AQL: INSONIYATNING ENG TUSHUNILMAGAN SOVG'ASI

Eynshteyn maktabda "aqlan zaif" deb baholangan. Edison maktabdan haydаlgan. Darvin — o'rtacha talaba. Nimaga o'sha baholar biz uchun muhim emas?

1905-yil. Bern. Shvetsariya.
Patent idorasida bir yigit ishlaydi. Kuniga 8 soat — boshqalar ixtiro qilgan narsalarni tekshiradi. Hujjatlarni ko'rib chiqadi. Muhr bosadi.

Ish — zerikarli. Ammo kechasi — u uyga qaytadi. Va o'ylaydi.

U o'ylaydi — yorug'lik nuriga minib, ko'zgu oldiga kelinsa nima ko'rinadi deb. Vaqt — bir joyda tez, boshqa joyda sekin oqsa nima bo'ladi deb. Massa va energiya — aslida bir narsa bo'lsa-chi deb.

Bu yigit — Albert Eynshteyn — o'sha yili to'rtta maqola yozdi. To'rttasi ham — fizika tarixini o'zgartirdi.
Uning maktab baholari? O'rtacha. Universitetga kirish imtihoni? Muvaffaqiyatsiz. Professurа? Rad etildi. Hech bir universitet uni ishga olmadi.

Shu sababli u — patent idorasida ishlab o'tirgan edi.
Savolga javob berishdan oldin — mana shu paradoks bilan bir daqiqa qoling.

Insoniyat tarixining eng aqlli odamlaridan biri — tizim tomonidan — "yetarli emas" deb baholangan.
Bu — tasodifmi? Yoki bu — aql haqidagi noto'g'ri tushunchamizning belgisimi?

AQL NIMA — VA U NIMA EMAS
Ko'pchilik aql haqida gapirsa — miyyada bitta surat paydo bo'ladi. Matematika masalasini tez yechadigan, ko'p faktlarni yodlaydigan, sinf jurnalidа "5" lari ketma-ket turgan odam.

Bu — aqlni shunday tor doiraga sig'dirish — huddi okeanni bir stakanda tasvirlashga o'xshaydi.

Aql — bu nima ekanligini hech kim to'liq bilmaydi. Bu — chinakam haqiqat. Neyrobiologlar, psixologlar, faylasuflar — asrlar davomida tortishib kelishmoqda.

Ammo bir narsada kelishadilar: aql — bitta emas.
1983-yilda Garvard professori Xovard Gardner "Ko'p aqlar nazariyasi" ni taklif qildi. U aytdi: aql kamida sakkizta turga bo'linadi.

Mantiqiy-matematik aql — raqamlar, tizimlar, mantiqiy zanjirlarda fikrlash qobiliyati.
Til aql — so'zlarni mahorat bilan ishlatish, tushuntirish, his etish.
Musiqiy aql — tovushlarni his qilish, ritmni his qilish, musiqiy tuzilmalarni ko'rish.
Fazoviy aql — uch o'lchamli dunyoni miyada tasvirlash, yo'nalishlarni his qilish.
Tana-harakatlik aql — tanani nazorat qilish, sport, o'yin, hunarmandchilik.
Tabiiy aql — tirik dunyo bilan munosabat, hayvonlar, o'simliklar, tabiat qonunlari.
Shaxslararo aql — boshqalarni tushunish, ularning his-tuyg'ularini sezish, munosabat qurish.
Ichki aql — o'z-o'zini tushunish, o'z kuchlar va zaifliklarini bilish.

Siz bu ro'yxatga qarasangiz — bir narsa ko'rinadi. Maktab faqat birinchi ikkitasini o'lchaydi. Qolgan oltitasi — deyarli ko'rinmas.

Demak, maktab bahosi — sakkizdan ikkitasini o'lchaydi. Va biz o'sha ikkitaga qarab — "aqlli" va "aqlli emas" deb ajratamiz. Bu — bir odamni to'liq ko'rish uchun faqat uning bosh barmog'iga qarashga o'xshaydi.

IQ: RAQAMGA AYLANGAN ODAM
XX asr boshida — Alfred Bine degan frantsuz psixologi — bolalarning maktabda qiynaladigan sababini topmoqchi bo'ldi. U — bir test yaratdi. Bu test — maktabdagi vazifalarni bajara olish qobiliyatini o'lchardi.

Keyinchalik bu test kengaydi. Normalashtirildi. "IQ testi" nomini oldi.

IQ — Intelligence Quotient — aql koeffitsienti. O'rtacha — 100. 130 dan yuqori — "daho darajasi". 70 dan past — qiyinchilik belgisi.

Mana shu raqam — insoniyatga ulkan ta'sir qildi. Yaxshi ham, yomon ham.

Yaxshi tomoni — u ba'zi bolalarga maxsus yordam kerakligini aniqlashga yordam berdi. U ma'lum turdagi fikrlash qobiliyatini o'lchaydi. Va u — bir qator aniq natijalarga mos keldi.

Yomon tomoni — odamlar bu raqamni — to'liq insonga aylantirib qo'yishdi.

"Uning IQ si qancha?" — bu savol soniyalar ichida — bir odamga baho berib qo'yadi. Xuddi odamni bitta raqamga sig'dirmoqchi bo'lgandek.

Ammo eng muhim tanqid — bu. IQ testi — o'zini o'zi tasdiqlaydi. U maktabdagi muvaffaqiyatni yaxshi bashorat qiladi. Nima uchun? Chunki maktab ham xuddi shu turdagi fikrlashni o'lchaydi. Bu — aylanma mantiq. IQ maktab uchun muvaffaqiyatni ko'rsatadi.

Maktab IQ siga mos kelgan ko'nikmalarni o'rgatadi. Demak IQ maktabni, maktab IQ ni tasdiqlaydi.
Hayot uchun muvaffaqiyat? Bu boshqa savol.

BAHOLAR VA HAYOT: RAQAMLAR NIMA AYTADI
1968-yilda iqtisodchi Lester Thurow bir tadqiqot o'tkazdi. U ming minglab odamning hayotini kuzatdi — maktab baholari va keyingi hayotiy muvaffaqiyatlarini solishtirdi.

Natija — ko'pchilikni hayron qoldirdi.

Maktabdagi baholar va hayotdagi daromad o'rtasidagi korrelyatsiya — 0.2 dan past edi. Bu statistikada deyarli yo'q darajasida bog'liqlik degani.

Keyinchalik o'tkazilgan yuzlab tadqiqotlar ham o'xshash natija berdi. Maktabdagi muvaffaqiyat — hayotdagi muvaffaqiyatni bashorat qilmaydi. Ba'zi hollarda — hattoki teskari bog'liqlik ham kuzatilgan. Chunki juda yuqori baho oluvchilar ko'pincha — qoida buzishni emas, qoidaga rioya qilishni o'rganishadi. Va hayot — ko'pincha — qoidalarni sindirish talab qiladi.

Harvard biznes maktabi bir tadqiqot o'tkazdi. Ular minglab muvaffaqiyatli rahbarlarni — CEO larni — o'rgandi. Va topdi: ularning maktabdagi baholar o'rtacha edi. Aksariyati — sinfdagi eng yaxshi talaba emas edi. Ba'zilari — maktabni zo'rg'a tugatgan.

Ammo ularning hammаsida umumiy bir narsa bor edi. Ular — yo'q deya olmagan joyda yo'l topardi. Kuchli insonlar bilan munosabat qurardi. O'zlariga ishonardi — hattoki atrof ishonmasa ham.

Bu narsalarning biror birini baho o'lchaydi?

MIYANING HAQIQATI: NEYROLOGIYA NIMA DEYDI
So'nggi 30 yilda — miya bo'yicha tadqiqotlar — aql haqidagi tushunchamizni to'liq o'zgartirdi.

Eng muhim kashfiyotlardan biri — neyroplastisitа. Miya — o'zgaradi. Doim. Hayot davomida.

Ilgari o'ylashardi: miya — tug'ilganda belgilanadi. U gеnetika tomonidan aniqlanadi. Va u o'zgarmas.

Bugun bilimiz: miya — mashq qilingan joyda o'sadi. Yangi narsa o'rganganda — yangi neyron bog'lanishlar paydo bo'ladi. Eskilari — ishlatilmasa — zaiflashadi.

Bu degani — aql qisman — odatlar, mashqlar, muhit orqali shakllanadi. Eynshteyn miyasini — o'limidan keyin — olimlar o'rganishdi. Ular bitta narsani topishdi. Uning prefrontal korteksi — o'rtachadan kattaroq edi. Ammo bu — tug'ma emas, mashq natijasi edi. U — hayoti davomida — doimiy, chuqur fikrlash bilan — miyasini rivojlantirgan edi.

Demak savol "Men qanchalik aqlliman?" emas. Savol — "Men aqlimni qanday rivojlantiryapman?" bo'lishi kerak.
Bu — mutlaqo boshqa paradigma.

EМОTSIONAL AQL: IQ DAN KUCHLIROQ BASHORATCHI
1990-yilda ikki psixolog — Piter Salovey va Jon Mayer — yangi tushuncha taklif qildi. "Hissiy aql" — Emotional Intelligence.

Keyinchalik Daniel Goulman bu tushunchani ommalashtirdi. Va u bir da'vo qildi: hayotdagi muvaffaqiyatning 80 foizi — hissiy aqlga bog'liq. Faqat 20 foizi — an'anaviy IQ ga.

Hissiy aql nima? O'z hissiyotlarini tushunish va boshqarish. Boshqalarning hissiyotlarini sezish. Qiyin munosabatlarda yo'l topish. Impulslarni boshqarish. Maqsad sari qaysar intilish.

Bu tadqiqot keyin — keng muhokamaga uchradi. Ba'zi olimlar da'voning miqyosini shubha ostiga qo'ydi. 80 foiz — ehtimol oshirilgan raqam. Ammo asosiy g'oya — tasdiqlanmoqda. Hissiy aql — hayotiy muvaffaqiyatda — muhim rol o'ynaydi.

Va maktab? Hissiy aqlni o'rgatadimi?

Ko'pchilik maktabda — hissiyot — xalaqit degani. "Xayolchilik qilmа. Darsga e'tibor qarat." "Yig'lama. Kuchli bo'l." "His-tuyg'ungni boshqar — baho olishga e'tibor ber."

Bu yondashuv — aqlning eng muhim qismini — e'tiborsiz qoldiradi.

DARVIN, EDISON, EYNSHTEYN: TIZIM NI TOPA OLMAGAN DAHOLAR

Bu uchta ism — o'rta asrdagi ruhoniy kabi — har bir "aql" haqidagi suhbatda paydo bo'ladi. Sababsiz emas.

Charlz Darvin — Kembridj universitetida o'rtacha talaba edi. Uning otasi unga dedi: "Sen — ovchilik va kalamush tutishdan boshqa hech narsa bilan qiziqmaysan. O'zing uchun ham, oiling uchun ham uyat bo'lasan." Darvin keyinchalik yozdi: "Mening maktab o'qituvchilarim meni aqlan zaif deb hisoblardi."

Tomas Edison — maktabda uch oy o'qidi. O'qituvchi uning onasiga yozdi: "Bu bola aqlan buzuq. O'qita olmaymiz." Onasi bolasini maktabdan olib ketdi. Uyda o'qitdi. Edison keyinchalik dedi: "Men hech qachon maktabning o'qitish uslubiga mos kelmadim. Ammo bu meni to'xtatmadi."

Eynshteynni yuqorida aytdik. Ammo yana bir fakt — u to'rt yoshgacha gapirmagan. Yetti yoshgacha — gapga to'g'ri kelmаgan. O'qituvchilari unga dedi: "Siz hech qachon buyuk narsa qilmaysiz."

Bu uchala odamning umumiyligi nima?
Birinchisi — ular qiziqish bilan yashadi. Uzoq, chuqur, kuchli qiziqish. Darvin — tabiat. Edison — kashfiyot. Eynshteyn — fizika qonunlari.

Ikkinchisi — ular tizimga sig'madi. Tizim ham ularga mos kelmadi.

Uchinchisi — ular tizimdan tashqarida — o'z yo'lini topdi.
Bu — tizimning xatosimi yoki bu odamlarning alohida xususiyatimi?

Ehtimol — ikkalasi ham.

CAROL DWECK VA ENG MUHIM KASHFIYOT
Stenford professori Carol Dweck — o'nlab yillar davomida — bolalar va kattalarni o'rgandi. Va u bir narsa aniqladi. Odam dunyosi ikki guruhga bo'linadi.

Birinchi guruh — "Fixed Mindset" — qotib qolgan tafakkur. Bu odamlar o'ylaydi: "Aql — tug'ilganda berilgan. Men qanchalik aqlliman — shunchalik. O'zgartirib bo'lmaydi."

Ikkinchi guruh — "Growth Mindset" — o'suvchi tafakkur. Bu odamlar o'ylaydi: "Aql — rivojlanadi. Qiyinchilik — o'rganish imkoniyati. Muvaffaqiyatsizlik — to'xtash emas, bosqich."

Dweck ko'rsatdi: ikkinchi guruh odamlari — o'rtacha boshlanib — birinchi guruhning "iqtidorlilari"ni ortda qoldirar edi. Yillar o'tgach.

Nima uchun?
Chunki "Fixed Mindset" odam — qiyinchilik oldida — to'xtaydi. "Men bunga mos emasman" deydi. "Mening aqilm yetmaydi." U — muvaffaqiyatsizlikdan — o'zining qobiliyatsizligi belgisini ko'radi.

"Growth Mindset" odam — qiyinchilik oldida — qiziqadi. "Bu qanday ishlaydi?" deydi. "Qayerda xato qildim?" U — muvaffaqiyatsizlikdan — keyingi qadam uchun ma'lumot oladi.

Bu ikki yo'nalishdagi farq — yillar o'tgach — kosmik bo'lib ketadi.

Va eng muhim savol: biz bolalarimizga qaysi tafakkurni o'rgatyapmiz?

"Sen aqllisan!" deb maqtasak — birinchi guruhga aylantiramiz. Chunki bola o'ylaydi: "Men aqlliman — demak qiyin savol boʻlmasa — men aqlli boʻlib qolaman." Va u qiyin narsalardan qochadi.

"Sen qattiq ishlading!" deb maqtasak — ikkinchi guruhga aylantiramiz. Chunki bola o'ylaydi: "Muvaffaqiyat — harakatdan keldi. Yana harakat qilsam — yana muvaffaqiyat."

Bitta so'z farqi. Ammo ulkan oqibat.

BAHO HAQIDA HAQIQAT
Baho — aqlni o'lchamaydi. Baho — ma'lum bir paytda, ma'lum bir uslubda berilgan, ma'lum bir turdagi savollarni qanchalik to'g'ri bajarganingizni o'lchaydi.

Bu — muhim. Ammo bu — siz emassiz.

Baho — bir qator narsalarni ko'rsatadi. Siz o'sha kuni qanchalik tayyorlanganingiz. O'sha sinov uslubiga qanchalik mos kelganingiz. O'sha o'qituvchining o'lchash tizimiga qanchalik mos kelganingiz. O'sha vaqtdagi ruhiy holatingiz.

Baho — qator narsalarni ko'rsatmaydi. Siz kelajakda nimalarga erishishingiz. Muammolar oldida qanchalik chidamli ekanligingiz. Boshqalar bilan qanday munosabat qurishingiz. Qiziquvchanligingiz qanchalik chuqur. Yangi yo'llar topish qobiliyatingiz.

Mana shu ikkinchi ro'yxat — hayotda aslida muhim.
Ammo bizning tizim — birinchi ro'yхatni o'lchaydi.

AQLNI RIVOJLANTIRISH: NIMA ISHLAYDi
Agar aql — o'zgaradigan bo'lsa — uni rivojlantirish mumkin. Ammo qanday?

Tadqiqotlar bir necha narsani ko'rsatadi.
Qiziquvchanlik — aqlni rivojlantiradigan eng kuchli kuch. Qiziqish bor joyda — miya — yangi bog'lanishlar yaratadi. Qiziqish yo'q joyda — miya — passiv qoladi.

Shuning uchun "qanday baho olasan" emas, "nima qiziqtiradi seni" savoli — muhimroq.

O'qish — aqlning gimnastikasі. Ammo nafaqat darslik o'qish. Badiiy adabiyot o'qish — boshqa odamlarning miyasiga kirish imkoniyati. Siz bir romanni o'qigandа — bosh qahramonning his-tuyg'ularini his qilasiz. Bu — empatiya yaratadi — hissiy aqlni — rivojlantiradi.

Uxlash — ko'pchilik bilmagan, ammo kuchli aql o'stiruvchi. Uxlash paytida — miya — kunlik ma'lumotlarni tartiblaydi. Yangi bog'lanishlar — uxlash paytida — mustahkamlanadi. Eynshteyn — kuniga 10 soat uxlardi. Bu — tasodifiy emas. Koʻpchilik oʻylaydi koʻp oʻqi, kam uhla ammo samarali oʻqish va yetarli uhlash ancha muhimroq.

Xato qilish va tahlil qilish — aqlning eng tez o'sish usuli. Ammo faqat — xatoni tahlil qilganda. Ko'pchilik xatoni yashiradi. Yoki undan qochadi. Aqlli odam — xatoni yaqindan ko'radi. "Qayerda noto'g'ri ketdim?" Javob — keyingi safar uchun ma'lumot bo'ladi.

Turli sohalarni o'rganish — miyada kutilmagan bog'lanishlar yaratadi. Eynshteyn — skripka chalardi. Darwin — she'r yozardi. Leonardo da Vinci — rassomlik, muhandislik, anatomiya — barchasini bir vaqtda o'rgandi. Bu "tarqoqlik" — aslida — kuchli silkratsiyaning belgisi.

HOZIRGI KUN: SUN'IY AQL VA INSONIY AQL
2026-yilda — ChatGPT, Gemini, Claude — sun'iy intellekt — matematika masalalarini, kod yozishni, matn tahlilini — insondan yaxshiroq qila boshladi.

Bu ko'pchilikni qo'rqitdi. "Aql — o'rganilgandan keyin — mashinalarga o'tib ketadi. Biz nima qilamiz?"

Ammo bu qo'rquv — aqlni juda tor belgilaydi.

Sun'iy intellekt nima qila olmaydi? U qiziqishni his qila olmaydi. Nima uchun savol bermaslik mumkin emas degan tuyg'uni bilmaydi. Boshqa odamning ko'ziga qarab — u nima his qilayotganini sezib — so'z tanlash qilmaydi. Hayotiy maqsad yo'q joyda — o'z maqsadini yaratmaydi.

Bu — insoniy aqlning eng qimmat qismi. Va bu qism — mashinalashtirilmаgan. Hali.

Shuning uchun kelajakda — baholar emas — qiziquvchanlik, empatiya, ijodiylik, maqsad — eng qimmat insoniy xususiyatlar bo'ladi.

SABOQLAR
Birinchi saboq shunday: Aql — bir emas, ko'p. Siz maktabda yaxshi baho olmasligingiz — biron turdagi aql yetishmasligi. Ammo boshqa turlari — siz hali kashf qilmagan ular sizni kutib turibdi.

Ikkinchi saboq: Baho — siz emassiz. U — bir lahzaning surati. Hayot — surat emas, film.

Uchinchi saboq: Aql — o'zgaradi. Har kuni. Siz nima o'rganasiz, nima o'ylaysiz, kimlar bilan muloqot qilasiz — miya shu asosda o'zgaradi. Bu — umid beruvchi haqiqat.

To'rtinchi saboq: Eng kuchli motivatsiya — qiziqish. "Bu nima uchun shunday?" degan savol — dunyo tarixini o'zgartirgan. Baho "5" olish uchun o'qish emas — tushunish uchun o'qish — miya uchun boshqa tajriba.

Beshinchi saboq: Muvaffaqiyatsizlik — to'xtash belgisi emas, o'rganish belgisi. Darvin, Edison, Eynshteyn — tizim ularni to'xtatmoqchi bo'ldi. Ular to'xtamadi. Va oʻzligini topdi.

YAKUNIY SO'Z
1905-yil. Bern. Patent idorasida — kechasi uyga qaytgan yigit — stolga o'tirdi. Qog'oz oldi. Qalam oldi.
U yozа boshladi.

Uning boshida — hech qanday diplom ulugʻlanmagan. Hech qanday professor "daho" deyilmagan. Hech qanday tizim — uni ko'rmagan.

Ammo u — o'ylаrdi.
Va o'ylash — to'xtamadi.
Aql — bu. Baholarda emas. Diplomlarda emas. IQ testlarida emas.

Aql — to'xtatib bo'lmaydigan qiziqish. Qiyinliklardan o'tib ketadigan sabr. O'z yo'lini — hech kimga ko'rsatmasdan — topish. Va — eng muhimi — o'ylay olish.

Bu narsalarni baho o'lchay olmaydi.
Chunki ular — o'lchov asboblaridan katta.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Buyuk ishlar to'satdan sodir bo'lmaydi, ular birgalikda yig'ilgan bir qator kichik narsalardan tug'iladi."

Vinsent Van Gog©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar siz oddiy hayotdan chiqib, katta narsalarga intilmoqchi bo'lsangiz, shikoyatlardan voz keching: o'z vazifangizni g'urur bilan bajaring, qiyinchiliklarga dosh bering va oxirigacha o'zingizning tanlovingizga sodiq qoling, ertaga nima bo'lishidan qat'i nazar."

Fayzulla Xodjayev©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning tanangiz kichik narsalarda shakllanadi: fikringizning tartibida, so'zlaringizning aniqligida va o'zingizning chegaralaringizni hurmat qilishda."

Konfutsiy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Hech bir inson uzoq muddat davomida atrofidagi odamlarga toʻliq ma'lum bo'lmaydi, har birimizda bizning hech kimga ma'lum bo'lmagan ichki sirlarimiz bor."

Stefan Zweig©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Barcha baxtli oilalar bir-biriga o'xshaydi, har bir baxtsiz oila esa o'ziga xos tarzda baxtsizdir."

Lev Tolstoy©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

HOSPITALLER: SHIFOKOR JANGCHILAR

Ular kasallarni davolash uchun keldi. Qolish uchun qilich ko'tardi. Va — 900 yildan keyin — hali yo'qolmadi.

1099-yil. Quddus.
Salib jangchilari shaharni olgan. Qon. Dahshat. Zafar qichqiriqlari.

Ammo bir bino — bu dahshatdan alohida edi.
Shaharning bir burchagida — kichik shifoxona. Kasallar yotibdi. Salibchilar — Muqaddas yerga borib, kasallanib qolganlar. Ular — Yevropa dan kelgan. Ko'pchiligi — yo'lda vaboga chalingan. Ko'pchiligi — ochlikdan holdan toygan.

Bu shifoxonani — rohiblar boshqarardi. Ular — jang qilayotgan salbchilardan farqli. Ular — yara bog'layotgan edi. Davo berayotgan edi. Kasallar ustida tun bo'yi o'tirgan edi.

Bu rohiblar — kimlar edi?
Muqaddas Yohanna ordeni. Keyinchalik dunyo ularni boshqacha atadi — Gospitalyerlar. Hospitaller ritsarlari.
Ular — tarixning eng paradoksal tashkilotlaridan biri edi. Bir qo'lda — bandaj. Ikkinchi qo'lda — qilich.

BOSHLANISH: SHIFOKORDAN JANGCHIGA
Bu o'zgarish — bir kechada bo'lmadi.

DASTLABKI SHIFOXONA: 1023
Quddus — o'sha paytda — Fotimiy xalifaligi nazoratida. Ammo xristian hojilarga— ruxsat berilgan edi. Xristian hojilari — har yili — Muqaddas shaharga kelar edi.

Ammo yo'l — dahshatli. Minglab kilometr. Dengiz. Cho'l. Qaroqchilar. Kasallik.

Ko'pchilik — Quddusga yetib, kasallanib qolardi. Ular uchun — yer kerak. Non kerak. Dori kerak.

1023-yilda — Amalfiy shahridagi — italyan savdogarlar guruhi — Quddusda — kichik shifoxona qurdi. Nomini — "San Giovanni" — Muqaddas Yohanna nomiga qo'ydi.
Bu — kichik, oddiy, diniy xayriya muassasasi edi. Hech kim o'ylamadi — bu bir kuni katta tashkilotga aylanadi deb.

BIRINCHI "GOSPITALER": GERAR DE MARTIG
Birinchi rasmiy rahbar — Gerar de Martig — frantsuz ruhoniy. U — shifoxonani boshqardi. Xizmatkorlar yig'di. Kasallarni davoladi.

Uning qoidasi oddiy edi: "Har bir kasalni — xudo kabi ko'ring."

Bu — so'z emas. Amaliyot edi.

Kasallar yotgan xonada — ular uchun — ipak ko'rpa. Kumush tarelkalar. Eng yaxshi ovqat. Kasalning ijtimoiy darajasi — muhim emas. Faqir ham, boy ham — bir xil muomala.

O'sha davrda — kasalxonalar — aksariyat — azobxonaga o'xshardi. Hospitaller shifoxonasi — farqli edi.

Bu g'oya — odamlarni tortdi.
Pullar keldi. Ixtiyoriy xodimlar keldi. Tashkilot o'sdi.

1099: HAMMA NARSA O'ZGARDI
Salib jangchilari Quddusni olgan kuni — Gospitalyerlar ham shu yerda edi.

Ammo ular — jangda emas. Shifoxonada.
Keyin — vaziyat o'zgardi.

Salib jangchilari — Quddus Qirolligini qurdi. Bu qirollikni himoya qilish kerak edi. Dushmanlar — hamma tomondan. Musulmon davlatlari — qaytarib olishni xohlardi.

Gospitalyerlar — bir muammo ko'rdi. Ular — kasallarni davolamoqda. Ammo yo'llar — xavfli. Hojilar — Yevropa dan kelib — yo'lda o'ldirilmoqda. Qaroqchilardan. Musulmon otliqlaridan.

Agar hojilar yetib kelmasa — kasallar ham yo'q. Tashkilot — ahamiyatini yo'qotadi.

Yechim: hojilarni — yo'lda — himoya qilish kerak.

Bu — birinchi qadam edi. Shifokordan jangchiga. Ammo ular — hech qachon butunlay jangchiga aylanmadi. Ular — har ikkisini bir vaqtda bo'ldi.

Bu — ularni boshqa barcha ritsarlik ordenlaridan ajratib turadi.

TASHKILOT: QANDAY ISHLADI
Gospitalyerlar — ulkan, murakkab tashkilot edi.

Tashkilotning boshida — Buyuk Magistr — Grand Master. U — ham diniy, ham harbiy rahbar. Hayot bo'yi. O'lgunga qadar.

Uning ostida — uch daraja:
Ritsarlar — asosan jangchilar. Zodagon oilalardan. Ular — otda, to'la zirhda — jang qilardi.
Rohiblar — diniy xizmat. Ibodatxonalarda. Marosimlar. Ruhiy g'amxo'rlik.
Xizmatchilar — kasalxonalarda. Yarador va kasallarni parvarish.

Bu uch daraja — bir organizm sifatida ishlardi.
Va moliya — kuchli edi. Butun Yevropa da — Gospitalyerlarga yer va mulk hadya qilinardi.

Fransiyada. Angliyada. Italiyada. Ispaniyada.
Bu yerlardan — daromad. Daromad — Quddusga. Quddusda — jang va shifoxona.

QASRLAR: TOSh VA QONDAN QURILGAN
Gospitalyerlar — O'rta Sharqda — qator qasrlar qurdi.
Ularning qasrlari — o'rta asrning muhandislik mo'jizalari edi. Qalinligi — ba'zan 5-6 metr devorlar. Ichida — suv manbasi. Bir necha yillik oziq-ovqat zaxirasi. Kasalxona. Ombor. Ibodatxona.

KRAK DE SHEVALYE: ENG BUYUK QASR
Krak des Chevaliers — "Ritsarlar qal'asi" — Suriyada. Hozir ham turibdi.

Bu qasr — O'rta asrning eng yaxshi saqlanib qolgan qasrlaridan biri.

Devorlar — ikki qavat. Tashqi va ichki. Ular orasida — keng maydon — ot yurishiga mo'ljallangan. Hujumchilar tashqi devorni oshib o'tsa — ikkinchi devorga duch kelardi.

Ichida — 2000 askar uchun joy. Suv manbasi — ichkaridagi kanal. Besh yillik don zaxirasi.

Salodinning generallari — bu qasr haqida dedi: "Bu yerga hujum — befoyda."

Qasr — 1271-yilgacha — Gospitalyerlar qo'lida qoldi. 170 yil davomida — biron marta ham to'g'ridan-to'g'ri hujumda olinmadi.

Oxirida — Mamluklar — qal'a ichiga soxta xat yubordi. Buyuk Magistrdan kelgan xatga o'xshatib — "taslim bo'linglar" deb. Shu aldov — qal'ani oldi.

SALOHIDDIN VA GOSPITALYERLAR: ENG DRAMATIK DUSHMANLIK
1187-yil — tarixning eng muhim yillaridan biri.
Salohiddin Ayyubiy — Hittim jangida — salib qo'shinlarini tor-mor qildi.

Bu jang haqida ko'p yozilgan. Ammo bir detal — kam eslanadi.

Jangdan keyin — Salohiddin — asirlarni ko'rdi. Ular orasida — ko'plab Gospitalyer va Templar ritsarlari.

Salohiddin — buyruq berdi: "Barchasini qatl qiling."
Boshqa asirlarni — u saqlab qo'ydi. Fidya to'lashadi. Qaytib ketishadi. Iqtisodiy jihatdan — aqlli qaror.

Ammo Gospitalyer va Templarlarni — yo'q. Ularni qatl qilish kerak.

Nima uchun?
Salohiddin atrofidagilar aytdi: "Ular — qaytib kelishadi. Ular — hech qachon to'xtamaydi."

Bu — ikki tomonning bir-birini qanday ko'rganini ko'rsatadi.

Gospitalyerlar — Salohiddin uchun — oddiy jangchilar emas edi. Ular — g'anim. Doimiy. To'xtatib bo'lmaydigan.
Va Salohiddin — to'g'ri qildi.

ACRE: SO'NGGI MUDOFAA
1291-yil. Akka shahri. Hozirgi Isroil.
Bu — Salib davlatlarining so'nggi qal'asi edi.

Mamluk armiyasi — sultoni Al-Ashraf Khalil boshchiligida — shaharni qamal qildi.
Gospitalyerlarning Buyuk Magistri — Jean de Villiers — Akkada edi. Uning qo'lida — bir necha yuz ritsаr. Shaharda — minglab oddiy aholi.
Qamal — iyun oyida boshlandi.

Gospitalyerlar — mudofaaning asosiy kuchi edi. Ular — dervordan-devorga — yugurib yurdi. Teshilgan joylаrni — to'sib. Yaralganlarni — o'z shifoxonalariga — tortib.
18-may — Mamluklar shaharni yоrdi.

Jean de Villiers — yaralangan holda — kemaga olib tushirildi. Ko'rpaʼni qonga bo'yab ketdi. Ko'plab ritsarlari — shahar ko'chalarida — qoldi. Ular — so'nggi askar sifatida — o'ldirilib ketguncha — jang qildi.

Akka quladi. 200 yillik Salib davri — tugadi.
Ammo Gospitalyerlar — tugamadi.

KIPR VA RODOS: DENGIZ IMPERIYASI
Gospitalyerlar — Akkadan qochib — Kiprga bordi. U yerda — bir necha yil — sargardon.

Keyin — 1309-yilda — Rodos orolini oldi.
Bu — buyuk strategik qaror edi.

Rodos — O'rta yer dengizining o'rtasida. Konstantinopoldan Misrga yo'l — shu yerdan o'tadi. Kim Rodosni nazorat qilsa — O'rta yer dengizini nazorat qiladi.

Gospitalyerlar — quruqlikdagi jangchilardan — dengiz kuchiga aylandi.

Ular — kuchli dengiz floti qurdi. O'z kemalarini. O'z dengizchilarini. O'z dengiz taktikalarini.

Va — dengizda — musulmon savdo kemalariga — hujum qildi. Piratlik. Ammo "muqaddas piratlik" — ular uchun.

Bu — Usmonli imperiyasiga — ulkan muammo edi.

RODOS QAMALI: 1480
Sulton Mehmed II — Konstantinopolni olgan — fatih. U — Rodosni ham xohladi.

1480-yil — Usmonli floti — 100,000 dan ortiq askar bilan — Rodosga keldi.

Gospitalyerlar — 600 ritsаr. 1500 yollangan askar. 4000 shahar fuqarosi.
Bu — tengsiz kurash edi.

Ammo Gospitalyerlar — qo'yib bermadi.
Buyuk Magistr Pierre d'Aubusson — shahar mudofaasini shaxsan boshqardi. U devor tepasida turdi. Askarlarni ilhomlantiоdi.

Usmonlilar — bir qator hujum qildi. Har safar — devorga yaqinlashdi. Har safar — itarib yuborildi.

3 oydan keyin — Usmonlilar — ketdi.
Yevropa — bu g'alabani nishonladi. "Rodos — xristianlikning qal'asi" deyildi.

Ammo 42 yildan keyin — yana keldi.

RODOS QAMALI: 1522
Sulton Sulaymon Qonuniy — 400 kema. 100,000 dan ortiq askar.

Bu safar — Gospitalyerlar 7000 askar bilan. Buyuk Magistr Philippe Villiers de l'Isle-Adam.

6 oy davom etdi. Usmonlilar — yerdan tunel qazidi. Devor ostiga portlovchi modda qo'ydi. Devorlar — portladi.

Oxirida — Gospitalyerlar taslim bo'ldi. Ammo sharafli taslim bo'lish. Sulaymon ularga yozdi: "Siz — jasurlik bilan jang qildingiz. Erkin ketish huquqi — siz va fuqarolaringizga."

Gospitalyerlar — Rodosdan — 1 yanvar 1523-yilda — ketdi.

Sulaymon — o'z generaliga dedi: "Bu qahramon cholni vatanidan mahrum qilganim — meni qayg'urtiradi."

Dushman — dushmaniga hurmat ko'rsatgan lahza.

MALTA: ENG BUYUK JANG
Rodosdan keyin — Gospitalyerlar — yana sargardon. 7 yil davomida — hech joyda muqim emas.

1530-yilda — Ispaniya qiroli Karl V — ularga Malta orolini bеrdi.

Malta — kichik. Quruq. Kamsuv. Aholisi — kam. Strategik ahamiyati — katta.

Gospitalyerlar — bordi. Qasrlar qurdi. Flot rivojlantirdi.
Va 1565-yilda — eng buyuk jang.

MALTА QАMALI: 1565
Sulton Sulaymon — Rodosni olgan. Ammo Gospitalyerlar — Maltada. Yana. U — ularni tugatmoqchi edi.

Flot — 200 kema. Armiya — 40,000 dan ortiq askar. General — Mustafa Pasha va Admiral Turgut Reis.
Gospitalyerlar — Buyuk Magistr Jean Parisot de Valette boshchiligida — 500 ritsаr. 6000 yollanma askar. Mahalliy Malta aholisi.

40,000 — 6,500 ga qarshi.
May 1565 — 8 sentabr 1565. To'rt oy.
Bu qamal — O'rta asrning eng dramatik harbiy voqealaridan biri.

Usmonlilar — birinchi navbatda — Fort Sen Elmo ni olmoqchi bo'ldi. Kichik qal'а. Kirish nuqtasi.

Fort Sen Elmo — 600 askar tomonidan himoyalangan.
Usmonlilar — bir oy — uni olmoqchi bo'ldi. Ko'p yo'qotib.
Nihoyat — Fort Sen Elmo quladi. Barcha himoyachi — o'ldi.

Mustafa Pasha — fath qilgan qal'adan — qarshidagi asosiy qal'aga — Gospitalyerlar qal'asiga — qaradi.
U dedi: "Sen Elmo — bu narxga tushdi. Asosiy qal'a qanchaga tushadi?"

Turgut Reis — qamal boshida — o'q tegib o'lgan edi.
Valette — Fort Sen Elmo qulagan kuni — asirga olingan Usmonli askarlarini — boshlarini kesib — Usmonli qal'asiga — to'p bilan otdi.

Bu — habar edi. "Biz — taslim bo'lmaymiz."
Usmonlilar — asosiy qal'aga — hujumga o'tdi. Har safar — qaytarildi.

Sentabr 7-si — Usmonlilar — yana ulkan hujum. Bu — so'nggi urinish edi.

Valette — 71 yoshida — zirhini kiydi. Devorga chiqdi. Shaxsan jang qildi. Askarlar uni ko'rdi. Ruh ko'tarildi.
Sentabr 8- — Sitsiliyadan — Ispaniya yordami — 10,000 askar — kemada.

Usmonlilar — ketdi.

Butun Yevropa — bu g'alibani nishonladi. Papa — "Malta muqaddas o'yin maydoni edi — xristianlik uchun" dedi.
Valette — g'alaba uchun yangi shahar qurdi. Shahar nomini unga qo'ydi.

Bugun ham — Malta poytaxti — Valletta — shu nom bilan ataladi.

DIN MASALASI: ULAR HAQIQATAN ISLOM DUSHMANIMIDI?

Bu — murakkab savol.
Bir tomondan — ular Salib jangchilar edi. Muqaddas yer uchun kurashar edi. Va Muqaddas yer — musulmonlar nazoratida edi. Demak — ular — muslimlarning dushmani.

Ammo ikkinchi tomondan — haqiqat ancha murakkabroq.

Rodosda — Gospitalyerlar — musulmon tibbiyot bilimlaridan foydalanardi. Ibn Sino, al-Rozi — arab tabobati — ularning shifoxonalarida ishlatilardi. Ular — dushmanining bilimini oldi.

Maltа qamalidan keyin — ko'plab Usmonli asirlar— Gospitalyerlar shifoxonasida davolandi. Asirlar ammo ular ham kasallar edi.

Ba'zi Gospitalyer magistrlar — Usmonli diplomatlari bilan — tinch munosabat qurdi. Savdo. Asir almashuv. Hattoki — yashirin muzokaralar.

Va eng paradoks fakt — Gospitalyerlar — bir vaqtning o'zida — musulmon hojilarini ham davolardi. Ular Quddusga borayotgan bo'lsa — kasalxonada joy bor edi. Din — farzandlari uchun emas. Kasal uchun.

Ular — diniy urushning jangchilari edilar. Ammo shifokor sifatida — "dushman" ham inson edi.

NAPOLEON VA MALTA: XIJOLAT BILAN TUGAGAN BOB
1798-yil.

Napoleon Bonapart — Misr yurishi uchun — yo'lda. Malta — yo'l ustida.

U — Gospitalyerlarga xabar yubordi: "Malta orqali o'taman. Suv va oziq-ovqat kerak."

Gospitalyerlar — rad etdi. "Biz neytral — bir vaqtda ikki kemadan ko'p odam qabul qila olmaymiz."

Napoleon — hujum qildi.
Va — Gospitalyerlar — 3 kunda — taslim bo'ldi.

Nega bu qadar tez?
Chunki Gospitalyerlar — 200 yil tinchlikda — harbiy kuchini yo'qotgan edi. Ko'plab ritsarlar — siyosiy intrigalarda. Safda — kam odam. Ruh — past.
Malta — berildi.

Bu — Gospitalyerlarning eng uyatli lahzasi edi.
Ammo hikoya tugamadi.

BUGUNGI KUN: 900 YILLIK TASHKILOT
Napoleon Malta ni oldi. Gospitalyerlar — yana sargardon.

Rossiyaga bordi. Keyinchalik — Rimga.
1834-yilda — Rimda — rasmiy o'rnatildi. Muqaddas Yohanna Malto Suveren Ordeni — Sovereign Order of Malta.

Bugun — bu tashkilot — ulkan:
Geografiya jihatdan — yer maydoni yo'q. Ammo — suverenlik bor. 110 davlat bilan diplomatik munosabat. BMT da — kuzatuvchi maqomi.

Faoliyat — bugungi Gospitalyerlar — 120 mamlakatda — tibbiy yordаm ko'rsatadi. Urush zonalari. Tabiiy ofatlar. Qaashshoq aholi.

Yil davomida — 200 milliondan ortiq odamga — tibbiy yordam. Kasalxonalar. Dispanserlar. Ambulanslar. Ko'ngilli xodimlar — 80,000.

Bu — 900 yil oldingi Quddus shifoxonasining davomi.
Qurollari — yo'q. Qasrlari — yo'q. Ammo — ruhi — qoldi.

SABOQLAR
Birinchi saboq: Maqsad — tashkilotni tashkilotdan kuchliroq qiladi. Gospitalyerlar — Quddusni yo'qotdi. Rodosni yo'qotdi. Maltani yo'qotdi. Ammo — shifokorlik missiyasi — yo'qolmadi. Shu maqsad — ularni 900 yil yashattirdi. Yer, qal'a, flot — yo'qolishi mumkin. Ammo aniq maqsad — qoladi.

Ikkinchi saboq: Paradoks — kuch berishi mumkin. Shifokor va jangchi — qarama-qarshi ko'rinadi. Ammo Gospitalyerlar — bu qarama-qarshilikni — o'z kuchiga aylantirdi. Ular — shifokor bo'lgani uchun — jangchilardan ko'proq narsani tushunardi. Hayot qiymati. Azob. Inson tanasining zaifligi. Bu tushuncha — ularni boshqа ritsarlik ordenlaridan — insoniyroq qildi.

Uchinchi saboq: Dushman — ham inson. Gospitalyerlar — muslimlarga qarshi yillar jang qildi. Ammo ularning shifoxonasida — muslim kasalga ham joy bor edi. Bu — zaiflik emas. Bu — ulkan kuch. Dushmanini inson sifatida ko'ra olish — uni yengishdan ko'ra qiyinroq. Va ko'pincha — ahamiyatliroq.

To'rtinchi saboq: Muvaffaqiyatsizlik — so'nggi so'z emas. Napoleon 3 kunda Maltani oldi. Ko'pchilik o'yladi: Gospitalyerlar tamom. Ammo ular — 200 yildan keyin — hali ishlamoqda. Tashkilotning eng yomoni — mag'lubiyat emas — maqsadsiz qolish. Maqsad bor ekan — yo'l topiladi.

YAKUNIY SO'Z
1023-yil. Quddus. Kichik shifoxona.
Amalfiylik savdogarlar — kasallarni davolamoqda.
900 yil o'tdi.

Ular — Rodosni himoya qildi. Maltada qon to'kdi. Dengizda jang qildi. Imperiyalarga qarshi turdi.

Va bugun — 120 mamlakatda — ularning xodimlari — kasallarni davolamoqda.

Quddus yo'qoldi. Rodos yo'qoldi. Malta yo'qoldi.
Ammo shifoxona — qoldi.

Chunki hamma narsa — 1023-yildagi bir g'oyadan boshlangan edi.

"Har bir kasalni — Xudo kabi ko'ring."
Bu g'oya — qirol tomonidan berilmagan. Papa tomonidan buyurilmаgan. Jang maydonida topilmagan.
U — oddiy shifokorlar miyasida — tug'ilgan.

Va 900 yildan keyin — hali ishlaydi.
Ehtimol — tarixning eng chidamli g'oyalaridan.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning so'zingiz granitdan ham qattiq bo'lsin, harakatlaringiz mukammal aniq bo'lsin va hayotning har qanday sinovlarida turgan holda, hatto sizning yiqilishingizni chin dildan xohlaydiganlar ham hurmat qiladigan bir holatga ega bo'ling."

Nikolay I©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar siz buyuk bir narsa yaratmoqchi bo'lsangiz, uzoq asrlarga chidab turadigan narsa, unda eskirgan narsalarni, bir qator eski qarashlarni va boshqa odamlarning jizzakiligini oʻzingizga dushman biling."

Pyotr I©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

VATAN: XAYOLIY CHIZIQ, HAQIQIY SEVGI

Hech kim vatanni ko'rmagan. Hech kim uni ushlab koʻrmagan. Ammo odamlar — uning uchun — o'z hayotini beradi.

1799-yil. Misr. Fransuz askari — qumda yotibdi. Yaralangan. O'lim yaqin.
U — uydan minglab kilometr uzoqda. Fransiyani — ehtimol endi hech qachon ko'rmaydi.

Uning yonida — sherigi tiz cho'kadi. So'nggi so'zlarini eshitmoqchi.
Askar — pichirlaydi: "Vatan uchun..."

Bu — g'alati jumla. Askar — Fransiyada — biror aniq joyni nazarda tutmayapti. U — Parijni, o'z qishlog'ini, o'z oilasini — aytmoqchi emas.

U — bir tushunchani aytmoqda. Mavhum. Ko'rinmаs. Ammo — uning uchun hayotidan qimmatliroq.
Vatan.

Bu so'z insoniyat tarixidagi eng kuchli, eng murakkab, eng ko'p qon to'kilgan tushunchalardan biri.

Keling oʻrganamiz: bu tushuncha qayerdan keldi? Va nima uchun — bu qadar kuchli?

VATAN NIMA — VA NIMA EMAS?
Bu savol — birinchi qarashda oson ko'rinadi. Ammo unday emas.

Vatan — bu yer emas. Chunki yer — o'zi hech narsa his qilmaydi. Tuproq bu tuproq. U — Toshkentda ham, Parijda ham, Tokioda ham — bir xil kimyoviy tarkibga ega.

Vatan — bu davlat emas. Chunki davlat — chegaralar, qonunlar, hukumat. Bular o'zgaradi. Chegaralar — siljiydi. Hukumatlar — almashadi. Ammo vatan tuyg'usi — qoladi.

Vatan — bu millat emas. Chunki bir millatning vakillari — turli davlatlarda yashashi mumkin. Va ular baribir — bir vatanni his qilishlari mumkin. Yoki — aksincha — bir davlatda yashab — boshqa vatanni sevishlari mumkin.

Unda — vatan nima?

Vatan — bu tuyg'u. Yer, til, tarix, madaniyat, xotira — bularning barchasi birlashib — bir odamda — "bu — meniki" degan his uyg'otadi.

Va bu his — kuchli. G'alati darajada kuchli.

QADIMGI DUNYODA: VATAN TUSHUNCHASI QANDAY EDI?

Bugungi ma'noda "vatan" — qadim zamonlarda mavjud emas edi. Ammo uning ildizlari — juda qadimga boradi.

QADIMGI YUNONISTON: POLIS SEVGISI
Qadimgi yunonlar — "vatan" tushunchasini bilmasdi. Ular — polis — shahar-davlat — ga sadoqat his qilardi.

Afinalik — Afinaga sadoqatli. Spartalik — Spartaga. "Yunoniston" degan yagona vatan tuyg'usi — kuchsiz edi.

Ammo — Fors urushida — birinchi marta — kengroq tuyg'u paydo bo'ldi. Barcha yunon shaharlari — Fors imperiyasiga qarshi — birlashdi.

Marafon jangida — yoki Fermopil da — jangchilar — nafaqat o'z shahri uchun — "Yunoniston" uchun jang qilayotganini his qildi.

Bu — mikro-vatan (polis) va makro-vatan (Yunoniston) tuyg'ulari — bir vaqtda mavjud bo'lishi mumkinligini ko'rsatgan birinchi misollardan biri.

QADIMGI RIM: PATRIA TUSHUNCHASI
Rim — bu tushunchaga — muhim so'z berdi.

Patria — lotincha — "ota yeri" degani. Bu so'zdan — inglizcha "patriot", "patriotism" kelib chiqdi.

Rim fuqarosi uchun — patria — muqaddas edi.

Tsitseron yozgan: "Vatan uchun — hamma narsa qurbon qilinishi kerak. Hatto o'z hayoting ham."

Rim armiyasining kuchi — qisman shu tuyg'udan kelardi. Askar — nafaqat maosh uchun — "Rim" degan g'oya uchun jang qilardi.

Ammo — bu Rim — nima edi? Bir shahar? Bir imperiya? Bir millat?

Rim — o'sha davrda — ko'p millatli edi. Gall, ispan, misrlik — hammasi — "Rim fuqarosi" bo'lishi mumkin edi.

Demak — Rim vatani — irqiy emas edi. U — siyosiy, madaniy edi.

O'RTA ASRLAR: VATAN — DIN VA SODIQLIKKA G'ARQ BO'LDI
Rim qulagandan keyin — vatan tushunchasi — g'alati o'zgardi.

O'rta asrda — odamning eng katta sadoqati — nima edi?
Birinchi — Xudo. Ikkinchi — o'z lordiga, feodaliga. Uchinchi — o'z qishlog'iga, hududiga.

"Fransiya" yoki "Angliya" degan — keng vatan tuyg'usi — juda zaif edi.

Oddiy dehqon — "men fransuzman" deb o'ylamasdi. U — "men — falon lordning qishlog'idanman" deb o'ylardi.

Zodagon ham — o'z qirolini emas — ko'pincha — o'z manfaatini o'ylardi. Sadoqat — shaxsiy edi. Milliy emas.
Bu vaziyat — asrlar davomida — davom etdi.

JOAN D'ARK: VATAN TUSHUNCHASINING UYG'ONISHI
1429-yil. Fransiya. Yuz yillik urush davom etmoqda. Angliya — Fransiyaning katta qismini nazorat qiladi.

Bir qishloq qizi — Joan d'Ark — 17 yoshda — ovoz eshitdi. "Fransiyani qutqar," dedi ovoz.