"Bizning hayotimiz uni boshqalarning shikoyatlari yoki bahonalarini tinglash uchun sarflash uchun juda qisqa."

Sokrat©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"O'z xonasi va kundalik odatlarini tartibga keltira olmagan kishi, haqiqiy bo'ron kelganda hech qachon o'z hayotini nazorat qila olmaydi."

Pavel I©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

SALJUQIYLAR: CHO'LDAN TAXTGA

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

SALJUQIYLAR: CHO'LDAN TAXTGA

Ular cho'ldan keldi. Qurolsiz, yersiz, nomsiz. Yuz yil o'tmay — ular dunyoning eng kuchli imperiyasini boshqarardi.

1055-yil. Bag'dod. Abbosiy xalifaligining poytaxti.
Xalifa Al-Qaim — o'z saroyi da o'tiribdi. Ammo u — qo'rqmoqda.

Tashqarida — Buyid amiri. Buyidlar — shia musulmonlar — 100 yildan beri xalifani nazorat qilishgan. Xalifa — rasmiy boshliq. Ammo Buyid amiri — haqiqiy hukmdor.
Xalifa — bu xo'rlikdan charchagan. U — chora qidirgan.
Va u bir odamga xat yozdi.

To'g'rulbek. Saljuqiy rahbari. Uning armiyasi — Bag'doddan ikki kunlik yo'lda.

Xat qisqa edi: "Keling. Meni qutqaring."

To'g'rulbek keldi.
Buyidlar — bir oyda yo'q qilindi.
Xalifa — erkin nafas oldi.

To'g'rulbek — xalifaning qoshida tiz cho'kdi. Xalifa — uning boshiga toj qo'ymadi. Ammo unvon berdi:
"Sharq va G'arbning Sultoni."

Bu lahzadan — Saljuqiy imperiyasi boshlandi.

BOSHLANISH: KIM EDILAR SALJUQIYLAR?
Bu savol — muhim. Chunki Saljuqiylar — hech joydan paydo bo'lmadi. Ularning tarixi — bir asrdan ortiqroq orqaga borаdi.

O'G'UZ TURKLARI: DASHTNING ODAMLARI
IX asr. Markaziy Osiyo. Qozog'iston va Turkmaniston o'rtasidagi ulkan cho'l.

O'g'uz turklari — ko'chmanchi. Ular yurt ko'tarib, otda yashardi. Mol boqishar, ov qilishar, ba'zan bir-birlari bilan urush qilishar edi.

Ularning rahbari — Duqоq. Uning o'g'li — Saljuq. Bu nom — keyinchalik butun imperiyaga ism bo'ldi.

Saljuq — X asrda yashadi. U o'z qabilasini Sirdaryo bo'yiga — Jand shahri yaqiniga — olib keldi. Va — islomni qabul qildi.

Bu — oddiy diniy qaror emas edi. Bu — siyosiy qaror.
O'sha davrda — islom dunyosi — eng rivojlangan, eng boy, eng kuchli. Musulmon bo'lish — bu dunyoga kirish edi. Savdo. Madaniyat. Ittifoqlar.

Saljuq — bu eshikni ko'rdi va kirdi.

ISLOMDAN KEYIN: TEZLASHUV
Saljuqning o'g'illari — Miqoil va boshqalar — yanada sharqga, g'arbga kengaydilar.

Miqoilning o'g'illari — To'g'rul, Chag'ri, Muso — bu avlod imperiyani qurdi.

Ammo dastlab — ular kichik edilar. Samoniylar, so'ngra G'aznaviylar — ularning ustidan hukmdor edi.

G'aznaviylar — Mahmud G'aznaviy boshchiligida — O'rta Osiyoning eng kuchli davlati. Saljuqiylar — ularning vassali. Ular ruxsatsiz — harakat qila olmasdi.
Ammo to'qnashuv — muqarrar edi.

DANDANAQON: TARIXNI O'ZGARTIRGAN JANG
1040-yil. Dandanaqon. Marvdan shimolda — bugungi Turkmaniston.

G'aznaviy sultoni Mas'ud I — ulkan armiya bilan — Saljuqiylarni tor-mor qilmoqchi edi.

Saljuqiylar — 15,000-20,000 otliq. G'aznaviylar — 50,000 dan ortiq. Fillar. Artilleriya. Professional piyoda.
Nisbat — aniq emas edi.

Ammo Saljuqiylar bir narsada ustun edi: harakat tezligi.
Ko'chmanchi otliq — hujum qiladi, qochadi, yana hujum qiladi. "Yolg'on chekinish" — dushman quvib kelsa — o'rab olish. Bu — mo'g'ul taktikasidan oldin, turk taktikasi edi.

Dandanaqonda — Saljuqiylar aynan shunday qildi. G'aznaviy otliqlari quvib ketdi. Va o'raldi.
G'aznaviy armiyasi — tor-mor qilindi. Mas'ud — qochdi.

Xuroson — Saljuqiylarga o'tdi.
Bir jang. Bir kun. Tarix — o'zgardi.

Dandanaqondan keyin — Saljuqiylar to'xtamadi. Ular g'arbga — Eronga, Iroqqa, Anatoliyaga — yurish qildi.

TO'G'RULBEK: ASOSCHI
To'g'rulbek — 990-yilda tug'ilgan. U — Saljuq ning nabirasi. Dandanaqon g'oliblaridan biri.

U — harbiy daho emas edi. U — siyosatchi edi.
U tushundi: kuch bilan imperiya qurib bo'ladi. Ammo uni saqlash uchun — legitimlik kerak.

Legitimlik qayerdan keladi? O'sha davrda — xalifadan.
Shuning uchun — u Bag'dodga kelganida — xalifani qutqardi. Va xalifadan — unvon oldi.

"Sharq va G'arbning Sultoni" — bu faqat so'z emas edi. Bu — butun musulmon dunyosiga xabar edi: "Saljuqiylar — qonuniy. Ular — islomni himoya qiluvchi."

To'g'rulbek shia Buyidlarni ag'darib, sunni xalifani qutqardi. Bu — sunni musulmonlar uchun — ulkan ramziy ahamiyatga ega edi.

Saljuqiylar — endi faqat harbiy kuch emas. Ular — islomning qo'riqchilari.

To'g'rulbek 1063-yilda vafot etdi. Farzandi yo'q edi. Taxtni — jiyani Alp Arslon oldi.

ALP ARSLON: YENGILMAS SHER
Alp Arslon — turkcha — "Jasur Sher" degani.
U — To'g'rulbekdan farqli. U — harbiy daho edi.

Uning vaziri — Nizom ul-Mulk — ma'muriy daho. Ikkisi birga — ideal juftlik.

Alp Arslon — g'arbga qaradi. Vizantiya imperiyasi — Anatoliyani nazorat qilardi. Bu yer — boy, sersuv, unumdor. Saljuqiylar — bu yerni xohladi.

MANZIKERT: TARIXNING BURILISH NUQTASI
1071-yil, 26-avgust. Manzikert. Sharqiy Anatoliya, Vаn ko'li yaqini.

Vizantiya imperatori Romanos IV Diogenes — ulkan armiya bilan keldi. 40,000-70,000 askar. Vizantiya, Rus, Franklar, Uzlar, Pecheneklar — ko'p millatli professional armiya.

Alp Arslon — 30,000-40,000. Ko'pchiligi otliq.
Romanos — Saljuqiylarga mag'lubiyat bermoqchi edi. Bir marta va abadiy.
Jang boshlandi.

Alp Arslon — "yolg'on chekinish" taktikasini ishlatdi. Vizantiya markazi — quvib keldi. Va — o'raldi.

Ammo buning ustiga — Vizantiya qo'shinida xiyonat. Andronikos Dukas — Vizantiya generali — o'z kuchlarini orqaga tortdi. Ba'zi tarixchilar — bu ataylab deyishadi. Ba'zilari — tushunmovchilik.

Romanos — o'ralgan. Jang qilishda davom etdi. Shaxsan. Ammo — asirga tushdi.
Vizantiya imperatori — Saljuqiy qamoqida.

Bu — Yevropani larzaga keltirdi.

Oqibatlar:
Romanos ozod qilindi — to'lov evaziga. Ammo u Konstantinopolga qaytganda — taxtdan ag'darildi. Ko'zlari o'yib olindi. Qamoqxonada o'ldi.
Vizantiya — ichki nizolarga tushdi. Anatoliya — Saljuqiylarga asta-sekin o'tdi.

Bu o'tish — Anatoliyaning demografiyasini o'zgartirdi. Turklar — o'rnashdi. Bugungi Turkiya — shu o'tishning natijasi.

Va Manzikert — Birinchi Salib yurishini keltirib chiqardi. 1096-yil. Vizantiya — yordam so'radi. Papa — javob berdi.

Bir jang. O'n yillar oqibat.

MALIKSHOH VA NIZOM UL-MULK: OLTIN DAVR
Alp Arslon 1072-da vafot etdi — asir tomonidan pichoqlanib. Uning o'g'li — Malikshoh — taxtga o'tirdi. 18 yoshida.

Malikshoh davrida — 1072-1092 — Saljuqiy imperiyasi cho'qqisiga yetdi.

Imperiya chegaralari: Markaziy Osiyodan Anatoliyaga. O'rta er dengizidan Forsga. Ulkan. Xilma-xil. Kuchli.

Ammo bu kattaliklarni boshqarish — oson emas edi.
Bu yerda — Nizom ul-Mulk — tarixning eng buyuk vazirlaridan biri — ishga kirdi.

NIZOM UL-MULK: DAVLAT QURILISHINING DAHOSI
Abul Ali Hasan ibn Ali at-Tusiy — laqabi Nizom ul-Mulk — "Davlatning tartibi."

U 30 yil — Alp Arslon va Malikshoh davrida — Saljuqiy imperiyasini boshqardi. Amalda.

U nima qildi?
Birinchi: Iqta tizimi — yer taqsimlash tizimi. Harbiy rahbarlarga — yer berildi. Ular bu yerdan soliq yig'ib, o'z qo'shinlarini ta'minlaydi. Markaziy byudjetga kam xarajat — ko'p askar. Aqlli.

Ikkinchi: Nizomiya madrasalari. Bu — Nizom ul-Mulkning eng buyuk merosi.

U butun imperiyada — Bag'dod, Nishopur, Hirot, Isfahon, Basra — madrasalar qurdirdi. Bu madrasalarda — din, falsafa, huquq, matematika o'qitildi. Bepul. Stipendiya bilan.

Nizomiyalar — o'sha davrning universitetlari edi. Va ular — islom olamida bilimning tarqalishida ulkan rol o'ynadi.

Bu madrasalardan — kim o'qidi? Omar Hayyom — shoir va matematik. Al-G'azzoliy — islomning eng buyuk filosoflaridan biri.

Uchinchi: "Siyosatnoma" — Nizom ul-Mulk yozgan kitob. Davlat boshqaruvi haqida. Bu kitob — o'rta asr siyosiy falsafasining eng muhim asarlaridan biri.

Unda yozilgan: "Adolatli hukmdor — kuchli hukmdor. Zolim hukmdor — o'z vayronasini o'zi quradi."

Bu so'zlar — Malikshoh qabul qildimi? Qisman.

OMAR HAYYOM: SALJUQIY SAROYIDAGI DAHO
Omar Hayyom — Nishopur dan. Malikshoh uni saroyga taklif qildi.

Hayyom nima qildi saroyda?
Taqvim islohoti. Malikshoh uni yangi taqvim tuzishga tayinladi. Hayyom — 8 olim bilan birga — Jaloliy taqvimi ni tuzdi. Bu taqvim — astronomik jihatdan — bugungi Grigoriy taqvimidan aniqroq.

Astronomiya. U rasadxona qurdi. Yulduzlarni o'rgandi.
Algebra. U kubik tenglamalarni yechishda — yangi usullar kashf qildi.

Ruboiylar. Uning she'rlari — to'rt misralik, chuqur, faylasufona. Keyinchalik — Edward FitzJerald ularni inglizchaga tarjima qildi. "Rubaiyat of Omar Khayyam" — G'arbda mashhur kitobga aylandi.

Bir satr: "Kecha keldi va ketdi, bu kabi yana kelur — Lekin sen va men ketgach, qaytmaymiz, bilgil."

Saljuqiy saroyida — bu darajadagi aql.

AL-G'AZZOLIY: ISLOM FALSAFASINI O'ZGARTIRGAN ODAM
Abu Hamid Muhammad al-G'azzoliy — Tus shahrida tug'ilgan. Nizomiya madrasasida o'qidi. Keyin — Bag'dod Nizomiyasida o'qituvchi.

37 yoshida — u hamma narsani tashlab ketdi. Professor. Shon-shuhrat. Pul.

U — ma'naviy inqirozda edi. "Bilim — haqiqiy imonni bermayapi."

U — sufilikka — tasavvufga — yuzlandi. Sayohat qildi. Yozdi.

Uning asosiy asari — "Ihyo Ulum ad-Din" — "Din ilmlarini tiriltirish." Bu kitob — islom ilohiyotini — falsafa bilan — tasavvuf bilan — birlashtirdi.

Keyinchalik bu kitobni — islomning eng muhim asarlaridan biri deyishadi. Qur'ondan keyin.
Saljuqiy imperiyasi — bu dahoni — yaratdi. Nizomiya madrasalari — unga zamin berdi.

SALIB YURISHLARI: TO'QNASHUV
1096-yil. Birinchi Salib yurishi.
Yevropa dan — yuz minglab odamlar — Quddusga yo'l oldi. Ularning maqsadi — "Muqaddas yer" ni musulmonlardan qaytarib olish.

Bu davrda Saljuqiylar — o'zaro nizolarda edi. Markaziy hokimiyat — zaiflashgan. Turli Saljuqiy shahzodalar — bir-biriga qarshi.

Shu zaiflik — Salib jangchilari uchun — imkoniyat edi.
1099-yil — Salib jangchilari Quddusni oldi. Dahshatli qatl'iam. Yahudiy, musulmon, hatto xristian — ko'pchilik o'ldirildi.

Saljuqiylar — yetib kelolmadi. Ichki nizolar — ularni ushlab turdi.

Ammo Salib yurishlari — Saljuqiylarga qarshi to'g'ridan-to'g'ri kurash ham bо'ldi.

1097-yil — Dorilayum jangi. Salib jangchilari Rum Saljuqiylari ni mag'lub qildi. Anatoliyaning bir qismi — Salib jangchilari nazoratiga o'tdi.

1101-yil — Mersivan jangi. Danishmandlar va Saljuqiylar birlashib — ikkinchi salib yurishini mag'lub qildi.

Salib yurishlari — Saljuqiy imperiyasini to'g'ridan-to'g'ri qo'rqitmadi. Ammo chegaralarni qisdi. Resurslarni sarflattirdi.

RUM SALJUQIYLARI: ANATOLIYADA ALOHIDA TARMOQ
Saljuqiy imperiyasi — parchalangan vaqtda — Anatoliyada alohida qirollik yashadi.

Rum Saljuqiylari — 1077-1308. 230 yil.
"Rum" — arabcha Rim degani. Ular Vizantiya yerlarida yashagani uchun — Rum deb atashdi.

Poytaxti — Ko'nya. Hozirgi Turkiya.
Bu kichik davlat — o'z oltin davrini ko'rdi. XIII asr boshida.

Alaaddin Kaykubod I — 1220-1237 — eng buyuk Rum Saljuqiy sultoni. U Ko'nyani — go'zal shaharга aylantirdi. Karvon yo'llari — rivojlandi. Savdo — gulladi. Me'morchilik — ulkan.

Bu davrda Ko'nyada — Jaloliddin Rumiy yashadi.

RUMIY: SALJUQIY MEROSINING ENG YORQIN YULDUZI
Jaloliddин Muhammad Rumiy — 1207-yilda, Balxda tug'ilgan. Oilasi Mo'g'ullar bosqinidan qochib, Ko'nyaga keldi.

U Ko'nyada — Rum Saljuqiylari saroyida — yashadi. Yozdi. O'qitdi.

Uning asosiy asari — "Masnaviy" — 25,000 baytdan iborat. Fors tilida. Tasavvuf falsafasi. Muhabbat. Xudo. Inson.

Bu kitob — forscha adabiyotning cho'qqisi deyiladi.
Rumiyning Sema — aylanib raqsga tushish — tasavvuf an'anasi. Bugun ham Ko'nyada — har yili — Rumiy xotirasiga — Sema marosimi.

Rumiy — G'arbda ham mashhur. Uning she'rlari — inglizcha tarjimada — ko'p yillar AQSh da eng ko'p sotilgan she'riyat kitobi bo'ldi.

Saljuqiy Ko'nyasi — bu dahoga — joy berdi.

ICHKI PARCHALANISH: IMPERIYA NIMA UCHUN YIQILDI?

Malikshoh 1092-yilda vafot etdi. 37 yoshida. To'satdan. Ba'zi tarixchilar — zaharlangаn deyishadi.

Xuddi shu yili — Nizom ul-Mulk — o'ldirildi. Assassin — Hasanning fidoyilari tomonidan.

Bir yilda — ikki ustun yo'qoldi.
Va imperiya — tez parchalana boshladi.

VORISLIK MUAMMOSI
Saljuqiylarda — vorislik qoidasi aniq emas edi. Kim taxtni oladi — kuchli bo'lgan.

Malikshoh ning to'rt o'g'li — bir-biriga qarshi urush qildi.
Bu urushlar — 20 yil davom etdi. Imperiya — zaiflashdi. Viloyatlar — mustaqil bo'ldi. Mahalliy hukmdorlar — o'z yo'lini tutdi.

IQTA TIZIMINING KAMCHILIGI
Nizom ul-Mulk ning iqta tizimi — aqlli edi. Ammo — uzoq muddatda — muammo yaratdi.

Harbiy rahbarlar — yer oldi. Yerdan — boylik. Boylikdan — o'z armiyasi. O'z armiyasidan — mustaqillik da'vosi.

Markaziy hokimiyat — asta-sekin — yer egalari ustidan nazoratni yo'qotdi. Ular — nomigagina Saljuqiyga bo'ysunadigan — amalda mustaqil edi.

ISMOILIYLAR: ICHKi DUSHMAN
Hasan ibn Sabboh — 1090-yilda — Alamut qal'asini egalladi. Ismoiliy shia harakati.

Ular — "Assassinlar" deb mashhur bo'ldi. Siyosiy qotillik — ularning qurol edi. Nizom ul-Mulk — ularning eng mashhur qurboni.

Saljuqiy rahbarlari — doimo xavf ostida edi. Bu xavf — siyosatni qotib qo'ydi. Har bir qaror — ehtiyot bilan. Har bir uchrashuv — qo'rquv bilan.

MO'G'ULLAR: SO'NGGI ZARBA
1219-1221. Chingizxon — Xorazm imperiyasini ezdi. Markaziy Osiyo — vayron bo'ldi.

Saljuqiylar bu vaqtda — allaqachon parchalangan edi. Ular — mo'g'ullarga to'liq qarshilik ko'rsata olmadi.

1243-yil — Ko'sedag' jangi. Mo'g'ul armiyasi — Hulagu boshchiligida — Rum Saljuqiylari ni mag'lub qildi.

Rum Saljuqiylari — mo'g'ul vassaliga aylandi. Nominal mustaqillik. Amalda — mo'g'ul nazorati.

1308-yil — oxirgi Rum Saljuqiy sultoni — vafot etdi. Voris qоlmadi.
Saljuqiy imperiyasi — rasmiy — tugadi.
Ammo ularning merosi — qoldi.

MEROS: ULAR NIMA QOLDIRDI?
Saljuqiylar — 250 yil. Ular qoldirgan narsa — bugun ham ko'rinadi.

TURKIYA — SALJUQIY MEROSI
Bugungi Turkiya aholisi — asosan turk. Bu — Saljuqiylar davrida boshlandi. Ular Anatoliyaga — turk ko'chmanchilarini — olib keldi. Vizantiyaliklar — asta-sekin — assimilyatsiya bo'ldi yoki qochdi.
Anatoliyaning "Turkiya" ga aylanishi — Saljuqiy ishi.

SUNNI ISLOMNING QAYTA TIKLANISHI
Abbosiylar kuchsizligida — shia Buyidlar, shia Fotimiylar — sunni islomni bosim ostiga qo'ygandi.

Saljuqiylar — sunni kuchini tikladilar. Ular — xalifani himoya qildi. Nizomiya madrasalari — sunni ilohiyotini tarqatdi.

Al-G'azzoliy — Nizomiyada yetishdi. Uning asarlari — sunni islomni intellektual jihatdan mustahkamladi.
Bu ta'sir — bugun ham davom etmoqda.

ME'MORCHILIK
Saljuqiy me'morchiligi — o'ziga xos uslub yaratdi.
Muqarnas — stalaktit bezak. Karvon saroylar — yo'l bo'yida. Masjidlar — ulkan gumbaz bilan.

Bu uslub — keyingi islom me'morchiligiga — Usmonlilar, Safaviylar — ta'sir qildi.
Ko'nyada — Saljuqiy me'morchilik namunalari — bugun ham turibdi.

SALIB YURISHLARI BILAN ALOQA
Saljuqiylar — Salib yurishlarining bevosita sababi. Manzikert — Vizantiyani zaiflashtirdi. Vizantiya — Papadan yordam so'radi. Papa — Salib yurishini e'lon qildi.

Salib yurishlari — G'arb va Sharq munosabatini — asrlar davomida — belgilab qo'ydi.

Bu munosabatning ildizi — Saljuqiylarda.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Legitimlik — kuchdan muhimroq.
To'g'rulbek harbiy jihatdan kuchli edi. Ammo u xalifadan — legitimlik oldi. "Sharq va G'arbning Sultoni" unvoni — harbiy g'alabadan ko'ra ko'proq berdi. Xalq — kuchga emas, qonuniy hokimiyatga bo'ysunadi. Bugun ham — kuchli rahbarlar legitimlikni qidirishadi. Saylov. Xalq roziligi. Diniy tasdiqlash. Shakl o'zgaradi — mohiyat qoladi.

Ikkinchi saboq: Muassasa — shaxsdan uzoqroq yashaydi.
Nizom ul-Mulk — Nizomiya madrasalarini qurdi. U o'ldi — madrasalar qoldi. Omar Hayyom, al-G'azzoliy, Rumiy — bu madrasalar muhitida yetishdi. Nizom ul-Mulk ularni shaxsan o'qitmadi. Ammo u qurgan tizim — ularni yetishtirdi. Buyuk rahbar — shaxsiy ta'sirdan ko'ra — tizim quradi. Tizim — shaxsdan uzoqroq yashaydi.

Uchinchi saboq: Vorislik — imperiyaning eng zaif nuqtasi.
Malikshoh vafotidan keyin — imperiya parchalandi. Vorislik qoidasi yo'q edi. O'g'illar — bir-biriga qarshi. Bu — Saljuqiylargina emas — ko'plab imperiyaning taqdiri. Rim. Usmonlilar. Mo'g'ullar. Barqaror vorislik tizimi — imperiyani saqlab qoladi. Uning yo'qligi — eng kuchli imperiyani ham tez parchalaydi.

To'rtinchi saboq: Ko'chmanchi — o'troq madaniyatni o'zlashtiradi va boyitadi.
Saljuqiylar — cho'ldan keldi. Yozuvsiz. Shaharsiz. Ilmsiz. Ammo ular — islom madaniyatini o'zlashtirishdi. Va — uni boyitirishdi. Nizomiyalar. Hayyom. Al-G'azzoliy. Rumiy. Bular — Saljuqiy "vahshiy ko'chmanchilari" ning madaniy merosi. Ko'chmanchi kuch — o'troq bilim bilan birlashganda — yangi cho'qqilar yaratiladi.

Beshinchi saboq: Bir jang — bir asr tarixini o'zgartiradi.

Manzikert — bir kun. Ammo u — Anatoliyaning etnik tarkibini o'zgartirdi. Salib yurishlarini boshladi. Vizantiyaning tanazzulini tezlashtirdi. Turkiyaning tug'ilishiga zamin yaratdi. Bir jang — bir kun — o'n asrlik oqibat. Tarixda burilish nuqtalar kam. Ammo ular kelganda — hamma narsa o'zgaradi.

YAKUNIY SO'Z
Saljuq — X asrda — o'z qabilasini Jand ga olib keldi. U islom qabul qildi. Ehtimol — kichik hisob-kitob bilan.
U bilmasdi — bu qaror — 300 yil davom etadigan imperiya ni boshlashini.

Uning nabiralari — To'g'rul, Chag'ri — cho'ldan chiqib, Bag'dodga kirdi. Xalifani qutqardi. Unvon oldi.
Uning avlodlari — Alp Arslon — Manzikertda Vizantiya imperatorini asirga oldi.

Uning davlatida — Hayyom taqvim tuzdi. Al-G'azzoliy ilohiyotni yangiladi. Rumiy sevgi haqida yozdi.
Ularning shaharlari — Ko'nya, Nishopur, Isfahon, Mаrv — ilm va san'at markazlari bo'ldi.

Keyin — mo'g'ullar keldi. Imperiya — tugadi.
Ammo Anatoliya — turk bo'lib qoldi. Sunni islom — mustahkamlandi. Nizomiyalar — avlodlar o'qitdi. Rumiy she'rlari — 800 yildan keyin ham o'qiladi.

Cho'ldan kelgan odamlar — dunyo tarixida iz qoldirdi.
Bu iz — bugun ham ko'rinadi.

Turkiya — Saljuqiy merosidir. Islom ilohiyoti — qisman Saljuqiy merosidir. Rumiy — Saljuqiy merosidir.
Saljuq ismli bir chol — X asrda — qabilasini yangi yurtga olib keldi.

U bilmadi — u tarix yozayotganini.
Ular hech qachon bilmaydi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar sizning mantiqingiz to'g'ri bo'lsa va hisob-kitoblaringiz to'g'ri bo'lsa, sizga boshqa birovning roziligi kerak emas - vaqtning o'zi hamma narsani o'z o'rniga qo'yadi va ahmoqlarning qaysarligi haqiqat tomonidan parchalanadi."

Galileo Galilei©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

📹 Endless Turco-Mongol (DVRST Endless Love Tamerlane Version)

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Odamlar sizni sevmaydilar, ular siz bergan tomoshani va sizning olovingiz bilan isitadigan imtiyozlarni yaxshi ko'radilar."

Sergey Yesenin©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Tabassum qiling, rozi bo'ling va buni o'zingizning xohishingiz bilan qiling - bu juda ko'p vaqt va asablarni tejaydi"

Anton Chexov©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUDDA: AZOBDAN OZODLIK TOPGAN ODAM

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

BUDDA: AZOBDAN OZODLIK TOPGAN ODAM
U shahzoda edi. Hamma narsaga ega edi. Va baribir — qidirdi. Chunki u bir savol topgan edi — javobi yo'q savol.

563-yil, miloddan avvalgi. Hindiston. Kapilavastu shahri.
Bir bola tug'ildi. Shahzoda. Shakya qabilasining boshlig'i — Shuddhodana — uning otasi.

Bashoratchi keldi. Bolaning kelajagini aytdi.
"Bu bola ikki yo'ldan birini tanlaydi," dedi u. "Agar dunyoda qolsa — buyuk qirol bo'ladi. Agar dunyoga chiqsa — buyuk donishmand bo'ladi."

Ota — qirollikni xohladi. U bolani — dunyodan yashirdi.
Saroy. Bog'lar. Xizmatkorlar. Musiqa. O'yin. Go'zallik.
Hech qanday og'riq yo'q. Hech qanday kasallik yo'q. Hech qanday o'lim yo'q.

Bola — Siddhartha Gautama — yashadi. Ulg'aydi. Uylandi. O'g'illi bo'ldi.
Hamma narsa bor edi.
Ammo bir kuni — u darvozadan chiqdi.

TO'RT KO'RISH: DUNYONING HAQIQATI
Siddhartha — 29 yoshida — shahar ko'chalarida sayr qildi.

Va — to'rt narsa ko'rdi. Bu to'rt narsa — uning hayotini to'liq o'zgartirdi.

Birinchi ko'rish — keksa odam.
Siddhartha buni hech qachon ko'rmagan edi. Saroy ichida — hamma yosh, sog', chiroyli edi. Ota maxsus g'amxo'rlik qilgandi.

"Bu nima?" dedi u xizmatkoriga.
"Keksalik, janob. Barcha odamlar shu holatga keladi."
"Men ham?"
"Ha, janob."

Ikkinchi ko'rish — kasal odam.
Yo'l chetida — bir odam yotibdi. Titraydi. Ingraydi.
"Bu nima?"
"Kasallik, janob. Tana — xastalashadi."

Uchinchi ko'rish — murda.
Odamlar ko'tarib o'tishmoqda. Yig'i. Alam.
"Bu nima?"
"O'lim, janob. Barcha tirik narsalar — o'ladi."
Siddhartha — jim qoldi.

To'rtinchi ko'rish — rohib.
Bir odam — oddiy kiyimda — tinch yurmoqda. Uning yuzida — xotirjamlik. Hech narsa yo'q — mol-mulk, shon-shuhrat, oila. Ammo u — xotirjam.
"Bu kim?"
"Rohib, janob. U dunyodan voz kechgan. U — azob sababini qidirayapti."

Siddhartha kechasi uyga qaytdi. Xotini uxlayapti. O'g'li uxlayapti. Ular go'zal. Ular aziz.
U ularga uzоq qaradi.
Va — ketdi.

QIDIRUV: OLTI YIL
Siddhartha — 6 yil — javob qidirdi.

Birinchi yo'l — asketizm.
U besh rohib bilan — o'rmonda — qattiq hayot kechirdi. Ovqat yemadi deyarli. Tana — suyaklari koʻrinib qoldi. Ba'zi matnlar aytadi — kuniga bir don guruch yedi. Ba'zi kunlarda — hech narsa.

Nima uchun? O'sha davrda bir g'oya bor edi: tana — ruhning qamog'i. Tanani qiynasang — ruh ozod bo'ladi.
Siddhartha — sinab ko'rdi. Olti yil. Uning tanasi — quridi.
Va — hech narsa.
Javob — bu yo'lda emas.

Ikkinchi yo'l — ma'naviy ta'limot.
U turli gurularda — brahman o'qituvchilar bilan — o'rgandi. Meditatsiya. Nafas. Konsentratsiya.
U tez o'rgandi. O'qituvchilar dedi: "Sen mening darajamga yetding. Men senga yana nima o'rgatishim mumkin?"
Ammo Siddhartha dedi: "Bu ham to'liq javob emas."
Va ketdi.

BODX DARAXTI OSTIDA
Bir kuni — Siddhartha — Uruvela yaqinida — katta darаxt tagiga o'tirdi. Bodx daraxti. Anjir daraxti.
U qaror qildi: "Qo'zg'almayman. Javob topmaguncha"
Rivoyatda — Mara — vasvasalar xudosi — uni sinadi. Qo'rquv. Vasvasalar. Shubha. Siddhartha — qo'zg'almadi.
Keyin — bir kuni — tong yorishayotganda —
U tushundi.
Hamma narsani.

Bu lahza — Bodxi — ma'rifat — deyiladi.
U — endi Budda edi. Budda — "uyg'ongan" degani.

NIMA TUSHUNDI U?
Bu — eng muhim savol.
Budda hech narsa vahiy qilmadi. Xudo gapirmadi unga. Muqaddas matn tushmadi.

U — o'z aqli bilan — bir narsani ko'rdi. Va bu ko'rish — hamma narsani o'zgartirdi.

Asosiy tushunish: Dukkha.
Dukkha — pali tilida — azob, norozilik, to'liqsizlik.
Budda ko'rdi: hayot — doimiy azob ichida. Nega?
Chunki hamma narsa — o'zgaradi. Hech narsa — doimiy emas.

Sen sevgan odam — o'zgаradi. Sog'lig'ing — o'zgaradi. Yoshliging — o'tadi. Boyliging — ketishi mumkin. Hatto sen o'zing — bir daqiqa oldingi senden farqli.

Va shunga qaramay — insonlar doimiy narsa qidiradi. "Bu zavq abadiy bo'lsin." "Bu munosabat hech qachon o'zgarmasin." "Men hech qachon qarimay."
Bu xohish — va o'zgaruvchan haqiqat o'rtasidagi bo'shliq — azob.

TO'RT OLIY HAQIQAT: BUDDIZMNING ASOSI
Budda birinchi va'zida — To'rt Oliy Haqiqatni aytdi.
Bu — ta'limotning yadrosi. Hamma narsa — shu to'rtta atrofida.

BIRINCHI HAQIQAT: DUKKHA — AZOB BOR
Hayot — azob ichida. Tug'ilish — azob. Kasallik — azob. Keksalik — azob. O'lim — azob. Sevgan narsangdan ayrilish — azob. Yoqmagan narsa bilan yashash — azob. Istagan narsangni ololmaslik — azob.

Bu pessimizm emas. Bu — realizm.
Budda hayotni yomon ko'rmagan . U aytmagan: "Hayotda yaxshi narsa yo'q."

U aytgan: "Hayotda azob bor. Va biz ko'pincha — undan qochishga harakat qilamiz. Yoki — inkor qilamiz."
Birinchi qadam — haqiqatni ko'rish.

IKKINCHI HAQIQAT: AZOBING SABABI — TRISHNA
Trishna — chanqoq, istak, yopishish.

Azobning sababi — istak. Ammo bu — barcha istak emas.

Budda aytmagan: "Hech narsa istamagin."
U aytgan: yopishish — muammo. Ya'ni — biron narsani "abadiy bo'lsin, o'zgarmasin" deb ushlab turish.

Uch turdagi yopishish:
Zavq ga yopishish. "Bu his abadiy davom etsin." Ammo davom etmaydi. Shu bo'shliq — azob.

Mavjudlikka yopishish. "Men abadiy yashayin. Men o'zgarmayin." Ammo o'zgarish — hayotning mohiyati.

Yo'qlikka yopishish. "Bu azob tezroq tugasin." Ammo bu ham — bir yopishish turi.

UCHINCHI HAQIQAT: AZOBDAN OZODLIK MUMKIN
Bu — optimizm nuqtasi.

Budda dedi: "Azob — muqarrar emas." Agar azobning sababi — yopishish — bo'lsa, yopishishdan ozod bo'lsa — azob yo'qoladi.

Bu holat — Nirvana.
Nirvana — jannat emas. U — joy emas.
Nirvana — lotinchacha — "o'chish" degani. Nima o'chadi? Istak alangasi. Nafs alangasi. Yopishish alangasi.

Nirvana — haqiqiy ozodlik. Hech qanday narsa seni boshqarmaydigan holat.

TO'RTINCHI HAQIQAT: YO'L BOR
Ozodlikka qanday yetish mumkin?
Sakkiz qirrali yo'l.

To'g'ri tushunish. To'g'ri niyat. To'g'ri so'z. To'g'ri harakat. To'g'ri hayot tarzi. To'g'ri diqqat. To'g'ri konsentratsiya.

Bu — buyruqlar emas. Ko'rsatmalar.
Budda aytgan: "Men yo'lni ko'rsataman. Ammo siz o'zingiz yurishingiz kerak."

UCHTA MUHRI: HAQIQATNING UCHTA BELGISI
Buddizmda — haqiqatning uchta belgisi bor. Ular — borliqning asosiy xususiyatlari.

BIRINCHI MUHRI: ANICCA — O'TKINCHILILIK
Hamma narsa — o'tkinchi. Hamma narsa — o'zgaradi.
Tosh ham — vaqt o'tganda — asta-sekin eroziyaga uchraydi. Tog'lar — ko'tariladi va pasayadi. Quyosh ham — bir kuni — so'nadi.

Insonlar — bu haqiqatni bilishadi. Ammo — his qilishmaydi. Bilish va his qilish — farq.

"O'tkinchililikni his qilish" — buddizm ta'limotining birinchi amali.

Qiziqarli jihat: Budda bu haqiqatdan — qo'rquv o'rgatmaydi. Aksincha — ozodlik o'rgatadi.
"Hamma narsa o'tkinchi" — bu gap — ikkala tomonga ishlaydi. Azob ham — o'tkinchi. Qiyinchilik ham — o'tadi. Bu haqiqat — sabr beradi.

IKKINCHI MUHRI: DUKKHA — NOROZILIK
Yuqorida aytdik. Ammo chuqurroq:
Buddizmda dukkha — uch darajada.

Birinchi daraja — oddiy azob. Og'riq. Kasallik. Yo'qotish.

Ikkinchi daraja — o'zgarishdan azob. Yaxshi narsa — o'tadi. Shu o'tish — azob.

Uchinchi daraja — eng chuqur — mavjudlikning o'zi — nosog'lom tuzilmada.

Bu uchinchi daraja — tushunish qiyin. Budda aytmoqchi: hatto eng yaxshi lahzalarda ham — bir narsa bor — to'liq emas. Chunki biz — o'zgaruvchan dunyoda — doimiylik qidiramiz.

UCHINCHI MUHRI: ANATTA — O'Z YO'Q
Bu — eng murakkab g'oya. Va eng qiziq.
"Anatta" — "o'z yo'q" degani.

Nima degani bu?
Budda aytgan: "Sen men deb hisoblaydigan narsa — aslida bir qancha o'zgaruvchan qismlardan iborat. Tana. His-tuyg'ular. Idrok. Fikrlar. Ong.
Bu qismlarning birortasini olib — "mana bu MEN" deyolmaysan."

Misol: Olti yil oldingi sen — hozirgi sеndan farqli. Tananing hujayralarning aksariyati — yangilangan. Fikrlaring — o'zgardi. Xotiralarning ba'zisi — o'zgargan.
Unda — "Men" degan narsa — nima?

Buddizmda — "Men" — doimiy, o'zgarmas substansiya emas. U — jarayon. Daryoga o'xshash — suv doim o'zgaradi, ammo "daryo" deb atayveramiz.

Bu g'oya — qo'rqitishi mumkin. "Agar men yo'q bo'lsam — nima bor?"

Ammo Budda aytadi: Bu ozodlik. "Men" ga yopishish — eng katta azob. "Men" ni himoya qilish. "Men" ni ko'paytirish. "Men" ni tasdiqlash.

"Men" yo'q deb tushunilsa — bu himoya qilish zarurati ham yo'qoladi. Va — ozodlik keladi.

SAKKIZ QIRRALI YO'L: AMALIY QISM
Nazariya — chiroyli. Ammo Budda — nazariyachi emas edi.

U dedi: "Men sizga yo'l ko'rsataman. Siz sinab ko'ring , yoqmasa tashlab keting."

DONOLIK QISMI
To'g'ri tushunish. To'rt Oliy Haqiqatni tushunish. Dunyoni — o'zgaruvchan, azobli, "men"siz — ko'rish. Bu — intellektual emas. Bu — chuqur, his qilib tushunish.

To'g'ri niyat. Harakatning orqasidagi motivatsiya. Zarar yetkazish niyatidan voz kechish. Nafsdan ozod harakat.

AXLOQIY QISM
To'g'ri so'z. Yolg'on gapirmaslik. Qo'pol gapirmaslik. Behuda gapirmaslik. Nizoli gapirmaslik.

Bu — qoida emas. Bu — o'ziga savol berish: "Bu gap — foydali? Haqiqatmi? Vaqtimi?"

To'g'ri harakat. O'ldirmaslik. O'g'irlamaslik. Jinsiy suiiste'mol qilmaslik.

Ammo chuqurroq ma'no: harakat — ongli bo'lsin. Avtomatik emas — ongli.

To'g'ri hayot tarzi. Zarar yetkazuvchi ishdan tirikchilik qilmaslik. Qurol savdosi. Odam savdosi. Go'sht savdosi. Zahar. Alkogol

AQLIY INTIZOM QISMI
To'g'ri harakat. Yaxshi odatlar rivojlantirish. Yomon odatlarni yo'qotish. Ichki kuch.

To'g'ri diqqat — Mindfulness. Bu — so'nggi yillarda butun dunyo kashf qilgan tushuncha. Ammo Budda 2500 yil oldin aytgan.

To'g'ri diqqat nima?
Hozirgi lahzaga to'liq e'tibor. Fikrlar — kelmaydi aytilmaydi. Hislar — keladi — kuzatiladi — ketadi.
Ovqat yeyotganda — ovqat ta'miga diqqat — kecha nima bo'lgan, ertaga nima bo'ladiga emas.

Yurаyotganda — qadamga diqqat. Telefonga emas.

Bu juda oddiy. Va — g'oyatda qiyin.

To'g'ri konsentratsiya — meditatsiya. Chuqur konsentratsiya holatlari — jhana — ongni tinchitadi. Fikrlar — sekinlashadi. Hozirgi lahza — kengayadi.

BESH QOIDA: HAYOT UCHUN ASOS
Buddizm — qoidalar tizimi emas. Ammo amaliy yashash uchun — besh printsip.

Birinchi: O'ldirmaslik. Tirik narsalarga zarar yetkazmaslik. Nafaqat odam — hayvon, o'simlik ham. Ba'zi buddistlar — vegetarian shu sababdan.

Ikkinchi: O'g'irlamaslik. Berilmagan narsani olmaslik.

Uchinchi: Jinsiy suiiste'mol qilmaslik. Boshqalarga zarar yetkazuvchi jinsiy xulq-atvordan saqlanish.

To'rtinchi: Yolg'on gapirmaslik.

Beshinchi: Ong xiralashtiruvchi narsalardan saqlanish. Alkоgol, narkotik — ong xiralashtiradi. Ongli hayot — xira ongda mumkin emas.

Bu qoidalar — buyruq emas. Budda aytmagan: "Bu qoidalarni buzsang — jahannamga borasan."

U aytgan: "Bu qoidalarga rioya qilsang — o'zingga yaxshi. Buzilsa — o'zing azob ko'rasan."

Oqibat — tashqaridan emas, ichkaridan keladi.

KARMA VA QAYTA TUG'ILISH: NOTO'G'RI TUSHUNILGAN G'OYA

Ko'pchilik karma haqida noto'g'ri biladi.
Karma — "natija" degani. Turk tilida ham bor — sabab-natija.

Buddizmda karma — oddiy: har bir harakat — natija yaratadi. Yaxshi niyat bilan harakat — yaxshi natija. Yomon niyat bilan — yomon natija.

Bu — koinot jazosi emas. Bu — tabiiy qonun.

Misol: Sen birovga yaxshilik qilsang — o'zing ichki qoniqish sezasan. Bu — karma. Birovga zarar yetkazsang — o'zingda — uyat, bezovtalik, qo'rquv — paydo bo'ladi. Bu ham — karma.

Qayta tug'ilish — buddizmda mavjud. Ammo u ham ko'pincha noto'g'ri tushuniladi.

Budda ta'limotida — "men" — o'zgarmas substansiya emas. U — jarayon.

O'lim — bu jarayonning to'xtashi emas. U — davom etishi.

Qanday davom etadi? Karma energiyasi — yangi shaklga kiradi.

Ammo bu — "mening ruhim boshqa tanaga kiradi" emas. Chunki "men" — substansiya emas.

Bu — sham misoli bilan tushuntiriladi. Bir sham — boshqa shamni yoqadi ammo unda yonayotgan "Olov" avvalgi shamdagi olovmi ? Boshqami?

BUDDA VA O'LIMINI ISTAGAN ODAMLAR
Bu — buddizm ta'limotining eng qiziq, eng chuqur qismi.

ANGULIMALA: QOTIL VA ROHIB
Budda davrida — bir odam bor edi. Angulimala.
U — serial qotil edi. Hindistonda. Mashhur. U o'ldirgan odamlarning barmoqlarini — kesib — bo'yniga taqar edi. Anguli — barmoq. Mala — taqinchoq.

999 ta barmoq bor edi uning bo'ynida. U — 1000 ni to'ldirishni xohladi. So'ngra — to'xtash niyatida edi.

Odamlar — uni ko'rsa — qochardi. Podsho — uni tutishga armiya yuborgandi.

Bir kuni — Angulimala yaqinida — Budda paydo bo'ldi.
Angulimala yugurdi — Budda ni tutish uchun. 1000-chi barmoqli boʻlish uchun.

Ammo u — yeta olmadi.

Budda sekin yurardi. Angulimala tez yugurardi. Ammo — masоfa qisqarmadi.

Angulimala qichqirdi: "To'xta, rohib!"

Budda — tinch — javob berdi: "Men allaqachon to'xtadim, Angulimala. Sen ham to'xta."

Angulimala — hayron. "Nima deganing bu?"

Budda dedi: "Men zo'ravonlikdan to'xtadim. Zarar yetkazishdan to'xtadim. Sen hali to'xtamading."

Bu lahzada — Angulimala da — biror narsa sindi.
U — yig'ladi. U — Budda oldiga tiz cho'kdi. U — rohib bo'ldi.

Ammo hikoya — bu yerda tugamaydi.

Ko'chada — odamlar uni ko'rishdi. Eski Angulimala — rohib kiyimida. Ular — tosh otishdi. Yog'och otishdi. U — qonadi. Jarohat oladi.

U Budda ga keldi. Qonayotgan yuz bilan "Nima uchun bu jazo menga?"

Budda dedi: "Angulimala, sen o'zingning karmangni yengillashtiryapsan. Bu jarohatlar — sening o'tmishing uchun to'lov. Sabr qil."

Angulimala — sabr qildi. U — nihoyat — nirvana topdi.

Bu hikoyada — Budda — o'tmishni o'chirmadi. Angulimalaning qilmishlarini — kechirmadi "sеn yaxshi odamsan" deb. U — haqiqatni aytdi. Va — yo'l ko'rsatdi.

DEVADATTA: O'LIMNI TILAGAN YAQIN
Devadatta — Buddaning amakivachchasi. U ham rohib edi.

Ammo u — Buddaga hasad qildi. U — jamiyat boshlig'i bo'lmoqchi edi.

U bir necha marta — Budda ni o'ldirishga urindi.

Birinchi urinish: U yollanma qotillar yubordi. Qotillar bordi. Buddani ko'rdi. Va — rohib bo'ldi. Qaytib kelmadi.

Ikkinchi urinish: U tog' tepasidan — katta tosh — Budda ustiga ag'dardi. Tosh — yon tomonga tushdi. Buddaning oyog'iga parchasi tegdi. Qon chiqdi.

Uchinchi urinish: U — Nalagiri — g'azablangan filni — Budda yo'liga qo'yib yubordi.

Fil — Budda tomon keldi. Odamlar — qochdi. Budda — turdi.
Fil — yaqin keldi. Budda — qo'lini uzatdi. Filning peshanosiga tekkizdi.
Fil — to'xtadi. Sekinlashdi. Tiz cho'kdi.

Devadatta — uch marta muvaffaqiyatsiz.

Budda Devadatta haqida nima dedi?
U — g'azablanmadi. U — Devadattani la'natlamadi.
U dedi: "Devadatta o'z karmasi bilan band. U azob ichida. Menga zarar yetkazmoqchi — ammo aslida o'ziga zarar yetkazmoqda."

Va — u Devadatta uchun ham — tinchlik tiladi.
Bu — buddizm ta'limotining mohiyati.

Metta — barcha tirik narsalarga — hattoki dushmanlarga — tinchlik tilash.

METTA: SHAFQAT MEDITATSIYASI
Buddizm da — eng mashhur amallardan biri — Metta meditatsiyasi.

Metta — pali tilida — mehr, shafqat, yaxshi xohish.
Bu meditatsiyada — fikran — quyidagi so'zlar takrorlanadi:

"Baxtli bo'lsin. Tinch bo'lsin. Azobdan ozod bo'lsin."

Avval — o'zi uchun. Keyin — sevgan odami uchun. Keyin — neytral odam boʻlish uchun. Keyin — hamma uchun.

Nima uchun dushmangа yaxshilik tila?
Buddizm aytadi: g'azab — seni ushlab turadi. G'azab — aslida sеnning azobingdir. U — dushmangа emas, senga zarar qiladi.

Buni ilmiy tasdiq: g'azab — kortizol, adrenalin oshiradi. Yurak urishi tezlashadi. Uyqu buziladi. Immun sistema zaiflashadi. G'azab — sеning tanangni yemiradi.
Dushmaning esa — yotib uxlaydi.

Dushmanga yaxshilik tilash — uni kechirish uchun emas. O'zingni ozod qilish uchun.

BUDDHANING SO'NGGI KUNLARI
Budda — 80 yoshida — vafot etdi. Miloddan avvalgi 483-yil.

So'nggi ovqat — Chunda ismli temirchi berdi. Qo'ziqorin taomi. Budda kasal bo'ldi — zaharlanish yoki og'ir kasallik.

Budda Chundaga xabar yubordi: "Tashvishlanma. Bu — mening taqdirim. Sen katta savob qilding — menga so'nggi ovqat berding."

So'nggi yo'l — Kushinagara shahriga. Budda — yo'lda yiqila boshladi. Ananda — eng yaqin shogirdi — yig'ladi.
Budda dedi: "Ananda, yig'lama. Men seni ogohlantirgan edim — hamma sevgan narsa — o'tadi. Biz birga uzoq yo'l yurdik ."

So'nggi so'zlar — matnlarda saqlanib qolgan:
"Hamma shakllantirilgan narsalar — o'tkinchi. Diqqat va harakat bilan — ishlang."

Bu — vasiyat emas. Bu — ta'limotning yakuniy xulоsasi.
Budda — parinirvana — so'nggi nirvana — ga o'tdi.

BUDDIZM BUGUN: ILMIY TASDIQLASH
Qiziqarli jihat — zamonaviy fan — buddizm ta'limotlarini tasdiqlaydi.

Mindfulness — hozirgi lahzaga diqqat — bugun psixologiyaning eng ko'p o'rganilgan yo'nalishi. Jon Kabat-Zinn — 1979-yilda — MBSR — Mindfulness asosida stress kamaytirish — dasturini yaratdi. Bugun — dunyoning eng yaxshi kasalxonalari — bu dasturni ishlatаdi.

Natijalar: Depressiya 30-50 foiz kamayadi. Og'riqni boshqarish yaxshilanadi. Immun sistema kuchayadi. Anksiyete kamayadi.

Neyroplastisitаs — miya — o'zgarishi mumkin. Meditatsiya — miya tuzilmasini o'zgartiradi. Diqqat, sabr, rahm — miyaning prefrontal korteksini kuchaytiradi.

Shafqat meditatsiyasi — MRI tekshiruvlarida — miyaning insula va ACC qismlari faollashadi. Bular — empatiya va ijtimoiy bog'liqlik bilan bog'liq.

Budda 2500 yil oldin aytgan narsani — fan hozir tasdiqlayapti.

BUDDIZM VA BOSHQA TA'LIMOTLAR: FARQLAR
Buddizm — boshqa katta ta'limotlardan qanday farqlanadi?

Xudo haqida: Buddizmda — yaratuvchi Xudo tushunchasi — asosiy o'rinda emas. Budda aytmagan: "Xudo bor" yoki "Xudo yo'q." U aytgan: "Bu savol — azobdan ozodlikka chiqish uchun to'g'ridan-to'g'ri yordam bermaydi."

Tavba va kechirish: Ko'p dinda — Xudo kechiradi.

Buddizmda — karmani hech kim o'zgartirmaydi. O'z harakating — o'z natijasini yaratadi. Kechirish — boshqa ma'noda: o'zingni qiynashni to'xtatish.

Men va dunyoning mohiyati: Ko'p dinlarda — ruh bor, doimiy, o'lmas. Buddizmda — anatta — o'zgarmas "men" yo'q. Bu — chuqur va murakkab farq.

Amal va e'tiqod: Ko'p dinlarda — e'tiqod muhim. Xudoga ishon va sig'in. Buddizmda — amal muhim. "Ishon" emas — "sinab ko'r."

SABOQLAR
Birinchi saboq: Haqiqatdan qochish — azobni uzaytiradi.

Shuddhodana — o'g'lini azobdan yashirmoqchi bo'ldi. Saroy — qo'riqlandi. Kasallik, keksalik, o'lim — ko'rsatilmadi. Va nima bo'ldi? Siddhartha — birinchi marta ko'rganda — shok. U tayyorlanmagan edi.

Haqiqatni yashirish — uni yo'q qilmaydi. U — kechroq, kuchliroq zarba bilan keladi.

Ikkinchi saboq: Azobning sababi — voqea emas, yopishish.

Ikkita odam — bir xil voqeani boshdan kechiradi. Biri — azob ichida qoladi. Ikkinchisi — o'tib ketadi. Farq nima?

Yopishish. "Bu shunday bo'lmasligi kerak edi" — bu yopishish. Qabul qilish — taslim bo'lish emas. U — haqiqatni ko'rish. Va u yerdan — harakat qilish.

Uchinchi saboq: Dushmanga nafrat — seni ushlab turadi, uni emas.

Angulimala — qotil — rohib bo'ldi. Devadatta — Buddani o'ldirmoqchi bo'ldi — Budda unga tinchlik tiladi. Bu — zaiflik emas. Bu — kuch. G'azab — energiya sarflaydi. Kechirish — energiyani ozod qiladi. Nafrat — ikkinchi o'q. Birinchi o'q — voqea. Ikkinchi o'q — nafrat — o'zing otasan, o'zingga.

To'rtinchi saboq: Hozirgi lahza — yagona mavjud lahza.
O'tmish — xotira. Kelajak — xayol. Haqiqatda — faqat hozir bor. Bu oddiy gap. Ammo his qilish — boshqa.

Kecha nima bo'lganini o'ylab, ertaga nima bo'lishini tashvishlanib — hozirni o'tkazib yuboramiz. Hayot — lahzalar yig'indisi. Va lahzalar — e'tibor bilan yashalganda — to'liq bo'ladi.

Beshinchi saboq: O'zgartira olmagan narsangni qabul qil. O'zgartira oladiganingni o'zgartir.

Budda kasal bo'ldi — Chundaning ovqatidan. U Chundani ayblamadi. U qabul qildi. Ammo u — so'nggi kuchini — shogirdlariga so'nggi ta'limot berish uchun — ishlatdi. Nazorat qila olmagan narsaga energiya sarflamadi. Qila oladiganiga — sarfladi. Bu — stoitsizm bilan o'xshash. Bu — zamonaviy psixologiya bilan o'xshash. Chunki — haqiqat bu haqiqat.

YAKUNIY SO'Z
Siddhartha Gautama — 2500 yil oldin — bir daraxt tagiga o'tirdi.

U savol topgandi. Savol — insoniyatning eng qadimgi savoli:
Nima uchun azob chekyapmiz? Va — azobdan ozod bo'lish mumkinmi?

U o'tirdi. Kuzatdi. O'yladi. Tushundi.
Va dedi: "Ha. Mumkin."

Keyin — 45 yil — u bu tushunchani — barcha uchun — tushuntirishga harakat qildi.

Qirol uchun ham. Qotil uchun ham. Dushman uchun ham.

U aytdi: "Men siz uchun jannat va'da bermayman. Men sizga yo'l ko'rsataman."

Bu yo'l — koʻp qirrali. Bu yo'l — shafqat. Bu yo'l — hozirgi lahza. Bu yo'l — qabul qilish.

Va bu yo'l — 2500 yildan beri — milliardlab odamga — qisman yoki to'liq — yordam berdi.

Budda — Xudo yoki Paygʻambar emas edi. U — oddiy inson edi. Va ehtimol — bu uning eng kuchli tomoni.

Chunki u aytdi: "Men qilgan narsani — siz ham qila olasiz."

Daraxt — hali ham turibdi. Bodxgayoda. Hindistonda.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Xotira eng ishonchsiz rassomdir: u o'tmishimizni mukammal ranglarda bo'yashni yaxshi ko'radi va bizni hech qachon bunday shaklda mavjud bo'lmagan odamlar va joylarga intiladi."

Marsel Prust©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Asosiy dushmanlarimiz ichimizda o'tirishadi - o'jarligimiz, mag'rurligimiz va haqiqatni tinglashni istamasligimiz"

Sofokl©️

Https://t.me/tarixi_dunyo