35 yil muqaddam birlashgan Germaniya poytaxti Bonn shahridan Berlinga ko‘chirilgan edi 🇩🇪
Tarixan 1871-yilgacha Germaniyada doimiy poytaxt bo‘lmagan. Turli davrlarda davlatning turli qismlarida hukmdorlarning doimiy qarorgohlari mavjud bo‘lgan, ayniqsa Muqaddas Rim imperiyasida (ko‘pchilik imperatorlar uchun bu Buyuk Karlning sevimli shahri Axen; Gabsburglar uchun esa Vena edi, garchi nazariy jihatdan istalgan shahar poytaxt bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da). 1871-yildan boshlab, Prussiya o‘z hukmronligi ostida qo‘shni nemis davlatlarini birlashtirib, Germaniya imperiyasi tuzilganini e’lon qilgach, o‘sha vaqtgacha ancha kengaygan Berlin yangi imperiyaning ulug‘vor poytaxtiga aylandi. Keyinchalik, 1945-yilda Germaniya taslim bo‘lgunga qadar u asosiy nemis shahri bo‘lib qoldi: Gitlerga qarshi koalitsiya mamlakatni ham, poytaxtni ham o‘z ta’sir doiralariga bo‘lib oldi. 1949-yilda suverenitet tiklangach, mamlakat G‘arbiy Germaniya va Sharqiy Germaniyaga bo‘lindi. Berlinning sovet sektori Sharqiy Germaniyaning poytaxti — Sharqiy Berlin bo‘ldi, g‘arbiy sektorlar esa G‘arbiy Berlin sifatida birlashtirildi va u G‘arbiy Germaniya tarkibida qoldi. Dastlab Frankfurt G‘arbiy Germaniyaning vaqtinchalik poytaxti bo‘lishi kerak edi, biroq yakunda kichik universitet shahri — Bonn tanlandi. O‘sha paytdagi kansler bu variantga ovoz berganining sabablaridan biri — Bonn uning ona shahri Kyolnga yaqin joylashgani edi. Shunday qilib, bosqichma-bosqich Germaniyaning byurokratik apparati Bonn shahriga joylashdi, garchi hamma joyda: "Bu qaror vaqtinchalik, birlashgandan so‘ng poytaxt Berlin bo‘ladi", deb ta’kidlangan bo‘lsa-da. Bu holat 45 yil davom etdi.
1990-yilda, Germaniya qayta birlashgandan so‘ng, Berlin ham yagona shaharga aylandi va kengaytirilgan Germaniya Federativ Respublikasining poytaxtiga aylandi. Biroq o‘sha zahoti savol tug‘ildi: haqiqiy poytaxtni Bonn shahridan (u yerda allaqachon juda katta byurokratik apparat to‘plangan edi) ko‘chirish kerakmi? Bu qaror atrofida bahslar avj oldi. Ular 1991-yil 20-iyunda Bundestagdagi munozaralar orqali hal qilindi: juda oz farq bilan (491 ovoz 489 ga qarshi) poytaxtni Berlinga ko‘chirish varianti g‘alaba qozondi. Hududiy ro‘yxatlar bo‘yicha saylangan olti nafar deputat esa bu taqdiriy ovoz berishda ishtirok etmadi.
Hukumat va parlamentning ko‘chishi bosqichma-bosqich amalga oshdi: faqat 1994-yilda qaror tegishli qonunchilik hujjati bilan tasdiqlandi, ko‘chish esa 1999-yilda to‘liq yakunlandi. Bonn "federal shahar" maqomini saqlab qoldi, u ikkinchi siyosiy markaz va federal vazirliklarning bir qismi joylashgan qarorgohga aylandi, ammo o‘sha vaqtdan beri uning siyosiy kvartali amalda bo‘shab qoldi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

RESPUBLIKA: XALQ HOKIMIYATINING TUG'ILISHI

Qirollar ming yil hukmronlik qildi. Keyin bir kuni — odam o'ylab qoldi: nima uchun?

509-yil, miloddan avvalgi. Rim.
Bir kecha. Qirollik saroyi.
Lukretsiya — zodagon ayol — o'z xonasida o'tiribdi. Eshik ochildi. Kirib kelgan — Sekst Tarkviniy. Qirolning o'g'li.

Nima bo'ldi o'sha kechasi — tarixchilar aniq yozgan. Zo'ravonlik. Dahshat.

Ertalab Lukretsiya otasini va erini chaqirdi. Hamma narsani aytdi. Va dedi: "Men bu sharmandalik bilan yasha olmayman." Va o'zini o'ldirdi.

Rim — yonib ketdi. Nafrat. G'azab. Qirolga qarshi.

Lutsiy Yuni Brut — Lukretsiyaning amakivachchasi — xalqni yig'di. Qirol Tarkviniy Manfur — dedi u — taxtdan tushirilishi kerak.

Xalq — rozi bo'ldi.

Qirol haydaldi. Va Rim — yangi tizim tanladi.
Endi — bitta odam emas. Ikki kishi. Bir yilga saylangan. Bir-birini nazorat qiluvchi.

Konsullar.
Respublika — tug'ildi.

SO'Z QAYERDAN KELDI?
Res publica — lotin tilida. Ikki so'z.

Res — narsa, ish, masala.
Publica — ommaviy, xalqqa tegishli.

Res publica — "xalqning ishi." "Umumiy narsa." "Hammaga tegishli davlat."

Bu — oddiy ta'rif. Ammo inqilobiy g'oya.

Qirollikda — davlat qirolniki. Qirol o'lsa — o'g'liga o'tadi. Xalq — ob'ekt. Boshqariluvchi.

Respublikada — davlat xalqniki. Hukmdorlar — saylangan. Vaqtinchalik. Almashtiriladigan.

RESPUBLIKADAN OLDIN: NIMA BOR EDI?
Insoniyat tarixining 90 foizida — bitta boshqaruv tizimi ishladi.

Qirollik. Imperiya. Monarxiya.
Bir odam. Tug'ilishdan — taxtga. Taxtdan — o'limgacha. Keyin — o'g'li. Yoki qiz. Yoki ukasi. Qon — hokimiyatni belgiladi.

Bu tizim nima uchun shuncha uzoq yashadi?
Birinchi sabab: Oddiylik. Kim boshqaradi — aniq. Munozara yo'q. Bir odam — qaror qiladi. Tez. Qat'iy.

Ikkinchi sabab: Din. Qirollar — Xudo tomonidan tayinlangan deyildi. Misr fir'avnlari — xudo edi. Evropa qirollari — "Xudoning yerdagi vakili." Bu g'oyaga qarshi chiqish — Xudoga qarshi chiqish.

Uchinchi sabab: Odatlanish. Insonlar — tug'ilganidan qirolni ko'radi. Otasi ko'rgan. Bobosi ko'rgan. "Shunday bo'ladi" — eng kuchli mafkura.

Ammo ba'zan — birov o'yladi: "Nima uchun shunday bo'lishi kerak?"

BIRINCHI URINISHLAR: YUNONISTON
Rim respublikasidan oldin — Yunoniston.
Afina. VI asr, miloddan avvalgi.
Afina — zodagonlar boshqargan shahаr edi. Aristokratiya. Ular yer egasi, boy, kuchli. Oddiy fuqaro — hech narsa.

Solon — 594-yil. Afina — iqtisodiy inqirozda. Qashshoq dehqonlar — qarz ichida. Ba'zilari — qul sifatida sotilgan. Solon islohot qildi. Qarzlarni bekor qildi. Qullikka tushgan fuqarolarni ozod qildi. Qonunlar yozdi — hamma uchun. Zodagon ham, dehqon ham — bir qonun ostida.

Bu — respublika emas edi. Ammo yo'l edi.
Kleisfen — 508-yil. U yanada ilgari bordi. U Afinani qabilalar asosida emas — geografik hudud asosida tashkil qildi. Har hudud — o'z vakilini yuboradi. Kengash — 500 kishi. Ular qonun chiqaradi.

Demos — xalq. Kratos — kuch, hokimiyat. Demokratiya — xalq hokimiyati.

Bu so'z — Afinada tug'ildi.

AFINA DEMOKRATIYASI: HAQIQAT VA ILLUZIYA
Ammo Afina demokratiyasi — to'liq emas edi.
Kim ovoz bera olardi? Ozod erkak fuqarolar. Faqat.
Ayollar — yo'q. Qullar — yo'q. Chet elliklar — yo'q.

Afina aholisining taxminan 10-15 foizi — ovoz bera olardi.

Va bu 10-15 foiz — o'z navbatida — boylar va kambag'allar o'rtasida kurash edi.

Ammo printsip — tug'ildi. Hokimiyat — qondan emas, fuqarolardan keladi.

Bu printsip — 2500 yildan keyin — hali ham ishlaydi.

RIM RESPUBLIKASI: ENG UZOQ YASHAGAN TIZIM
509-yil miloddan avvalgi — 27-yil miloddan avvalgi. 482 yil.

Bu — insoniyat tarixidagi eng uzоq yashagan respublika. Hech qanday zamonaviy respublika bu yoshga yetishmagan.

TUZILISH: AQLLI MUVOZANAT
Rim respublikasining tuzilishi — muhandislik dahosi edi.
Ikki konsul. Bir yilga saylangan. Ikkalasi ham veto qo'ya olardi — bir-birining qaroriga. Bir kishi — haddan oshib keta olmaydi.

Senat. 300 ta zodagon — senator. Ular — konsullarga maslahat beradi. Amalda — konsullar senat so'zini tinglashdi. Senat — tajribali, doimiy, barqaror kuch edi.

Xalq yig'ilishlari. Fuqarolar yig'ilib — qonun qabul qilishdi. Urush e'lon qilishdi. Senat qarorlarini tasdiqlashdi yoki rad etishdi.

Tribun. Plebey— oddiy fuqarolar — o'z vakillarini sayladilar. Tribun — zodagon qarorlariga veto qo'ya olardi. Kambag'allarning himoyachisi.

Diktator. Favqulodda holatlarda — bir kishi, 6 oyga — cheklangan diktatura. Vaziyat hal bo'lgach — hokimiyat qaytariladi.

Bu tizim — har bir kuchni boshqasi bilan muvozanatga keltirdi. Biror bir kuch haddan oshsa — boshqasi to'xtatadi.

Checks and balances — muvozanat va nazorat — Rim ixtirosi.

PLEBEYLАР KURASHI: ODDIY XALQ QANDAY HUQUQ OLDI

Dastlab — Rim respublikasi zodagonlar — patritsiylar — qo'lida edi. Oddiy fuqarolar — plebeylаr — ovoz bera olmasdi.

Plebeylаr kurash qildilar. Uzoq. Qonli. Ammo asosan — tinch.

Setsessiya. Plebeylаr bir necha marta — shaharni tark etib ketdilar. Ularning mehnati — Rimning asosi edi. Ishlari to'xtasa — shahar to'xtaydi. Zodagonlar — majbur bo'ldi.

287-yil miloddan avvalgi — Lex Hortensia. Xalq yig'ilishi qabul qilgan qonun — senatdan ruxsatsiz — kuchga kiradi.

Plebeylar — 200 yillik kurashdan keyin — to'liq huquq oldilar.

Bu saboq muhim: huquqlar — sovg'a sifatida berilmaydi. Ular kurash bilan olinadi.

JULIUS TSEZAR: RESPUBLIKANING QOTILI
Ammo 482 yillik respublika — bir odam tomonidan tugatiladiganiga yaqin keldi.

Yulius Tsezar. Harbiy daho. Galliyadа g'alaba. Xalq sevgan general. U — qonuniy yo'l bilan hokimiyatga keldi. Ammo u — "doimiy diktator" unvonini oldi.

44-yil miloddan avvalgi. 15-mart. Senat. Brut va Kassiy — boshchiligida — 23 kishi — Tsezarni pichoqladi.
Ular respublikani qutqarmoqchi edi.

Ammo respublika allaqachon o'lib bo'lgan edi.
Tsezardan keyin — fuqarolar urushi. Keyin — Avgustus. Birinchi imperator. Nom — princeps, birinchi fuqaro. Amalda — qirol.

Rim respublikasi — imperiyaga aylandi.
Ammo uning g'oyalari — yo'qolmadi. Ular — kitoblarda saqlanib qoldi. Va 1700 yil keyin — qayta tug'ildi.

O'RTA ASRLAR: RESPUBLIKA UNUTILDI
Rim qulagandan keyin — V asrdan XV asrgacha — Yevropa qirolliklar dunyosiga qaytdi.

Cherkov — Xudoning hokimiyati qirol orqali keladi dedi. Qirollar — bu g'oyani qo'llab-quvvatladi. Oddiy xalq — bu g'oyaga ishondi.

Ammo ba'zi joylarda — kichik uchqunlar saqlanib qoldi.
Venetsiya — 697-yildan 1797-yilgacha. 1100 yil. Tarixdagi eng uzоq yashagan respublikalardan biri. Doj — saylangan rahbar. Ammo zodagonlar — kuchli. Oddiy xalq — cheklangan.

Florensiya, Genuya, Piza — italyan shahar-davlatlari. Ular respublika elementlarini saqladi. Savdogar sinfi — zodongon bilan raqobat qildi. Hokimiyat — ba'zan saylangan organlarga o'tdi.

Shveytsariya — 1291-yil. Uch kanton birlashdi. Ular — imperatorga tobe emas, o'zlarini boshqaradi. Bu — zamonaviy Shveytsariya respublikasining ildizi.
Ammo bu — chetida yashayotgan kichik misollar edi. Asosiy Yevropa — monarxiya.

MAGNA CARTA: QIROLNI BIRINCHI CHEKLASH
1215-yil. Angliya. Qirol Jon — zodagonlar oldida. Zodagonlar qo'lida qurol.

Qirol Jon — yomon qirol edi. Soliqlar oshirdi. Qonunni buzdi. Zodagonlarning yerini oldi.

Zodagonlar isyon ko'tardi. Va bir hujjat imzolatdi: Magna Carta — Buyuk Xartiya.

Unda nima yozilgan edi?
"Qirol — qonundan yuqori emas." "Erkin odamni — sud qarorisiz qo'lga olish mumkin emas." "Yangi soliq — zodagonlar roziligisiz joriy etilmaydi."

Bu — respublika emas edi. Ammo printsip — qirol cheklanishi mumkin — birinchi marta yozildi.

Magna Carta — zamonaviy konstitutsiyalarning bobosi.
Angliya parlamenti — keyinchalik shu hujjatdan o'sib chiqdi.

RENESSANS VA RESPUBLIKA G'OYASINING QAYTISHI
XV-XVI asr. Italiya. Renessans.

Olimlar — qadimgi Rim va Yunon matnlarini qayta o'qidi. Tsitseron. Tit Liviy. Plavt.

Ular o'qidi — Rim respublikasi haqida. Va o'yladi.
Nikolo Makiavelli — 1469-1527. Florensiyali. U "Shahzoda" yozdi — shuhrat uchun. Ammo uning haqiqiy muhabbati — "Tit Liviy tarixiga mulohazalar" — respublika haqida.

U yozdi: "Eng yaxshi davlat — respublika. Chunki u — ko'p odamning aqlini birlashtiradi. Bitta odamning aqlidan — ko'p aql kuchliroq."

Bu g'oya — yana 200 yil kutdi.

INGLIZ INQILOBI: BIRINCHI ZAMONAVIY RESPUBLIKA
1640-yillar. Angliya.

Qirol Karl I — parlament bilan urushdi. Literal urush. Fuqarolar urushi.

Oliver Kromvel — parlamentning harbiy rahbari — g'alaba qildi. Karl I qo'lga tushirildi.

1649-yil, 30-yanvar. Karl I — Uaytholl saroyi oldida — boshini kestirdilar.

Angliya — qirolsiz qoldi.
Angliya Hamdo'stligi — Commonwealth — e'lon qilindi. Respublika.

Bu — Yevropani larzaga keltirdi. Boshqa mamlakatlardagi qirollar — qo'rqdi. "Bu bizda ham yuz berishi mumkin."

Ammo Angliya respublikasi uzoq yashamadi. Kromvel — diktatorga aylandi. "Lord Protector" — amalda qirol. U parlamentni tarqatib yubordi. O'zi boshqardi.

Cromwell 1658-da o'ldi. 1660-da — Karl II taxtga qaytdi. Respublika tugadi.

Ammo g'oya — qoldi.
1688-yil — Shonli Inqilob. Parlament — qirol Yakov II ni haydadi. Yangi qirol — Vilgelm va Meri — Bill of Rights imzoladi.

"Qirol — parlament ruxsatisiz — soliq joriy eta olmaydi." "Fuqarolarning huquqlari — qonunda himoyalangan."
Bu — to'liq respublika emas edi. Ammo konstitutsiyaviy monarxiya — qirol cheklangan — tug'ildi.

MONT'YE: RESPUBLIKA FILOSOFIYASI
1689-yil. Fransuz faylasufi Jon Lokk kitob nashr qildi.
"Hukumat — xalqning roziligiga asoslanishi kerak."

"Agar hukumat xalqning tabiiy huquqlarini — hayot, erkinlik, mulk — buzsa — xalq hukumatni ag'darish huquqiga ega."

Bu — inqilobiy g'oya edi. Yozilgan. Nashr qilingan.
Keyinchalik — Monteske — "Qonunlar ruhi" yozdi. U Rim respublikasini tahlil qildi. Va dedi: "Eng yaxshi tizim — hokimiyat bo'linishi. Qonun chiqaruvchi. Ijro etuvchi. Sud."

Uch kuch — bir-birini nazorat qiladi.

Bu g'oya — bevosita AQSh Konstitutsiyasiga kirdi.

AMERІKA: YANGI DUNYO, YANGI RESPUBLIKA
1776-yil. Filadelfiya.
55 kishi — yig'ilgan. Ular — mustamlaka vakillari. Britaniyadan mustaqillikni e'lon qilmoqchi.

Tomas Jefferson — 33 yoshida — asosiy hujjatni yozdi.
"Biz bu haqiqatlarni o'z-o'zidan ayon deb bilamiz: barcha odamlar teng yaratilgan. Ularning Yaratuvchisi tomonidan berilgan ajralmas huquqlari bor — hayot, erkinlik va baxt izlash."

Bu jumlalar — Lokk dan olingan. Fransuz ma'rifatidan olingan. Qadimgi Rim dan olingan.

Ammo ular — birinchi marta — milliy hujjatga kirdi.

KONSTITUTSIYA: RESPUBLIKANING JIHOZI
1787-yil. Yoz. Filadelfiya. Issiq. Derazalar yopiq — sir saqlash uchun.

55 delegat — yangi davlat tuzilmasini muhokama qilmoqda.

Ular — Monteskeni o'qigan. Lokk ni o'qigan. Tsitseronni o'qigan. Rim tarixini o'qigan.

Va ular — yangi narsa yaratdi.

Uch tarmoq:
Kongress — qonun chiqaradi.
Prezident — ijro etadi.
Oliy sud — nazorat qiladi.

Federal tizim: markaziy hukumat va shtatlar — hokimiyatni bo'lishadi.

Bill of Rights — Huquqlar to'g'risida qonun: so'z erkinligi, din erkinligi, matbuot erkinligi.

Bu hujjat — 1788-yilda qabul qilindi.
237 yildan beri — o'sha hujjat ishlaydi.

Dunyo tarixida — bu noyob. Bitta yozilgan konstitutsiya — bu qadar uzoq. Bu qadar barqaror.

FRANSUZ INQILOBI: RESPUBLIKA VA QON
1789-yil. Fransiya. Parijda xalq ko'tarildi.

Nonning narxi oshdi. Xalq och. Qirol — uzoqda. Zodagonlar — soliq to'lamaydi.

14-iyul. Bastiliya — qamoqxona va zulm ramzi — bosib olindi.

Fransuz inqilobi boshlandi.
AQSh inqilobidan farqi — bu qonliroq edi. Dahshatli.
1793-yil — Terror davri. Maksimilien Robespyer va Jakobenlar — respublika nomidan — minglab odamni qatl qildilar. Qirolni qatl qildilar — Lui XVI. Malikani — Mariya Antуanetta. Keyin — bir-birlarini.

Robespyer o'zi — giliyotinaga bordi. O'zi boshlagan Terror tomonidan.

Fransuz respublikasi — besh marta yiqilib, besh marta tiklandi. Bugun — Beshinchi Respublika. 1958-yildan.

Fransuz inqilobi — respublika g'oyasini butun dunyo ga tarqatdi. Napoleon — g'oyalarni qilichda olib bordi. U bosib olgan hududlarda — feodal tizim tugatildi. Qonun oldida tenglik joriy qilindi.

Napoleon mag'lub bo'ldi. Ammo g'oyalar — qoldi.

RESPUBLIKANING TARQALISHI: XIX-XX ASR
XIX asr — monarxiyalar asri edi. Ammo asta-sekin —
1810-1820-yillar. Lotin Amerikasi — Ispaniya dan mustaqillik. Venesuela, Kolumbiya, Argentina, Chili, Meksika — respublika e'lon qildi.

1848-yil — Inqiloblar bahori. Butun Yevropa da — xalq ko'tarildi. Fransiya, Germaniya, Avstriya, Italiya, Vengriya. Ko'pchiligi bostirildi. Ammo tizim — charchadi.

1871-yil. Germaniya birlashdi. Qirollik — ammo parlament bilan. Asta-sekin — demokratiya yo'liga.

1917-yil. Rossiya inqilobi. Tsar — taxtdan tushirildi. Respublika — ammo Bolsheviklar uni sovet tizimiga aylantirdi.

1918-yil. Birinchi jahon urushi tugadi. Germaniya imperiyasi. Avstriya-Vengriya. Usmonli imperiyasi. Uch ulkan monarxiya — bir vaqtda quladi. Ularning o'rniga — respublikalar.

Ikkinchi jahon urushidan keyin. 1945 — Germaniya, Italiya, Yaponiya — demokratik respublikalarga aylandi. G'oliblar majburiy yoki ixtiyoriy.

1991-yil. Sovet Ittifoqi quladi. 15 ta yangi respublika — bir vaqtda tug'ildi. Jumladan — O'zbekiston.

RESPUBLIKA TURLARI: BARCHASI BIR XIL EMAS
"Respublika" — keng so'z. Uning ostida — turli tizimlar.
Prezidentlik respublikasi. AQSh namunasi. Prezident — bevosita xalq tomonidan saylangan. Kuchli ijro hokimiyati. Kongress va prezident — alohida.

Parlament respublikasi. Germaniya, Italiya namunasi. Parlament — asosiy kuch. Bosh vazir — hukumatni boshqaradi. Prezident — ko'proq ramziy.

Yarim prezidentlik. Fransiya namunasi. Ikkalasi ham kuchli. Prezident va bosh vazir — hokimiyatni bo'lishadi.

Xalq respublikasi. Xitoy, Kuba, Shimoliy Koreya — "respublika" deydi. Ammo bir partiya. Saylov — nominal. Bu — boshqa tizim. Nom — respublika. Mohiyat — boshqacha.

Respublika — nom emas. Printsip. Hokimiyat — xalqdan kelishi. Rahbarlar — almashtiriladigan. Qonun — hamma uchun.

RESPUBLIKANING DUSHMANLARI
Respublika — tarixda ko'p marta yo'qoldi. Nima uni yo'q qildi?

Birinchi dushman: Harbiy kuch. Rimda Tsezar. Fransiyada Napoleon. XX asrda — Lotin Amerikasida harbiy to'ntarishlar. Harbiy general — kuchga ega. Respublika — institutlar orqali ishlaydi. Institutlar zaif bo'lsa — qurol kuchliroq.

Ikkinchi dushman: Iqtisodiy inqiroz. Veymаr respublikasi — 1919-1933 — Germaniya. Birinchi jahon urushidan keyin — gyperinflatsiya. Non narxi — bir kundа ikki baravar oshdi. Xalq — qo'rqdi, g'azablandi, umidsizlandi. Va Gitlergа ovoz berdi. Respublika — iqtisodiy umidsizlik oldida zaif.

Uchinchi dushman: Demagog. Xalqni g'azab bilan to'ldirgan, oddiy javob bergan, "dushman" ko'rsatgan rahbar. Qadimgi Afinada — Alkibiad. Rimda — Grakkus birodarlar. Zamonaviy tarixda — ko'plab misol.

Demogog — respublika ichidan o'sib chiqadi. Saylov orqali. Va respublikani ichidan yemiradi.

To'rtinchi dushman: Fuqarolar loqaydligi. Respublika — fuqarolar qatnashuvini talab qiladi. Ovoz berish. Nazorat qilish. Mas'uliyat. Fuqarolar loqayd bo'lsa — hokimiyat bo'shliqni to'ldiradi. Ko'pincha — noto'g'ri odamlar.

Tsitseron aytgan: "Respublika — fuqarolar ishi. Fuqarolar uni tashlab qo'ysa — respublika yo'qoladi."

RESPUBLIKA VA DEMOKRATIYA: FARQ BORMI?
Ko'pchilik bu ikki so'zni bir xil ishlatadi. Ammo farq bor.
Demokratiya — xalq hokimiyati. To'g'ridan-to'g'ri. Afina modeli. Har bir fuqaro — har bir qarorga ovoz beradi.

Respublika — vakillik tizimi. Fuqarolar — vakil saylaydi. Vakillar — qaror qiladi. Saylangan vakillar orqali boshqaruv.

AQSh asoschilari — to'g'ridan-to'g'ri demokratiyadan qo'rqdi. Ular o'yladi: "Ommaning g'azabi — xavfli. Bir kunda — xalq noto'g'ri qaror qilishi mumkin."

Shuning uchun — vakillik tizimi. Senat — ikki yillik emas, olti yillik. Oliy sud — umrbod. Bu — "issiq" lahzalardan himoya.

Zamonaviy demokratik respublikalar — ikkalasini birlashtiradi. Saylov — demokratiya. Vakillar orqali boshqaruv — respublika.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Hech qanday tizim — o'z-o'zidan saqlanmaydi.

Rim respublikasi — 482 yil yashadi. Keyin — ichidan yemirilib — imperiyaga aylandi. Veymar respublikasi — 14 yil yashadi. Keyin — Hitler. Hech qanday konstitutsiya, hech qanday qonun — o'z-o'zidan ishlamaydi.

Uni — fuqarolar saqLaydi. Yoki yo'qotadi. Respublika — nafaqat hujjat. U — odatlar, qadriyatlar, faollik. Bular yo'qolsа — hujjat — qog'oz.

Ikkinchi saboq: Erkinlik — birdan berilmaydi, sekin olinadi.

Rim plebeylar — 200 yil kurashdi. Ingliz xalqi — Magna Carta dan parlament hukmronligiga — 400 yil kurashdi. AQSh — mustaqillikdan ayollar ovozi — 144 yil. Afro-amerikanlar tenghuquqliligi — yana 45 yil. Erkinlik — to'satdan tushmaydigan sovg'a. U — avlodlar kurashining natijasi. Va uni avlodlar saqlashi kerak.

Uchinchi saboq: Hokimiyat bo'linishi — zerikarli ko'rinаdi , ammo hayotiy.

Uch tarmoq. Veto. Muvozanat. Bu — sekinlashtiradi. Ba'zan — juda sekin. Ammo bu sekinlik — maqsadli.

Bitta odam yoki bitta guruh tez qaror qila olmasligi — respublikaning kuchi. Tez qaror — ko'pincha noto'g'ri qaror. Muvozanat — xatoni to'xtatadi.

To'rtinchi saboq: Respublika — eng yaxshi tizim emas. Eng kamchiligi kam tizim.

Uinston Cherchill aytdi: "Demokratiya — eng yomon boshqaruv shakli. Boshqalaridan tashqari." Bu hazil — chuqur haqiqat. Respublika — sekin. Tartibsiz. Ba'zan — samarasiz. Ammo alternativlar — qirollik, diktatura, teokratiya — yanada yomonroq. Respublika — mukammal emas. U — insonlar kabi mukammal emas.

Ammo u insonlarga — o'z xatolarini tuzatish imkonini beradi.

Beshinchi saboq: G'oya — quroldan kuchliroq.

Rim qurollari yo'qoldi. Ammo Rim g'oyalari — respublika, qonun oldida tenglik, hokimiyat bo'linishi — 2000 yildan keyin ham ishlaydi. Napoleon g'alaba qildi. Napoleon yengildi. Ammo u olib yurgan — erkinlik, tenglik, qonun — Yevropada qoldi. G'oyalarni qilich bilan o'ldirish mumkin emas. Ularni faqat — yaxshiroq g'oya bilan almashtirish mumkin.

YAKUNIY SO'Z
509-yil miloddan avvalgi. Rim. Lukretsiya fojiasidan keyin — bir odam o'ylab qoldi.

"Nima uchun biz — bir odamning irodasiga bo'ysunishimiz kerak? Nima uchun — tug'ilish hokimiyatni belgilaydi?"

Bu savol — 2500 yil davomida takrorlandi. Har safar — qiyin sharoitda. Har safar — kimdir hayotini xavf ostiga qo'yib.

Afina maydonida. Rim senatida. Ingliz parlamentida. Filadelfiya zalida. Bastiliya oldida. Buyuk Oktyabr inqilobi maydonida.

Va har safar — javob bir xil bo'ldi.
"Hokimiyat — xalqdan kelishi kerak."

Bu g'oya — oddiy. Ammo insoniyat uni tushunishi uchun — 2500 yil kerak bo'ldi.

Va uni saqlash uchun — har avlod — qayta kurashishi kerak.

Chunki respublika — bir marta qurilgan bino emas.
U — har kuni — fuqarolar tomonidan qaytadan quriladigan narsa.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Haqiqat erkin odamning xudosi, yolg'on esa qullar va xo'jayinlarning dinidir".

Maksim Gorkiy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Xushomadgo'ylarga ishonmang: bugun sizni maqtagan kishi, ertaga unga foyda keltirsa, sizni birinchi bo'lib yomonlaydi."

Ezop©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Prussiya Landwehr askari, Birinchi jahon urushi, dugdada kalamush terisini shilmoqda.

Landver kalamush terisidan issiq kiyim yoki boshqa kerakli narsalarni yaratish uchun foydalanishi mumkin edi. Bu urushning og'ir sharoitlari va barcha mavjud resurslardan foydalanish zarurligini ta'kidladi.
Sichqonlarning terisini kesish askarlarning urush paytida omon qolish va moslashish ramzi bo'ldi. Bu, shuningdek, oziq-ovqatdan kiyim-kechakgacha bo'lgan hamma narsaning etishmasligiga duch kelgan front qo'shinlarining umumiy ahvolini aks ettirdi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar siz dunyoni juda qattiq his qilsangiz, ichingizda olov yonayotgan bo'lsa, boshqa birovning xotirjamligi uchun uni o'chirmang."

Vladimir Mayakovskiy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Kuchli ittifoqlar chiroyli so'zlarga emas, balki boshqalarning kuchiga o'zaro hurmatga asoslanadi"

Genri Mortimer Durand©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning yaralaringiz mag'lubiyat alomati emas, bu sizning kurashganingiz va sabr-toqatingizdan dalolat beradi."

Maksim Gorkiy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUYUK PYOTR: ROSSIYANI UYG'OTGAN GIGANT SHAXSIYAT

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUYUK PYOTR: ROSSIYANI UYG'OTGAN GIGANT SHAXSIYAT

U mamlakatini uxlayotgan ko'rdi. Va uni — zo'rlab — uyg'otdi.

1697-yil. Gollandiya. Amsterdam porti.
Bir ishchi — ko'zga tashlanmas , oddiy kiyimda — kemaxonada ishlayapti. Yog'och yo'nаdi. Mix qoqadi. Boshqa ishchilar bilan birga — tong dan kechgacha.
Ammo bu oddiy ishchi emas edi.

U — Pyotr Mixaylov deb ro'yxatdan o'tgan. Ammo uning haqiqiy ismi — Pyotr Alekseyevich Romanov. Rossiya imperatori. Rossiya tarixida davlatning eng kuchli hukmdori.

U nima qilmoqda bu yerda?

U kema qurishni o'rganmoqda. O'z qo'llari bilan. Chunki Rossiyada — kema quruvchi yo'q. Dengiz floti yo'q. Va u — dengiz flotini xohlaydi.

Yonidagi golland usta qaradi. "Bu bola tez o'rganadi," deb o'yladi. "Kim u o'zi?"

Hech kim indamadi.

Rossiya imperatori — yog'och yo'nab, mix qoqib, kema qurish siri ni o'rganmoqda.

Bu — Pyotrning mohiyati edi.

BOSHLANISH: STRELTSY VA QILICHLAR
1672-yil, 9-iyun. Moskva.

Pyotr tug'ildi. Tsar Aleksey ning o'n to'rtinchi farzandi. Ko'p bola — ko'pi o'lib ketgan. Pyotr omon qoldi.
Uning bolaligi — shafqatsiz edi.

1676-yil — otasi vafot etdi. Pyotr — 4 yoshda.
1682-yil — Streltsy qo'zg'oloni. Streltsy — Rossiyaning eski harbiy sinfi, o'q otuvchi askarlar. Ular eski tartibni yoqladi.

10 yoshli Pyotr — Kremldagi balkonda turdi. Va ko'rdi.
Streltsylar saroydagi zodagonlarni qidirib kirdi. Ularning ba'zilarini — Pyotrning ko'zi oldida — nayzaga sanchib, tashqariga tashlandi. Pyotrning amakisi — Artamon Matveev — balkondan yerga otildi. Pastda — nayzalar.
10 yoshli bola bu sahnani ko'rdi.

Bu sahna — Pyotrni butun umr ta'qib qildi. U hech qachon Streltsyni kechirmadi. Va u hech qachon eski Rossiyani — bu sahnaning fonini — kechirmadi.

IKKI TSAR: G'ALATI DAVR
1682-da — Pyotr va uning akasi Ivan V — birga tsar e'lon qilindi. Ikki tsar — bir vaqtda. Bitta taxt — ikki o'rindiqli.

Ammo amalda — hech biri boshqarmadi. Ularning opasi Sofiya — regent sifatida — Rossiyani boshqardi.

Pyotr — saroy siyosatidan chetda qoldi. Bu — omad edi. Uning uchun.

U Moskvadan tashqarida — Preobrazhenskoe qishlog'ida — erkin o'sdi. Kitob o'qidi. O'ynadi. Ammo u — oddiy o'yinlar o'ynamadi.

U — harbiy o'yinlar o'ynadi

"O'YIN" ARMIYASI: HAQIQIY KUCHGA AYLANGAN
Pyotr bolaligida — qishloq bolalaridan "o'yin" armiyasi tuzdi. Ularni kiyintirdi — harbiy kiyimda. Mashq qildirdi — harbiy usulda. O'yin — deb boshlandi.

Keyin — bu o'yin jiddiy bo'ldi.

Preobrazhensky va Semyonovsky polklari — dastlab "o'yin" askarlari. Keyinchalik — Rossiyaning eng yaxshi gvardiya polklari. Ular Pyotrning tayanchi bo'ldi. Umrining oxirigacha.

Pyotr qishloqda yasharkan — u Moskva chetidagi Nemets sloboda — "Nemis mahallasi"ni topdi.

Bu mahallada — gollandlar, nemislar, inglizlar, shvedlar — Rossiyada ishlayotgan xorijiylar yashardi.

Muhandislar. Shifokorlar. Harbiy mutaxassislar. Savdogarlar.

Pyotr — ularnikiga bordi. Ulardan o'rgandi. Astronomiya. Matematika. Muhandislik. Dengiz ishi.

Va u tushundi: Rossiya — bu odamlar bilganlaridan ming yil orqada.

Bu tushunish — hamma narsani o'zgartirdi.

SOFIYANI AG'DARISH: HAQIQIY HOKIMIYAT
1689-yil. Pyotr — 17 yoshida. Sofiya hali regent.

Streltsy — yana harakatga keldi. Bu safar — Sofiya buyrug'i bilan — Pyotrni yo'q qilish uchun.

Pyotr kechasi — oyoq yalang, kiyimsiz — qochdi. Troitsa monastiriga. U yerda — o'z gvardiyalarini yig'di.

Armiya — Pyotr tomonini tanladi. Sofiya — qo'lga olindi. Monastirga yuborildi. Umrbod.

Pyotr — 17 yoshida — haqiqiy hokimiyatni qo'liga oldi.

Ammo dastlab — u davlatni boshqarishga shoshilmadi. U o'rganishda davom etdi. Nemets slobodada. Kemalar qurdi. Dengizda suzdi.

Va 1697-da — Buyuk Elchixona — katta diplomatik missiya — Yevropaga yo'l oldi.

BUYUK ELCHIXONA: IMPERATOR SAYYOH BO'LDI
1697-1698-yil. 18 oy. 250 kishilik missiya.

Rasmiy maqsad: Turkiyaga qarshi ittifoq qurish.

Haqiqiy maqsad: Pyotr Yevropani o'z ko'zi bilan ko'rmoqchi edi.

U "Pyotr Mixaylov" nomi bilan sayohat qildi. Yashirincha. Har doim — yashirincha emas, chunki uning bo'yi — 2 metr 13 santimetr — hammaga ko'rinarli edi.

Ammo u — tsarlik sharafiga ega bo'lmay sayohat qilishni xohladi.

Gollandiya. Kema zavodida ishladi. Haqiqatan. Mix qoqdi. Yog'och yo'ndi. Zavodchilar — bu bahaybat ishchi kim ekanini bilishardi. Ammo u ishladi — ular bilan birga.

Angliya. Qirol Vilgelm III bilan uchrashdi. Ingliz dengiz arsenalini ko'rdi. Parlamentga bordi — pinhona.

Xizmatkorlar qatorida o'tirdi. "Bu qiziq narsa — qirol va xalq bir yerda gaplashibdi," dedi u.

Avstriya. Vena. Diplomatiya. Harbiy tizim.

U hamma joyda — olimlar, muhandislar, dengizchilar, hunarmandlar yolladi. Rossiyaga kетayotganda — 800 dan ortiq xorij mutaxasis — u bilan birga.

Keyin — 1698-yil, yoz. Tez xabar. Streltsy — yana qo'zg'olon.

Pyotr — darhol qaytdi.

STRELTSY NI TUGATISH: SHAFQATSIZ HISOB

Pyotr Moskvaga qaytdi.
Qo'zg'olon — allaqachon bostirilgan edi. Ammo Pyotr — bu bilan to'xtamadi.

U tekshirdi. Kim yalqovlik qilgan? Kim eski tartibni yoqlagan? Kim Sofiya tarafida?

So'roq — qiynoq bilan. Natija — minglab qatl.

1698-yil, kuz. Pyotr — shaxsan — ba'zi Streltsy larni qatl qildi. Tarixchilar yozadi — u o'z qo'li bilan bolta ko'tardi.

Boyarlarni — zodagonlarni — ham qatnashishga majbur qildi. Ular ham qatl qilsinlar. Eski tizimning odamlarini.
14,000 dan ortiq Streltsy — qatl qilindi, surgun qilindi, tarqatib yuborildi.

Streltsy — eski Rossiyaning ramzi edi. Pyotr bu ramzni yo'q qildi.

Endi — yangi Rossiya qurishga hech narsa to'sqinlik qilmaydi.

SOQOL SOLIG'I: ENG G'ALATI ISLOHOT
1698-yil, kuz. Bir kecha boyarlar — zodagonlar — Pyotrni kutib olish uchun yig'ildi.

Pyotr kirdi. Qo'lida — qaychi.

Va zodagonlarning soqollarini — o'zi — kesа boshladi.
Bu — tom ma'noda. Tarixchilar yozgan. Pyotr saroydagi mehmonlarning soqolini kesdi.

Nima uchun?
Rossiyada soqol — diniy va madaniy ramz edi. Ortodoks cherkov — soqol muqaddas dedi. "Xudo insonni soqol bilan yaratgan — soqolni kesish Xudoga qarshi."

Pyotr dedi: "Xurofot. Yevropa — soqolsiz. Biz ham shunday bo'lamiz."

Soqol solig'i — joriy qilindi. Soqol saqlаmoqchi? To'la.

Yiliga — daromadingga qarab. Badavlat uchun — katta summa. U to'lagandan keyin — mis belgi beriladi: "Soqol solig'i to'langan." Bu belgini — soqol saqlaganlаr — ko'kragiga taqib yurishi kerak.

Bu islohot — kulgili koʻrinardi. Ammo mohiyati chuqur.
Pyotr — Rossiya madaniyatini Yevropa usulida o'zgartirmoqchi edi. Va u — soqoldan boshladi.

SHIMOLIY URUSH: SHVETSIYAGA QARSHI
1700-yil. Pyotr bir narsani xohladi: dengizga chiqish.

Rossiya — ulkan mamlakat. Ammo uning dengiz chiqishi yo'q. Boltiq dengizi — Shvetsiyaning. Qora dengiz — Usmonlining. Rossiya — ichkarisida qamalib qolgan.

Pyotr Boltiq dengizini xohladi.

Shvetsiya — o'sha paytda Yevropaning eng kuchli harbiy davlatlaridan biri. Qiroli — Karl XII — 18 yoshida.
Ko'pchilik o'yladi — yosh, tajribasiz.

1700-yil — Narva jangi. Pyotrning 40,000 armiyasi — Karl XII ning 8,000 askariga qarshi. Nisbat — besh baravarga ko'p.

Natija: Rossiya tor-mor qilindi. 10,000 yo'qotildi. Karl XII — yosh, ammo daho general — Rossiyani bir soatda sindirdi.

Pyotr — qochdi. Uning uchun — bu shunchaki sharmandalik emas edi. Bu — saboq edi.

MAG'LUBIYATDAN — O'RGANISH
Narva dan keyin Pyotr nima qildi?
Ko'pchilik — yarashuvga yoki taslim bo'lishga o'tar edi.
Pyotr — islohotni tezlashtirdi.

U cherkov qo'ng'iroqlarini eritdi — to'p quyish uchun. U yangi fabrikalar ochdi — qurol ishlab chiqarish uchun. U yangi armiya tuzdi — Yevropa usulida o'qitilgan. U zamonaviy artilleriya tashkil qildi.

8 yil davomida — u Rossiyani qayta qurdi. Harbiy jihatdan.

1709-yil — Poltava jangi. Karl XII — bu safar Ukrainaga kirib kelgan. Qishda. Dahshatli sovuqda. Uning armiyasi — charchagan, suvsiz, ochlik.

Pyotrning armiyasi — tayyor, yangi, zamonaviy.

Poltava — Karl XII ning eng katta mag'lubiyati. Shved armiyasining 2/3 — yo'q qilindi yoki asir olindi. Karl XII — qochdi. Usmonliga.

Bu g'alaba — Yevropani larzaga keltirdi. Rossiya — endi kuchli davlat.

Pyotr "Imperator" unvonini oldi. Rossiya — imperiyaga aylandi.

SANT-PETERBURG: BOTQOQLIKDA TUSHGAN ORZU
1703-yil. Neva daryosi deltasi. Botqoqlik. Sovuq. Hech narsa yo'q.