga ko‘makchi bo‘ladigan moslamalarga muxtoj bo‘lar ekanmiz.

1988 yili ajoyib fantastik film chiqan edi. Uning nomi They Live yoki «Ular atrofimizda». Filmda o‘zga sayyoraliklar ommasi yerga tushib odam qiyofasiga kirib olgan va odamlarni o‘z izmlariga bo‘ysundirib olgan bo‘ladilar. Bosh qahramon mahsus ko‘zoynakni topib oladi. Uni taqsa kim o‘zga sayyoralik, kim inson ekanligini ajrata oladigan bo‘ladi. Bu kashfiyotni qilgach u mana shunday ko‘zoynaklarni odamlar orasida tarqadib dushman kelgindilar bilan kurashga chiqadi. Eʼtibor bering, haqiqatni topish uchun ko‘zoynakni yechish ema uni taqish bo‘ladi.

Shu haqda o‘ylab, meni anchadan beri qiynayotgan muammoga javob topgandek bo‘ldim. Masala shuki, odamlar ijtimoiy tarmoqlarda murakkab muammolar haqida savollar berishadi, unga mutaxassislar yoki chuqur fikrlaydiganlar javob berishsa, yaʼni muammoning aslini ko‘rsata olishsa va xatto, baʼzan yechimini taklif qilishsa, ko‘pchilik bu qiyin tushunarsiz matn ekan deyishadi. Qiziq, qanday qilib murakkab, serqirra, ko‘punsurli hodisa va narsalar haqida soddalashgan javob kutishadi?

Aslida murakkab masalalar ustida fikr yuritish juda unchalik qiyin emas. Shunchaki yordamchi fikriy uslublar kerak bo‘adi. Misoli ko‘z uchun zaruriy moslamadek. Men ularni aql ko‘zlovi asbob uskunalari deb atagan bo‘lar edim. Tashqi olamning murakkabligini yengib, uni aniq ko‘rish uchun asbob kerak bo‘lganidek, aql faoliyati uchun mana shunday fikriy uskunalar kerak bo‘ladi.

“Ko‘zlov: Fikriy strategiyalar” video/podkast turkumida mana shunday oddiy ammo nihoyatda samarali bo‘lgan fikriy uskunalar, uslublar, strategiya va taktikalar bilan ulashishni niyat qildim. Bu vositalar hammamizga psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy, kasbiy va siyosiy faoliyatimiz va qiziqishlarimizda juda qo‘l kelishiga ishonaman.

Mana sizga birinichi foydalari fikriy vosita: "Murakkab hodisalar, jarayonlar, narsalar va xatto shaxslarni tushunish uchun aqliy instrumentlarga zarurat bor va bu vositalar mavjud va ularni o‘zlashtirish imkoniyatli.

O‘ylaymanki, shu turkumni kuzatish jarayonida o‘zingiz uchun foydali aql ko‘zining tinqilashtiradigan vosita topa olamiz, shunda «Mingli ko‘zlab birin sanchadigan» botirlardek mushkulotlarni yengamiz, maqsadlarimizga erishamiz.

Jamshid Muslimov

@subnazar

Substackda birinchi maqolam

Фикр юритиш жўн юмуш эмас. Одатда фикрлаш “сифати” ва тизимлилигини қийинлаштирадиган нарсалар илк фавқулодий тасаввурлардир. Айни инстинктив майллар ақл ҳаракатини чигаллаштиради. Ушбу мулоҳазамиз қуйида биз сўз айтишга журъат этган мавзуга ҳам бевосита дахлдор. Зотан, миллат тушунчасининг замонавий формати биз кўниккан анъанавий концептдан фарқланади.

Тасаввурларимизга худди савқитабиийдек ёпишиб қолган “миллат” глобал ижтимоий маданий тафаккур ўлароқ узоқ йиллар онгимизда билвосита шакллантирилган, айрим миллий кодлар ёки этнослар йиғиндиси эмас. Шу маънода гапирадиган бўлсак, бугун илмий ва сиёсий матнларда “мода”га кирган “Миллий давлат” ҳам муайян бир этноснинг давлати эмас. Албатта, ушбу фикрлар кимларгадир ғалати эшитилиши мумкин, аммо бунга мувжуд фикр эмас, балки бизнинг тасаввурларимиздаги аралаш-қуралаш, ғализ ва консерватив ҳамда колониал тасаввурлар кўпроқ сабабчи, деган фикрдамиз...

Мақола датслаб Vatan журналининг 2-сонида чоп этилган (2024-йил)

https://open.substack.com/pub/jamshidmuslimov/p/318?r=70kl6p&utm_campaign=post&utm_medium=web&showWelcomeOnShare=true

Devid Hyumning “Mo‘jizalar haqida” essesining 2- (oxirgi) qismini o‘qish va sharhlashni boshladik.

Loyihani quvvatlash uchun:
9860010105626500

https://youtu.be/9Mxup6RVgxQ?si=z_17isSNpH0MozP5

3. Hyumning “Mo‘jizalar haqida” essesining 2-qismini o‘qish va sharhlash

00:00:00 - Кириш ва мақолага таништирув
00:02:30 - Ҳюмнинг мўъжизалар ҳақида мақоласини ўқишга киришиш
00:03:49 - Биринчи далил: ишончли гувоҳликлар йўқлиги
00:06:07 - Иккинчи далил: инсонларнинг психологияси
00:19:31 - Учинчи далил: жоҳил халқлар ва маданият
00:30:39 - Тўртинчи далил: турли динларнинг зиддияти
00:40:55 - Тацит мисоли ва қадимги Рим гувоҳликлари
00:50:32 - Аббе Пари қабридаги "мўъжизалар"
01:30:00 - Ҳюм таклиф қилаётган ёндашув
01:51:04 - Ҳюмнинг хулосалари ва мулоҳазалар
02:02:05 - Дин ҳақида саволга Жамшид Муслимовнинг жавоби
02:33:21 - Хулоса ва келгуси мавзулар

Loyihani quvvatlash uchun:

9860010105626500

Jamshid Muslimov

Муаммо кўриниб туради, мақсад эса кўринмайди. Лекин айнан мақсадни топиш – ечимга олиб борадиган йўл.

Пандемия даврида бир эпидемиологнинг фикрини диққат билан кузатган эдим. Унинг айтишича, вирус инсон организмига тушганда унинг асосий “мақсади” имкон борича кўпроқ зарар етказиш ва кенгроқ тарқалишдир. Аслида вируснинг мақсади бўладими? Албатта йўқ, унинг онги йўқ. Демак, биз тушунчамиздаги “мақсад” сўзини бундай микро-олам организмларига тўғридан-тўғри қўллаб бўлмайди.

Лекин шундай фикр юритиш, яъни жараёнларини таҳлил қилишда “қандайдир мақсад бор” деган тасаввур самарали фикрлашга имконият очиши мумкин. Ва албатта бу ёндашувнинг шартли эканлигини унутмаслик керак....

Давоми ҳаволада.

Loyihani quvvatlash uchun:

9860010105626500

Jamshid Muslimov

https://jamshidmuslimov.substack.com/p/f61

Мураккаблик билан танишув

Бизда шундай тасаввур шаклланиб қолганки, “мураккаб” десак, дарров “қийин” деб тушунамиз. Аслида булар бошқа-бошқа нарсалар...

Loyihani quvvatlash uchun:

9860010105626500

Jamshid Muslimov

https://jamshidmuslimov.substack.com/p/c7b

Мавзу давоми:

"Бутун ва қисмлар", "алоқалар ва унсурлар", "тартиб ва хаос" тушунчалари орқали фикрлашнинг қиймати каттадир. Уларнинг нима эканлигини оддий мисоллар билан тушунишни бошлаш мумкин.

https://jamshidmuslimov.substack.com/p/3ba

Agar sizda kitob o‘qishga vaqt bo‘lmasa, lekin yaxshi kitoblarning g‘oyalari bilan tanishib qo‘ymoqchi bo‘lsangiz, sizga kitoblarga yozilgan taqrizlarni o‘qishni maslahat beraman. Aynan o'zbek tilida yozilgan bunday taqrizlar hatto o'zbek tiliga tarjima qilinmagan kitoblar uchun ham bor va siz ularni "Tingla"da topasiz.

O‘zim ham bu loyiha uchun bir nechta kitoblarga taqriz yozdim. Ishlayotgan paytimda farzandli bo‘lish arafasida edim, shuning uchun asosan farzand tarbiyasi haqidagi kitoblarni o‘qib, ularga taqriz yozishni tanladim. Bir o‘q bilan ikki quyon, ham o‘zim uchun zarur bo‘lgan bilimni olaman, ham bilim olganim uchun pul olaman)).

Ammo farzand tarbiyasiga oid kitoblar o‘zi unchalik ham ko‘p emas, hech bo‘lmaganda o‘sha paytda Tingla doirasida taqriz yoziladigan kitoblar ro‘yxatida ko‘p emas edi. Shuning uchun orada boshqa mavzudagi kitoblarga ham taqrizlar yozdim.

Xullas mening taqrizlarim:

Misaru Ibuka "Uchdan keyin kech"
Elaine Mazlish, Adele Faber "How to talk so kids will listen..."
Carol Dweck "Mindset"
Travis Bradberry "Emotional intelligence."
Craig Ballantyne "The Perfect Day Formula"
Greg McKeown "Essentialism"

Aytgancha, loyiha President Tech Award - 2025 finalida 2-o'rinni olibdi. O'ylaymanki, loyiha hali davom etadi va men ham vaqt topib yana taqrizlar yozaman.

"Melinda savollari" videolari bo'yicha materiallar
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yunon-Baqtriya_podsholigi#/

https://en.wikipedia.org/wiki/Menander_I

https://en.wikipedia.org/wiki/Milinda_Panha