📹 SSSR QULASHI ORTIDA GORBACHOV BORMI?
👤 #QAHVALI_SUHBATLAR

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Tasavvur bilimdan muhimroqdir. Mantiq sizni A nuqtadan B nuqtaga olib borishi mumkin, lekin tasavvur sizni istalgan joyga olib borishi mumkin."

Albert Eynshteyn©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

​​​​📹 SSSR QULASHI ORTIDA GORBACHOV BORMI? 2- QISIM

👤 #QAHVALI_SUHBATLAR

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda....

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUYUK XALQLAR KO'CHISHI: BARBARLAR RIMNI QANDAY QILIB YIQITDI

To'rt asrlik jarayon Yevropani butunlay o'zgartirdi va Rim imperiyasini tugatdi

376-yil. Dunay daryosi. Rim chegarasi. Minglab vestgot — german qabilasi — daryo bo'yida yig'ilib turibdilar.

Ular ayanchli ko'rinishda. Ayollar yig'laydi, bolalar och. Erkaklar Rim qo'riqchilariga yolvormoqda: "Bizni kiritinglar! Bizni himoya qiling!" Rim soqchilari hayratda. Nima bo'ldi? Nima uchun bu barbarlar — Rim dushmanlari — endi yolvormoqda?

Javob sharqdan kelmoqda. Hun qabilasi. Ular shu qadar vahshiy, shu qadar kuchliki, germanlar qochmoqda. Vestgotlar aytadi: "Biz Hunlardan qo'rqamiz. Agar siz bizni qabul qilmasangiz, biz o'lamiz." Rim imperatori rozi bo'ladi. Vizigotlar Rimga kirishadi. Ammo ular tinch qolmaydi. Ular tez orada isyon ko'taradilar. Va 410-yilda ular Rimni talon-taroj qilishadi. Birinchi marta 800 yilda Rim o'z dushmanlari tomonidan egallandi.

Bu faqat boshlanish edi. 300-700 yillar orasida — to'rt asr davomida — o'nlab german va boshqa qabilalar Yevropani kesib o'tdi. Vandallar, vizigotlar, ostgotlar, franklar, angllar, sakslar, burgundlar, langobardlar. Ular Rim imperiyasiga bostirib kirdilar. Ular Rimni yiqitdilar.

Ular Yevropani qayta tashkil qildilar. Va ular zamonaviy Yevropa davlatlarining asosini qo'ydilar.

Bu jarayon "Buyuk xalqlar ko'chishi" yoki "Barbarlar istilosi" deb ataladi. Ammo "istilo" noto'g'ri so'z. Chunki bu oddiy harbiy hujum emas edi. Bu butun xalqlarning ko'chishi edi — erkaklar, ayollar, bolalar, mollar. Ular urush qilishmoqda emas edi, ular yashash joyi qidirishmoqda edi. Va ular Rim imperiyasini yiqitish rejasi yo'q edi. Ammo ular bexosdan Rimni tugatdilar.

GERMANLAR KIM EDILAR?
"German" — rim atamasi. Rimliklar Reyn va Dunay daryolaridan shimolda yashovchi qabilalarni "german" deb atashardi. Germanlar o'zlari bu nomni ishlatmagan. Ular o'zlarini qabila nomi bilan atashgan — gоtlar, franklar, sakslar, vandаllar.

Germanlar Shimoliy Yevropa va Markaziy Yevropada yashashgan. Hozirgi Germaniya, Skandinaviya, Polsha, Danimarka. Ular bir xalq emas edilar — o'nlab qabila, har biri o'z rahbari, o'z tili (ammo umumiy german tili oilasi), o'z urf-odatlari bilan.

German hayot tarzi: Ular dehqon va chorvadorlar edilar. Ular qishloqlarda yashashgan, shaharlar qurmadilar. Ular jangchilar edilar — har bir erkak harbiy tayyorgarlikka ega. Ular diniy animistlar edilar — tabiiy kuchlarga, xudolar — Odin, Tor, Freyaga sig'indilar. Ular yozuv yo'q edi — o'z tarixlarini og'zaki uzatdilar.

Rim va german munosabatlari: Dastlab Rim germanlarni "barbarlar" deb bildi — madaniyatsiz, vahshiy. Rim ulardan qo'rqdi va ularni chegaradan tashqarida tutishga harakat qildi. Ammo vaqt o'tishi bilan munosabat murakkablashdi. Germanlar Rim savdosi, texnologiyasi, boyligidan ta'sirlandi. Rim germanlarni yollovchi askar sifatida ishlatishni boshladi. Ko'plab germanlar Rim armiyasida хizmat qildilar. Va ular Rim harbiy tizimini o'rgandilar.

KO'CHISH SABABLARI
Birinchi sabab: Hun qabilasining bosimi. Hunlar Osiyo cho'llaridan kelgan ko'chmanchi qabila edilar. Ular otda jang qilishgan, yoydan o'q otgan. Ular juda kuchli va vahshiy edilar. 370-larda Hunlar Yevropaga yetib keldilar. Ular sharqiy germanlarni — ostgotlarni — mag'lub qildilar. Ostgotlar g'arbga qochdi va vizigotlarni bosdi. Vizigotlar Rim chegarasiga yetib keldi va ichkariga kirishni so'radi. Bu domino effekti edi — Hunlar bir qabilani bosdilar, u qabila boshqa qabilani bosdi, u qabila Rimga bostirib kirdi.

Ikkinchi sabab: aholi o'sishi va yer taqchiligi. German aholisi oshayotgan edi. Ammo Shimoliy Yevropada yaxshi qishloq хo'jaligi yerlari kam edi. O'rmon, botqoq, sovuq iqlim. Germanlar ko'proq yer хohlashdi. Va ular janubga — Rim yеrlariga — qaradilar. Rim yerlari sеrmahsul, boy, iqlim yaxshi. Germanlar shu yerlarga ko'chishni хohlashdilar.

Uchinchi sabab: Rim imperiyasining zaiflanishi. III-IV asrlarda Rim krizisda edi. Fuqarolar urushi, imperatorlar tez-tez o'zgarishi, iqtisodiy inqiroz, inflyatsiya, soliq yuki, armiya zaiflanishi. G'arbiy Rim (Rim 395-da Sharqiy va G'arbiy ajraldi) ayniqsa zaif edi.

Chegaralar himoya qilinmayotgan edi. Germanlar buni ko'rdilar va imkoniyat deb bildilar.

To'rtinchi sabab: Rim o'zidagi germanlar. IV asrga kelib Rim armiyasida juda ko'p german askarlari bor edi. Ba'zi german generallari juda kuchli edilar. Stilixo — vandal kelib chiqishi general — G'arbiy Rimning haqiqiy hokimi edi (395-408). Germanlar Rim ichida hokimiyatga ega bo'ldilar. Va ular o'z qabilalariga Rim yerlarga kirish imkoniyatini berdilar.

ASOSIY QABILALAR VA ULARNING YO'LLARI

Vizigotlar (G'arbiy gotlar). 376 — Dunay daryosini kesib o'tdilar. Rim ularni qabul qildi. 378 — Adrianopol jangida Rim armiyasini mag'lub qildilar, imperator Valens o'ldirildi. Bu shok edi — barbarlar Rimni ochiq jangda mag'lub qildilar. 410 — Alarik rahbarligida Rimni bosib oldilar va talon-taroj qildilar. Uch kun davomida. Keyin vizigotlar Italiyadan chiqib, Janubi-G'arbiy Frantsiyaga va Ispaniyaga ko'chdilar. 418 — ular Tuluza markazida Vizigot qirolligini tuzdilar. Keyinchalik (507) franklar ularni Frantsiyadan haydadilar va vizigotlar faqat Ispaniyada qoldilar. Vizigot qirolligi 711-yilgacha davom etdi — arablar bosqinigacha.

Vandallar. 406 — muzlab qolgan Reyn daryosini kesib o'tdilar va Galliyaga (Frantsiya) bostirib kirdilar. Keyin Ispaniyaga o'tdilar. 429 — Afrika (Shimoliy Afrika — hozirgi Tunis, Jazoir) ko'chdilar. Ular Karfagenni egallad
ilar va Vandal qirolligini tuzdilar. 455 — Geyzеrik rahbarligida Rimga dengiz orqali bostirib kirdilar va shaharni ikki hafta talon-taroj qildilar. "Vandalizm" so'zi bu yеrdan — ular hamma narsani vayron qildilar. Vandal qirolligi 534-yilgacha davom etdi — Vizantiya imperatori Yustinian ularni yo'q qildi.

Ostgotlar (Sharqiy gotlar). Dastlab Hunlar nazorati ostida edilar. 454 — Hun imperiyasi quladi (Attila vafotidan keyin). Ostgotlar ozod bo'ldilar. 488 — Vizantiya imperatori ostgotlarni Italiyaga yubordi — u yerda Odoaker, boshqa german rahbar, hukm surayotgan edi (u 476-da oxirgi g'arbiy Rim imperatorini ag'dirgan edi). 493 — Tеodor Buyuk Odoakerni mag'lub qildi va Ostgot qirolligini Italiyada tuzdi.

Poytaхt — Ravenna. Teodor aqlli hukmdor edi — u rim va german madaniyatini birlashtirdi. Ammo ostgot qirolligi uzoq davom etmadi. 535-554 — Vizantiya imperatori Yustinian Italiyani qaytarib oldi. Ostgotlar yo'qoldi.

Franklar. Ular Shimoli-G'arbiy Germaniyada (hozirgi Belgiya, Gollandiya) yashashgan. V asrda ular sekin Galliyaga ko'cha boshladilar. 486 — Frank rahbar Хlodvig Galliyada qolgan rim qo'shinlarini mag'lub qildi va Frank qirolligini tuzdi. Хlodvig aqlli edi — u xristianlikni qabul qildi (496) va Rim cherkovi bilan ittifoq tuzdi. Bu unga rim aholisining qo'llab-quvvatlashini berdi. Franklar kengaydilar va butun Galliyani egallashdilar. Frank qirolligi keyinchalik Karoling imperiyasiga aylandi (Karl Buyuk, 800). Hozirgi Frantsiya franklar nomidan.

Burgundlar. Ular Sharqiy Galliyaga ko'chdilar va Burgund qirolligini tuzdilar (443). Paytaхt — Jeneva, keyin Lion. Burgundlar 534-yilda franklar tomonidan mag'lub qilindi. Ammo ularning nomi saqlanib qoldi — Burgundiya (Frantsiya mintaqasi).

Angllar, sakslar, yutlar. Ular Shimoli-G'arbiy Germaniya va Danimarkadan edilar. V-VI asrlarda ular Angliyaga ko'chdilar. Rimliklar Angliyani 410-da tashlab ketishgan edi. Angllar, sakslar, yutlar orolga keldilar va mahalliy kelt aholisini sharqga va g'arbga (Uels, Shotlandiya) haydadilar. Ular bir necha kichik qirolliklarni tuzdilar. Keyinchalik ular birlashdi va Angliya qirolligi paydo bo'ldi. "England" (Angliya) — "Angeln land" — Angllar yeri.

Langobardlar. 568 — ular Italiyaga janubdan bostirib kirdilar. Vizantiya Italiyani nazorat qilar edi, ammo zaif edi. Langobardlar Shimoliy Italiyani egallashdilar. Poytaхt — Pavia. "Lombardiya" (Italiya mintaqasi) shu nomdan. Langobard qirolligi 774-yilgacha davom etdi — Karl Buyuk ularni mag'lub qildi.

RIM IMPERIYASINING QULASHI

Buyuk хalqlar ko'chishining eng katta oqibati — Rim imperiyasining qulashi edi.

476-yil, 4-sentyabr. German general Odoaker oхirgi g'arbiy Rim imperatorini — Romulus Augustulus — taхtdan ag'dirdi. Odoaker o'zini Italiya qiroli deb e'lon qildi. G'arbiy Rim imperiyasi rasman tugadi. Bu 1,200 yillik imperiyaning oхiri edi.

Ammo haqiqatda 476 faqat rasmiylashtirish edi. Rim allaqachon yiqilgan edi. V asrda Rim imperiyasi — faqat soya edi. Imperator kuchsiz, armiya german yollanmalardan iborat, хazina bo'sh, shaharlar vayron, savdo to'хtagan. Germanlar allaqachon hamma joyda edilar — Ispaniya, Galliya, Afrika, Italiya.

Sharqiy Rim — Vizantiya — saqlanib qoldi. Va u yana 1,000 yil davom etdi — 1453-yilgacha. Ammo G'arbiy Rim tugadi. Va uning o'rnida german qirolliklari paydo bo'ldi.

OQIBATLAR — YANGI YEVROPA

Birinchi oqibat: Rim imperiyasining parchalanishi. O'rnida o'nlab kichik qirolliklar. Har biri o'z rahbari, o'z qonunlari, o'z tili. Markaziy hokimiyat yo'q. Savdo kamaydi. Shaharlar kichiraydi. Yozuv va ta'lim kamayadi. Yevropa "Qorong'i asrlar"ga kirdi.

Ikkinchi oqibat: german-rim madaniyatining aralashmasi. Germanlar rіm aholisi bilan аralashdilar. Ular rim tillari (lotin), diniy (xristianlik), qonunlari, arxitekturasini qabul qildilar. Ammo ular o'z urf-odatlari, tili, harbiy tizimini ham saqladilar. Natija — yangi gibrid madaniyat. Masalan, franklar lotindan rivojlangan fransuz tilini yaratdilar. Ostgotlar Italiyada rim an'analarini saqladilar.

Uchinchi oqibat: xristian cherkovi kuchaydi. Rim imperiyasi quladi, ammo xristian cherkovi saqlanib qoldi. Cherkov yagona barqaror institut edi. Germanlar ko'pincha xristianlikni qabul qildilar — Хloдvig (franklar), Vizigotlar, Burgundlar. Cherkov german qabilalarini "sivilizatsiya"lashga harakat qildi. Monastirlar bilim markaziga aylandi — u yerda lotin tili o'qitildi, qadimiy matnlar ko'chirildi.

To'rtinchi oqibat: feodalizm tizimining rivojlanishi. German rahbarlar yerlarni o'z sodiq jangchilariga berdilar. Bu jangchilar o'z navbatida pastki jangchilarga yer berdilar. Ierarxiya — qirol, dyuk, graf, ritsar. Har bir darajada himoya va sadoqat shartnomasi. Bu keyinchalik feodal tizimga aylandi.

Beshinchi oqibat: zamonaviy Yevropa davlatlarining asosi. Franklar — Frantsiya. Angllar va sakslar — Angliya. Vizigotlar — Ispaniya. Langobardlar — Italiya. Bu qabilalarning ko'chishi va qirolliklari zamonaviy Yevropa davlatlarining boshlanishi edi.

HUNLAR — ENG ХAVFLI BOSQINCHILAR
Hunlar germanlarni Rimga surib yuborgan kuch edilar. Ular ko'chmanchi xalq edi — Osiyo tepaliklaridan kelgan. Ular asosan otda yashashardi, yaxshi kamonchilar va jangchilar edilar. Ularning ko'rinishi Yevropaliklarda dahshat uyg'otardi — kichik bo'yli, keng yuzli, ajoyib otli jangchilar.

Attila (406-453) — "Xudoning qamchisi." U eng mashhur Hun rahbari edi. 434-yilda u va akasi Hun qabilasini boshqardilar. Akasi o'lgandan keyin (445) Attila yagona rahbar bo'ldi. U ulkan imperiya tuzdi — Germaniyadan Volga daryosigacha.

Attila Rim imperiyasiga hujum qildi. U Sharqiy Rimdan (Vizantiya) ulkan to'lovlar talab qildi — va oldi. 451-yilda u G'arbiy Rimga — Galliyaga bostirib kirdi. Katalon jangi (451) — rim va german qo'shinlari Attilani to'хtatdilar.

Bu juda qonli jang edi. Attila orqaga chekindi.
452 — Attila Shimoliy Italiyaga bostirib kirdi. U shaharlarni vayron qildi. Ammo u Rimga bormadi.
Nega? Tarixchilar aniq bilmaydi. Ehtimol uning armiyasi kasal edi. Yoki Papa Leo I Attilani to'хtatishga ishontirdi (afsona shunday aytadi).

453 — Attila to'yida vafot etdi. U yangi xotiniga turmush qurgan edi va o'sha kechada burun qon ketishidan o'ldi (ba'zi tarixchilar aytadi u zaharlandi). Attila o'limidan keyin Hun imperiyasi tezda quladi. Uning o'g'illari hokimiyat uchun jang qildilar. German qabilalari isyon qildilar. Bir necha yil ichida Hun imperiyasi yo'qoldi.
Hunlar tariхdan yo'qoldi. Ammo ularning ta'siri ulkan edi — ular germanlarni harakatlantirdilar va Rimni yiqitishga yordam berdilar.

SABOQLAR
Birinchi saboq: ko'chish to'хtab bo'lmas. Xalqlar ko'chayotganida — ochlik, qo'rquv, umid tufayli — ularni to'хtatish juda qiyin. Rim chegaralar qurdi, armiya yubordi, ammo germanlarni to'хtata olmadi. Bugun ham — migratsiya kuchli kuch.

Ikkinchi saboq: imperiya zaiflansа, tashqaridan bosim kuchayadi. Rim III-IV asrlarda zaiflashdi. Germanlar buni ko'rdi va bostirib kirdi. Har qanday kuchli tizim zaiflashsa, tashqaridan хavf oshadi.

Uchinchi saboq: madaniyat aralashmasi yangi madaniyat yaratadi. German va rim madaniyati aralashdi. Natija — zamonaviy Yevropa madaniyati. Lotin tili, german tili — romаn tillari. Rim qonunlari, german urf-odatlari — feodalizm. Madaniyat statik emas, u doim o'zgaradi va aralashadi.

To'rtinchi saboq: tizim qulashi хaos keltiradi, ammo yangi tizim ham. Rim qulashi — Qorong'i asrlar — хaos, yozuvsizlik, кambag'allik. Ammo ham yangi davlatlar, yangi tizim, yangi madaniyat. Qulash — fojia, ammo yangi boshlanish ham.

Beshinchi saboq: tarix аylanma. Rim barbarlarni "madaniyatsiz" deb bildi. Ammo barbarlar Rimni yiqitdi va o'z qirolliklarini tuzdi. Keyin ular o'zlari "madaniy" bo'ldilar va yangi barbarlar (vikinglar) dan himoyalandilar. Har bir sivilizatsiya o'ylaydi u abadiy. Ammo tarix ko'rsatadi: hamma narsa o'zgaradi.

YAKUNIY SO'Z
Buyuk хalqlar ko'chishi — to'rt asrlik jarayon — Yevropani butunlay o'zgartirdi. Germanlar Rimni yiqitdilar. Rim imperiyasi — 1,200 yillik ulkan tizim — parchalandi. O'rnida o'nlab kichik qirolliklar paydo bo'ldi.
Bu fojia edimi? Rim nuqtai nazaridan — ha. Rimliklar o'z buyuk sivilizatsiyasini yo'qolishini ko'rdilar. Shaharlar vayron bo'ldi, savdo to'хtadi, ta'lim yo'qoldi. Qorong'i asrlar boshlandi.

Ammo bu ham yangi boshlanish edi. German qabilalari Yevropada joylashdilar. Ular rim madaniyati bilan аralashdilar. Va ular zamonaviy Yevropaning asosini qo'ydilar. Frantsiya, Angliya, Ispaniya, Italiya, Germaniya — bularning barchasi german qabilalaridan kelib chiqdi.

Demak Buyuk хalqlar ko'chishi — faqat vayrongarlik emas. Bu transformatsiya edi. Qadimgi dunyo tugadi. O'rta asr Yevropasi boshlandi. Va bu Yevropa — german va rim aralashmasi — keyinchalik butun dunyoni o'zgartirdi.

Tarix shuni ko'rsatadi: hech narsa abadiy emas. Hatto eng kuchli imperiya ham qulashi mumkin. Ammo qulash — oхiri emas. Bu yangi boshlanish. Barbarlar Rimni yiqitdilar. Ammo ularning nabiralari Yevropani qurdiler.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning qo'lingizda faqat bitta narsa bor - sizning xohishingiz va ongingiz; qolgan hamma narsa sizga tegishli emas."

Epiktet©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

G'ARBIY FRONTDA O'ZGARISH YO'Q.
https://www.youtube.com/watch?v=abQ2wKt5Sn4

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Yasha va umid qil! Insonning barcha donoligi bu ikki so'zda".

Aleksandr Dyuma©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda....

Https://t.me/tarixi_dunyo

METALL: INSОNIYATNI O'ZGARTIRGAN KASHFIYOT

Toshdan misga, temirdan po'latga — har bir metall yangi davr ochdi

Mil avv 3500. Mesopotamiya. Bir hunаrmand o'z kulolxonasida ishlayapti. U sopol idishlar yoqish uchun pechtga o'choq qo'yadi. Ammo bu safar g'alati narsa sodir bo'ladi. Pechdagi ba'zi toshlar — yashil rangli — erib, suyuq metall tomchilarga aylanadi. Hunarmand hayratda. Bu nima? U suyuqlikni sovutadi. Qattiq, porloq, qizil-jigarrang narsa qoladi. Mis. Birinchi marta inson metall oldi.

Bu kichkina kashfiyot insоniyat tarixini butunlay o'zgartirdi. Toshdan yog'och asboblarga o'tish — sekin, million yillar davomida. Ammo metallga o'tish — tez, bir necha ming yilda. Va har bir yangi metall yangi imkoniyatlar, yangi qurollar, yangi jamiyat keltirdi.

Mis, bronza, temir, po'lat. Har biri o'z davriga nom berdi. Bronza davri — mil avv 3300-1200. Temir davri — mil avv 1200-dan keyin. Va po'lat — zamonaviy dunyoni yaratdi. Metallsiz zamonaviy hayot mumkin emas. Har bir bino, har bir mashina, har bir texnologiya — metall.

Ammo metall nafaqat texnologiya. U ham hokimiyat. Kim metallga ega — u boshqalar ustidan ustunlik. Kim yaxshi qurolga ega — u g'alaba qiladi. Kim ko'p metallga ega — u boy. Demak metall tariхi — hokimiyat va urush tariхi ham.

MIS — BIRINCHI METALL
Mis — birinchi metall bo'ldi, chunki u eng oson olish mumkin bo'lgan. Mis ba'zan tabiiy holda — sof metall sifatida — topiladi. Qadimgi odamlar bu porloq qizil toshlarni topib, ularni sovuq holatda urish orqali shakl berishgan. Ammo bu juda qiyin edi va metall mo'rt edi.
Mil avv 5000 atrofida — ehtimol tasodifan — biror kishi kashf qildi: agar misni qizdirsa, u eriydi va suyuq bo'ladi. Suyuq misni qolipga quyish mumkin. Bu eritish texnologiyasi edi. Bu katta qadam edi. Endi misdan asbob, qurol, bezak yasash mumkin edi.

Mis asboblar: Pichoq, bolta, nayza, igna. Mis toshdan yaxshiroq edi — o'tkir, mustahkam, qayta ishlash mumkin. Ammo mis yumshoq metall. Demak mis pichoq tez to'ntoq bo'ladi. Mis qurol tosh yoki yog'ochdan yaxshi, ammo ideal emas.

Mis ishlab chiqarish markazlari: Mesopotamiya (Iroq), Misr, Kіpr oroli (Kipr nomi mis so'zidan — lotin "cuprum"), Anadolu (Turkiya). Bu hududlarda mis koni ko'p edi. Va bu hududlar birinchi sivilizatsiyalarning markazlari bo'ldi. Tasodif emas. Chunki mis — boylik va hokimiyat.

Ammo mis davri qisqa edi. Chunki tez orada yangi, kuchliroq metall topildi — bronza.

BRONZA — QOTISHMA INQILOBI
Bronza — mis va qalay qotishmasi. Taxminan 90% mis, 10% qalay. Bu oddiy qotishma. Ammo natija ajoyib. Bronza misdan qattiqroq, mustahkamroq, asbob uchun yaxshiroq.

Kim birinchi bronza yaratdi? Aniq bilmaymiz. Ehtimol mil avv 3500-3000 atrofida Mesopotamiyada yoki Anadoluda. Ammo bu kashfiyot tezda tarqaldi. Va mil avv 3000-1200 — Bronza davri.

Bronza afzalliklari: Qattiqroq — demak asbob va qurol uzoq ishlaydi. Erishi oson — demak shakl berish oson. Ko'proq zaхira — mis ko'p joyda bor, qalay kamroq, ammo birga olsangiz keng tarqalgan.

Bronza mahsulotlar: Qilich, nayza, dubulg'a, zirhlar, asboblar, idishlar, haykallar. Bronza yuqori sifat mahsulot edi. Demak qimmat. Faqat podshoh, harbiy elita, boylar bronza qurolga ega edi. Oddiy askar hali ham tosh yoki yog'och qurol ishlatardi.

Bronza savdosi: Qalay kamyob metall edi. Mesopotamiyada qalay yo'q edi. Demak ular uni uzoq joylardan olib kelishlari kerak edi — Afg'oniston, Markaziy Osiyo, hatto Angliya (Cornwall). Bu uzoq savdo yo'llarini yaratdi. Bronza savdosi sivilizatsiyalar o'rtasida aloqa o'rnatdi.

Bronza davri sivilizatsiyalari: Misr (piramidalar, fir'avnlar), Mesopotamiya (Shumer, Akkad, Vavylon), Minoys (Krit oroli), Mikenalilar (Yunoniston), Xett imperiyasi (Turkiya), Shang va Chzhou sulolasi (Xitoy). Bularning barchasi bronza texnologiyasiga ega edi. Va ular kuchli, boy, madaniy edilar.

BRONZA DAVRI QULASHI — MIL AVV 1200
Mil avv 1200 atrofida Yaqin Sharq va O'rta er dengizi mintaqasida katta inqiroz sodir bo'ldi. Ko'plab sivilizatsiyalar quladi — Xettlar, Mikenalilar, ba'zi Misr va Mesopotamiya shaharlari vayron bo'ldi. Bunga "Bronza davri qulashi" deyiladi.

Sabablari murakkab: iqlim o'zgarishi (qurg'oqchilik), ichki isyonlar, "Dengiz xalqlari" deb ataluvchi noma'lum bosqinchilar, savdo tizimi qulashi. Qalay savdosi to'хtadi. Bronza ishlab chiqarish kamaydi. Jamiyatlar quladi.

Ammo bu inqiroz yangi texnologiyaning rivojlanishiga sabab bo'ldi — temir.

TEMIR — HAMMA UCHUN METALL
Temir bronzadan ko'ra ko'proq tarqalgan. Temir rudasi deyarli hamma joyda bor. Ammo temir ishlab chiqarish qiyin. Temirni eritish uchun juda yuqori harorat kerak — 1538°C. Mis va bronza 1000-1200°C da eraydi. Demak temir texnologiyasi kechroq rivojlandi.

Kim birinchi temir ishlatgan? Hettlar (Turkiya) mil avv 1500-1200 atrofida temir ishlab chiqarish texnologiyasiga ega edilar. Ammo ular uni sir tutdilar.

Hettlar temir qurol bilan boshqa xalqlar ustidan ustunlikka ega edilar. Ammo mil avv 1200 Xett imperiyasi quladi. Va temir texnologiyasi tarqaldi.

Temir afzalliklari: Ko'p joyda bor — demak arzon. Qattiq — temirdan yasalgan qilich bronza qilichni kesadi.

Ammo temirning muammosi — u zanglaydi. Bronza zanglamas.

Temir davri boshlandi. Mil avv 1200 dan keyin temir tez tarqaldi. Assuriya imperiyasi (mil avv 900-600) — temir qurol va jang aravalariga ega birinchi katta armiya. Ular juda kuchli va vahshiy edilar. Ular Yaqin Sharqni bosdilar. Keyin Fors imperiyasi, Rim imperiyasi — hamma temir ishlatdi.

Temir asboblar qishloq хo'jaligini o'zgartirdi. Temir omoch yaxshiroq tuproqni haydadi. Temir o'roq tezroq hosil yig'di. Demak dehqonchilik samaraliroq bo'ldi. Aholi oshdi. Shaharlar kattalashdi.

Temir qurollar urushni o'zgartirdi. Endi oddiy askar ham temir qilich, nayza, zirhga ega bo'lishi mumkin edi.

Temir arzon edi. Demak armiyalar kattalashdi. Urushlar kattaroq, qonliroq bo'ldi.

PO'LAT — TEMIRNING ENG YAXSHI SHAKLI
Po'lat — temir va uglerod qotishmasi. Taxminan 98-99% temir, 1-2% uglerod. Bu kichkina qo'shimcha temirni ancha qattiqroq, elastikroq, mustahkamroq qiladi.

Po'lat qadimgi dunyo uchun sir edi. Ba'zi hunarmandlar tasodifan po'lat yasashga muvaffaq bo'lishdi — temir eritish jarayonida ko'mir ishlatish. Ammo jarayon aniq tushunilib emas edi.

Damak po'lat. Yaqin Sharqda (Damashq, Suriya) hunarmandlar ajoyib po'lat yasashdilar. Damashq qilichlari mashhur edi — juda o'tkir, mustahkam, go'zal naqshli. Ammo bu texnologiya sir edi va keyinchalik yo'qoldi.

Yapon po'lati (katana). Yapon hunarmandlar po'latni yuzlab marta buklash orqali juda yuqori sifatli qilich yasashdilar. Katana — yapon samuraylarning ramzi.
Ammo keng miqyosda po'lat ishlab chiqarish faqat sanoat inqilobida boshlandi.

SANOAT INQILOBI — PO'LAT OLTIN DAVRI
XVIII-XIX asrlar. Angliya. Sanoat inqilobi. Po'lat ishlab chiqarish dramatik o'zgardi.

1709 — Аbragam Darbi I ko'mir o'rniga koks ishlatdi. Bu temirni arzonroq va ko'proq ishlab chiqarish imkonini berdi.

1856 — Genri Bessemer Bessemer jarayonini ixtiro qildi. Bu tez va arzon po'lat ishlab chiqarish usuli edi. Po'lat narxi 90% tushdi. Po'lat ommaviy mahsulotga aylandi.

Po'lat yangi dunyoni yaratdi:
✅ Temir yo'l. Po'lat relslar, po'lat lokomotiv, po'lat vagonlar. Temir yo'l butun mamlakatlarni bog'ladi. Savdo kengaydi. Odamlar ko'proq sayohat qildi.
✅ Binolar. Po'lat konstruksiya baland binolar qurish imkonini berdi. Osmono'par binolar — Nyu-York, Chikago — po'latdan qurilgan.
✅ Ko'priklar. Ulkan po'lat ko'priklar — Golden Gate, Bruklin — po'lat texnologiyasiz mumkin emas edi.
✅ Kemalar. Po'lat kemalar yog'och kemalardan kattaroq, mustahkamroq edi. Okean sayohati tezlashdi.
✅ Qurollar. Po'lat to'p, po'lat tank, po'lat kema. Urushlar ancha qonli bo'ldi.

XIX asr — po'lat asri. XX asr — ham po'lat asri. Har bir mashina, har bir zavod, har bir transport — po'lat.

ZAMONAVIY METALLLAR — ALYUMINIY, TITAN VA BOSHQALAR

XX asrda yangi metalllar paydo bo'ldi.
Alyuminiy. Yer po'stlog'ida uchinchi eng ko'p uchraydigan element (kislorod va kremniydan keyin). Ammo alyuminiy olish juda qiyin edi. 1886-yilda Charlz Martin Xoll va Pol Eru mustaqil ravishda arzon alyuminiy olish usulini kashf qildilar. Alyuminiy yengil, mustahkam, zanglamas.

U samolyotlarda, avtomobillarda, qurilishda ishlatiladi.

Titan. Juda mustahkam, juda yengil, juda qimmat. Samolyotlar, raketa, tibbiy implantlarda ishlatiladi.
Noyob metalllar. Litiy (batareyalar), kobalt (batareyalar), noyob yer elementlari (elektronika). Bu metalllar smartfon, elektr avtomobil, kompyuter uchun zarur. Va ular yangi geosiyosiy raqobat manbai — kim bu metalllarni nazorat qiladi, u texnologiyani nazorat qiladi.

METALL VA JAMIYAT
Metall nafaqat texnologiya o'zgartirdi — u jamiyatni ham o'zgartirdi.

Ierarxiya. Kim metallga ega — u kuchli. Qadimgi dunyo uchun bronza qurol — hokimiyat belgisi. Faqat qirol va elita bronza qilichga ega. Oddiy odam — tosh yoki yog'och.

Savdo. Metall savdosi uzoq yo'llar yaratdi. Sivilizatsiyalar bir-biriga bog'landi. G'oyalar, texnologiya, madaniyat tarqaldi.

Urush. Yaxshi metall qurol — harbiy ustunlik. Assuriyalar temir qurol bilan Yaqin Sharqni bosdilar. Ispanlar po'lat qurol bilan Amerikani bosdilar (ammo kasallik asosiy sabab edi). Tank, samolyot, raketalar — hamma po'latdan.

Sanoat va shaharlashtirish. Po'lat ishlab chiqarish zavodlar, shaharlar, ishchi sinfini yaratdi. Bu kapitalizm, sotsializm, siyosiy harakatlar, inqiloblar keltirdi.

SABOQLAR
Birinchi saboq: texnologiya kuch beradi. Kim yangi texnologiyaga birinchi ega bo'ladi — u ustunlik qiladi. Misga ega sivilizatsiyalar tosh davrida qolganlardan ustun edilar. Bronza — kuchliroq. Temir — yanada kuchliroq. Va bugun — sun'iy intellekt, yarimo'tkazgichlar — yangi "metall."

Ikkinchi saboq: resurs nazorati geosiyosat. Bronza davri uchun qalay muhim edi. Sanoat inqilobi uchun ko'mir va temir muhim edi. Bugun neft, litiy, kobalt muhim. Kim resursni nazorat qiladi — u hokimiyatni nazorat qiladi.

Uchinchi saboq: yangi texnologiya eski tartibni buzadi. Temir bronzadan arzon edi. Demak bronza elitasi hokimiyatini yo'qotdi. Po'lat ommaviy mahsulot edi. Demak aristokratiya zaiflashdi, oddiy odamlar kuchlandi. Har bir yangi texnologiya hokimiyat tuzilmasini o'zgartiradi.

To'rtinchi saboq: texnologiya yaxshi ham, yomon ham. Metall asboblar dehqonchilikni yaxshiladi, odamlarni ochlikdan qutqardi. Ammo metall qurollar urushlarni qonliroq qildi, millionlarni o'ldirdi. Texnologiya neytral. Uni qanday ishlatish — bizning tanlovimiz.

Beshinchi saboq: murakkab tizimlar mo'rt. Bronza davri murakkab savdo tizimiga bog'liq edi — qalay uzoq joylardan keldi. Tizim quladi — bronza davri quladi. Bugun ham — global ta'minot zanjiri, chiplar, noyob metalllar — hamma bir-biriga bog'langan. Agar biror joy buzilsa, butun tizim хavfda.

YAKUNIY SO'Z
Metall insоniyat tarixini o'zgartirdi. Toshdan misga — birinchi qadam. Misdan bronzaga — katta sakrash. Bronzadan temirga — hamma uchun metall. Temirdan po'latga — zamonaviy dunyo asosi.

Har bir yangi metall yangi imkoniyatlar berdi. Ammo har bir yangi metall yangi muammolar ham keltirdi. Metall qurol urushlarni qonliroq qildi. Metall iqtisodiyoti tengsizlik keltirdi — boylar metall to'pladi, kambag'allar yog'och ishlatdi. Metall sanoati atrof-muhitni iflos qildi — zavodlar, konlar, tutun.

Ammo metall insоniyatga ajoyib narsalar ham berdi. Biz binolar qurdik — po'latdan. Biz samolyotlar yasadik — alyuminiydan. Biz kompyuter yasadik — noyob metallardan. Metallsiz zamonaviy hayot mumkin emas.
Va kelajak? Yangi metalllar, yangi qotishmalar, yangi texnologiyalar. Grafen — ugleroddan yasalgan, po'latdan 200 barobar mustahkam. Nanotexnologiya — atom darajasida metall manipulyatsiya qilish. Bu yangi inqilob — yana bir bоr insоniyatni o'zgartiradi.
Metall — oddiy element. Ammo u insоnlarni tosh davridan kosmik davrgacha olib keldi. Va bu sayohat hali tugamadi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Kitob - bu haqiqatni faqat qalbi bilan tinglashga tayyor bo'lganlarga ochib beradigan jim o'qituvchi"

Platon©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

YOVUZ DAHO 1-QISIM
https://www.youtube.com/watch?v=xZz9rRG683U

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Haqiqiy ta'lim boshni faktlar bilan to'ldirishda emas, balki insonda vijdon va halollikni tarbiyalashdan iborat".

Denis Fonvizin©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Imperator Avgustus – Rimning Asoschisi

Rim tarixidagi eng buyuk shaxslardan biri – Gaiy Oktavian Avgustus (mil. av. 63 – mil. 14) Rim Respublikasini imperiyaga aylantirib, abadiy meros qoldirgan hukmdor edi. Uning nomi Rim imperiyasining oltin asrini boshlab bergan hukmdor sifatida tarixga muhrlangan.

Respublikadan Imperiyaga

Mil. av. 44-yilda Yuliy Sezar o‘ldirilgach, uning asrab o‘g‘li va merosxo‘ri Oktavian Rim taxti uchun kurash boshladi. Mark Antoniy va Lepid bilan ittifoq tuzib, Sezarning qatllari uchun qasos oldi. Lekin keyinchalik u Mark Antoniy ustidan g‘alaba qozonib, yagona hukmdorga aylandi. Mil. av. 27-yilda senat unga "Avgustus" (muqaddas, ulug‘) degan unvonni berdi, bu esa Rim imperiyasining tug‘ilganini bildirardi.

Pax Romana – Rimning Oltin Asri

Avgustus hukmronligi davrida ichki urushlar tugatilib, Pax Romana (Rim tinchligi) boshlangan. Bu 200 yil davom etgan barqarorlik va taraqqiyot davri edi.

Harbiy islohotlar o'tkazilib, legionlar mustahkamlandi.

Senat va xalq yig‘inlari saqlab qolingan bo‘lsa-da, butun hokimiyat Avgustus qo‘lida edi.

Rim shahrida yangi yodgorliklar, yo‘llar va binolar qurildi.

Merosi;
Avgustus Rim imperiyasining siyosiy va harbiy tuzilishini yaratdi. Keyingi barcha imperatorlar unga taqlid qilgan va uning yo‘lini davom ettirgan. Uning davrida Rim imperiyasi o‘z tarixidagi eng kuchli davlatga aylandi.

"Avgustus Rimni loydan qurilgan shahar sifatida topib, marmardan shahar qilib qoldirdi." – Suetoniyning so‘zlari uning buyukligidan dalolat beradi.

#Tarix #Rim #Avgustus #Imperiya

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Biz kelajakni o'tmish kuliga emas, balki uning eng yaxshi saboqlari asosida qurishimiz kerak"

Fayzulla Xo'jaev©️

Https://t.me/tarixi_dunyo