U — armiyaga bordi. Askarlarni ilhomlantirdi. Va — birinchi marta — Fransiya tarixida — keng miqyosda — milliy tuyg'u — paydo bo'ldi.

Joan — "men — Orleanlikman" yoki "men — falon lordning odamiman" demadi. U — "Fransiya" deb — aytdi. Keng, umumiy tushuncha.

Bu — muhim burilish edi. Vatan — endi shaxsiy sadoqatdan — millat sadoqatiga — ko'chdi.

Joan — keyinchalik — otashda — yoqib o'ldirildi. Ammo uning qoldirgan tuyg'usi — o'lmadi.

Bugun ham — Fransiyada — u — milliy qahramon. Millatning ramzi.

VESTFAL SULHI: ZAMONAVIY DAVLATLAR TUG'ILDI
1648-yil. O'ttiz yillik urush tugadi. Yevropa — Vestfal sulhi ni imzoladi.

Bu — dunyo tarixining eng muhim hujjatlaridan biri.
Nima o'zgardi?

Ilgari — Yevropada — hokimiyat — murakkab qatlamlarda edi. Papa. Muqaddas Rim imperatori. Mahalliy hukmdorlar. Hamma — bir-birining ustidan — biroz hokimiyatga ega edi.

Vestfal sulhi — yangi printsip kiritdi: suverеnetitet.
Har bir davlat — o'z hududida — mustaqil. Boshqa hech kim — uning ichki ishlariga aralasha olmaydi.

Bu — zamonaviy "davlat" tushunchasining boshlanishi edi.

Va davlat bilan birga — asta-sekin — "millat" va "vatan" tushunchasi ham — aniqroq shakllandi.

FRANSUZ INQILOBI: VATAN — XALQNIKI BO'LDI
1789-yil. Fransuz inqilobi. Bu — vatan tushunchasi uchun — inqilobiy o'zgarish.

Ilgari — "Fransiya" — qirolniki edi. "L'État, c'est moi" — "Davlat — bu men" — dedi Lui XIV.

Inqilobdan keyin — bu tushuncha — buzildi.
Endi — Fransiya — xalqniki. "Vatan" — qirolga tegishli emas. U — har bir fuqaroga tegishli.

Bu davrda — mashhur qo'shiq yozildi: "La Marseillaise" — Marselеza. Fransiyaning milliy madhiyasi.

Uning so'zlari — dahshatli, kuchli: "Vatan farzandlari, boringlar! Zolimga qarshi qonli bayroq ko'tarildi!"

Bu qo'shiqda — "vatan" — abstrakt tushuncha emas. U — jonli, harakatga chorlovchi kuch.

1792-yilda — Fransiya — Avstriya va Prussiyaga qarshi urushda edi. Fransiya armiyasi — kichik, tajribasiz. Ammo ular — g'alaba qildi. Valmi jangida.

Nima uchun?
Chunki — birinchi marta tarixda — askarlar — qirol uchun emas — vatan uchun jang qilishdi. Bu yangi tuyg'u — ularga kuch berdi.

Fransuz inqilobi — "vatan" tushunchasini — zamonaviy ma'noda — dunyoga berdi.

NAPOLEON VA MILLATCHILIK: G'OYA BUTUN YEVROPAGA TARQALDI
Napoleon — Yevropani bosib oldi. Ammo u — bilmasdan — o'zining eng katta dushmanini — o'zi — tarqatdi.

Napoleon armiyasi — "Fransiya" g'oyasini — olib bordi. Germaniya, Italiya, Ispaniya — bu yerlarga.
Va bu yerlarda — odamlar o'ylay boshladi: "Agar Fransuz — o'z vatani uchun jang qilsа — nima uchun biz — o'z vatanimiz uchun jang qilmaymiz?"

Germaniya — o'sha davrda — 300 dan ortiq kichik davlatga bo'lingan edi. Yagona "Germaniya" — yo'q edi.
Ammo Napoleonga qarshi kurashda — birinchi marta — "germanlik" degan keng tuyg'u — paydo bo'ldi.

Bu — ironiya. Napoleon — Yevropani zabt etishga urindi. Ammo shu jarayonda — u zabt etgan xalqlarda — milliy o'ziga xoslik tuyg'usini — uyg'otdi.

Bu tuyg'u — keyinchalik — Germaniya va Italiya birlashishiga — olib keldi.

VATAN VA JANG: NIMA UCHUN ODAMLAR O'LADI?
Bu — eng qiyin savol.

Nima uchun odam — ko'rmagan, ushlab bo'lmaydigan, mavhum bir tushuncha uchun — hayotidan kechadi?

Psixologlar — bir necha javob berishadi.

Birinchi: Vatan — kengaytirilgan oila tuyg'usi. Inson — biologik jihatdan — o'z oilasini himoya qilishga moyil. Vatan — bu tuyg'uni — kattaroq miqyosga — kengaytiradi. "Mening xalqim" — "mening kattaroq oilam" ga aylanadi.

Ikkinchi: Vatan — o'lmaslik hissi beradi. Inson — o'ladi. Ammo vatan — davom etadi. Agar men vatan uchun o'lsam — men — nimadir katta narsaning bir qismi bo'lib qolaman. Bu — chegaralangan hayotga — ma'no beradi.

Uchinchi: Vatan — kimlik beradi. "Men kimman?" degan savolga — vatan — javob beradi. Men — o'zbekman. Men — fransuzman. Men — yaponman. Bu kimlik — insonga — dunyoda o'z o'rnini his qilishga yordam beradi.

Bu uch tuyg'u birlashganda — kuchli motivatsiya paydo bo'ladi. Kuchli — hattoki o'lim xavfidan ham kuchliroq.

VATAN VA MADANIYAT: TIL, ADABIYOT, MUSIQA

Vatan tuyg'usi — asosan — madaniyat orqali — uzatiladi.
Til. Til — vatanning eng kuchli qamrovchisi. Bir odam — chet elda — o'z ona tilida gapiradigan odamni ko'rsa — bir zumda — "yaqinlik" his qiladi. Til — vatanni — og'izdan-og'izga — avloddan-avlodga — ko'chiradi.

Adabiyot. Har bir millatning — o'z "milliy shoirlari" bor. Pushkin — ruslar uchun. Shekspir — inglizlar uchun. Nаvoiy — o'zbeklar uchun. Bu shoirlar — vatan tuyg'usini — so'zlarga aylantirgan.

Musiqa. Milliy madhiyalar — bo'sh so'z emas. Ular — tuyg'uni — jismoniy jihatdan — his qildiradi. Odam madhiya eshitganda — jismoniy o'zgarish sezadi. Adrenalin. Ko'z yoshi. Bu — musiqaning kuchi.

Ramzlar. Bayroq. Gerb. Milliy kiyim. Bular — mavhum tuyg'uni — ko'rinadigan qilib beradi.

Bu barcha vositalar — bir maqsad uchun ishlaydi: abstrakt tuyg'uni — jismoniy, real his qilinadigan narsaga aylantirish.

O'ZBEKISTON: VATAN TUYGUSINING O'ZIGA XOS YO'LI
Markaziy Osiyoda — vatan tushunchasi — o'ziga xos yo'l bosib o'tdi.

Tarixan — bu hudud — turli xonliklar, amirliklar — Buxoro, Xiva, Qo'qon — bo'lib boshqarilgan.

"O'zbekiston" degan — yagona milliy davlat tushunchasi — nisbatan yangi.

Sovet davrida — 1924-yilda — O'zbekiston SSR tashkil topdi. Bu — ma'muriy chegara sifatida — boshlandi.
Ammo — vaqt o'tishi bilan — bu ma'muriy chegara — ichida — haqiqiy vatan tuyg'usi — o'sdi.

Til. Alisher Navoiy merosi. Amir Temur tarixi. Buxoro va Samarqand me'morchiligi. Bular — birlashib — "O'zbek vataniga" — chuqur tuyg'u — yaratdi.

1991-yilda — mustaqillik — bu tuyg'uni — rasmiy davlat shakliga — kiritdi.

Bu — ko'rsatadi: vatan — ba'zan — avval siyosiy chegara sifatida — tug'iladi. Keyin — chuqur tuyg'uga — aylanadi.

VATAN VA MILLATCHILIK: XAVFLI CHEGARA
Vatan sevgisi — go'zal tuyg'u. Ammo u — xavfli tomonga — burilishi mumkin.

Patriotizm — o'z vatanini sevish. Boshqa vatanlarni — kamsitmasdan.

Millatchilik (nationalism) — o'z vatanini — boshqalardan — ustun deb bilish. Bu — xavfli yo'l.

Tarix — bu farqning — nima uchun muhimligini — ko'rsatgan.
Gitler — Germaniya sevgisini — boshqa xalqlarni yo'q qilish — bahonasiga aylantirdi. "Germaniya — boshqa millatlardan ustun" — bu g'oya — millionlab odamning o'limiga sabab bo'ldi.

Bu — vatan sevgisining — eng qorong'u shakli.

Farq — qayerda?
Sog'lom patriotizm: "Men — o'z vatanimni — sevaman. Va — boshqalarning — o'z vatanini sevishini hurmat qilaman."

Xavfli millatchilik: "Men — o'z vatanimni — sevaman. Va — bu meni — boshqalardan — ustun qiladi."
Bu ikkitasi orasidagi chegara — nozik. Ammo — hayotiy — muhim.

ZAMONAVIY DAVR: GLOBALLASHUV VA VATAN
XXI asrda — savol paydo bo'ldi: internet, global iqtisodiyot, migratsiya davrida — vatan tushunchasi — hali ham muhimmi?

Ba'zi olimlar aytdi: "Vatan — eskirgan tushuncha. Biz — dunyo fuqarolariga — aylanmoqdamiz."

Ammo — statistika — boshqa narsani ko'rsatadi.
Har qanday katta sport musobaqasida — Olimpiada, Jahon chempionati — millionlab odam — o'z bayrog'ini — g'urur bilan ko'taradi.

Chet elga ko'chib kеtgan odamlar — o'z bolalariga — ona tilini o'rgatishga — harakat qiladi. O'z milliy taomlarini — pishirishda — davom etadi. Milliy bayramlarni — nishonlaydi.

Vatan tuyg'usi — globallashuv bilan — yo'qolmadi. U — shaklini o'zgartirdi. Ammo — mohiyati — qoldi.

Ehtimol — bu — insoniyat tabiatining — chuqur qismi. Biz — kattaroq narsaga — tegishli bo'lishni — xohlaymiz.

SABOQLAR
Birinchi saboq: G'oya — quroldan kuchliroq. Napoleon — Yevropani — qurol bilan — bosib oldi. Ammo shu jarayonda — u — o'zi bilmasdan — "vatan" g'oyasini — tarqatdi. Bu g'oya — keyinchalik — Germaniya va Italiyaning birlashishiga — olib keldi. G'oyalar — quroldan — uzoqroq — yashaydi.

Ikkinchi saboq: Til — vatanning eng kuchli saqlovchisi. Millat — chegara yo'qotsа ham — tilini saqlаsа — o'zligini — saqlaydi Til yo'qolsa — vatan tuyg'usi — ancha zaiflashadi. Shuning uchun — tarix davomida — bosqinchilar — birinchi navbatda — mahalliy tilni — bostirishga — harakat qilishgan.

Uchinchi saboq: Sevgi va ustunlik — bir narsa emas. Vatanni sevish — go'zal. Vatanni — boshqalardan — ustun deb — bilish — xavfli. Bu ikki tuyg'u — bir-biriga — juda o'xshaydi. Ammo — ular orasidagi — farq — millionlab hayotni — belgilagan.

To'rtinchi saboq: Mavhum tushuncha — eng kuchli motivatsiya bo'lishi mumkin. Vatan — ko'rinmaydi. Ushlab bo'lmaydi. Ammo — odamlar — uning uchun — hayotidan — kechadi. Bu — ko'rsatadi: insonni — eng kuchli harakatga — undaydigan narsa — ko'pincha — moddiy emas — ma'naviy.

Beshinchi saboq: Vatan — shaklini o'zgartiradi, ammo yo'qolmaydi. Qadimgi polisdan — o'rta asr feodalizmiga — undan — zamonaviy millat-davlatga — vatan tushunchasi — doim — o'zgargan. Ammo — asosiy tuyg'u — "bu meniki" degan — his — 3000 yildan beri — insoniyat bilan birga.

YAKUNIY SO'Z
Misr qumida — yotgan fransuz askari — nimani his qildi?

U — Parijni ko'rmadi. U — o'z uyini — o'ylamadi.
U — bir tushunchani — his qildi. Mavhum. Katta. O'zidan — kattaroq.

Vatan — bu — yer emas. Bu — davlat emas. Bu — hukumat emas.

Vatan — bu — millionlab odamning — bir vaqtda, bir tushuncha atrofida — birlashgan — tuyg'usi.

Bu tuyg'u — 3000 yil oldin — Yunon polisida — tug'ildi. O'rta asrlarda — sekinlashdi. Fransuz inqilobida — qayta uyg'ondi. Va — bugun ham — har bir milliy bayramda, har bir sport musobaqasida, har bir madhiya kuylanganda — yashamoqda.

Hech kim vatanni — ko'rmagan.
Ammo — millionlab odam — uning uchun — yashagan. Va — o'lgan.
Bu — insoniyatning — eng g'alati, eng kuchli — sirlaridan biri.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizga taqdirizngizga bitilgan har bir narsa sodir bo'ladi, hatto agar siz eng mustahkam qulf ortida yashinsangiz; va siz qanchalik kuch va yig'i bilan harakat qilsangiz ham, sizga nasib etmagan narsa kelmaydi."

Arab hikmati©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Biz ko'pincha ko'ramiz, lekin tushunmaymiz; tinglaymiz, lekin eshitmaymiz, narsalarning yuzasi bo'ylab doimiy shovqin ichida harakat qilamiz."

Leonardo da Vinchi©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar siz hali ham adolatga ishonsangiz, qiyin hayot kechirishingiz kerak."

Erich Mariya Remark©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Taqdir ketmoqchi bo'lganlarni boshqaradi, qarshilik ko'rsatganlarni esa sudrab yuradi."

Seneca©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Biz hayotdan darhol javoblar kutish, voqealarni tezlashtirish va allaqachon ketishi kerak bo'lgan narsalarni saqlab qolishga harakat qilish orqali juda ko'p tashvish ko'ramiz."

Sharq hikmatlari

Https://t.me/tarixi_dunyo ©️

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

ODAM: TABIATNING ENG DAHSHATLI YIRTQICHI

U tishsiz edi. Tirnoqsiz edi. Sekin yugurardi. Kuchsiz edi. Va baribir u sayyoradagi eng qo'rqinchli jonzotga aylandi.

Taxminan 2 million yil oldin. Sharqiy Afrika savannasi.
Bir guruh ilk odam ochiq dashtda yuribdi. Ularning balandligi yarim metr atrofida. Vazni 40 kilogramm atrofida. Ularning tishlari go'shtni yirtishga yaroqsiz. Tirnoqlari ov qilishga yaroqsiz. Tezligi hech qanday jonivorni quvib yetishga yetmaydi.

Ular ovchi emas edi. Ular ov qilinuvchi edi.

Sherlar, gyenalar, katta yirtqich mushuklar bu odamlarni oson o'lja deb bilardi. Ularning suyaklari arxeologik qazishmalarda yirtqich tishlari izlari bilan topilgan. Bosh suyaklarida leopard tishi izlari. Qovurg'alarda gyena tishlari izlari.

Bu inson, yer yuzida eng zaif, eng himoyasiz jonivorlardan biri edi.

Va bugun o'sha zaif inson avlodlari sayyorani boshqaradi. Har qanday hayvonni yo'q qilish qudratiga ega. Butun ekotizimlarni o'zgartiradi. Va tarixda eng ko'p turni yo'q qilgan yirtqich sifatida hisoblanadi.
Bu o'zgarish qanday sodir bo'ldi?

FIZIK ZAIFLIK: ASOSIY HAQIQAT
Insonning fizik jihatdan zaifligi haqiqat.

Bizda o'tkir tirnoq yo'q. Katta, yorqin tish yo'q. Zaharli chaqish yo'q. Tez yugurish qobiliyati yo'q. Gepard soatiga 100 kilometr yuguradi. Odam soatiga 25-30 kilometr, eng yaxshi sportchi.

Kuch jihatidan ham inson boshqa ko'p yirtqichlardan orqada. Sher o'nlab baravar kuchliroq.

Agar tabiat sinovi faqat "kim kimni yenga oladi" bo'lganda, inson allaqachon yo'qolib ketgan bo'lardi.
Ammo bizda bir narsa bor edi. Boshqa hech bir jonivorda yo'q darajada.

Aql va fikrlash qobiliyati.
Va bu aql yolg'iz o'zi biror narsani o'zgartirmasdi. Uni ishlatish yo'lini topmaguncha.

OLOV VA SAVANNAGA YOʻL: BIRINCHI SILJISH
Taxminan 2,6 million yil oldin ajdodlarimiz toshni yorib, o'tkir buyum yasashni o'rgandi.

Bu oʻtkir toshlar deb ataladi. Sodda. Kesuvchi qirrali toshlar. Ammo bu inqilob edi.

Nima uchun?
Chunki endi bizning ajdodlarimiz yirtqichlar ov qilib, to'yib, tashlab ketgan murdalarga yeya oldi. Va o'sha toshlar bilan teri va suyakni kesa oldi. Ilgari hech qanday jonivor bunday qila olmasdi. Faqat kuchli jag'li yirtqichlar suyakni sindirib, ichidagi ilikni yeya olardi.
Inson o'sha ilikka asbob orqali yetishdi.

Bu birinchi qadam edi. Biz yirtqichlar tashlagan qoldiqlardan foydalanishni boshladik.

OLOV VA OVCHILIK: YANGI TAKTIKA
Bir kunga kelib bizning ajdodlarimiz faqat qoldiqni yeyish bilan chegaralanmadi. Ular ov qila boshladi.

Ammo qanday? Bizda tez yugurish, kuch, tabiiy qurol yo'q edi.

Javob g'alati va samarali darajada oddiy edi.

Chidamli ovlash usuli.
Bu insoniyatning eng noyob qobiliyatlaridan biri.
Ko'p hayvon juda tez yuguradi. Ammo qisqa masofaga. Keyin ular nafas olish uchun to'xtashi kerak. Ularning tanasi issiqlikni samarali chiqara olmaydi.

Odam esa teri usti orqali terlaydi. Va bu terlash issiqlikni samarali chiqaradi. Odam sekin yuguradi. Ammo uzoq muddat.

Shuning uchun bizning ajdodlarimiz bir kiyikni yoki antilopani soatlab, hattoki kunlab quvib yurishardi. Issiq quyoshda. Sekin, doimiy tezlikda.

Hayvon tez qochib ketardi. Keyin nafas olish uchun to'xtardi. Ovchi yaqinlashardi. Hayvon yana qochardi. Yana to'xtardi.

Nihoyat hayvon issiqlikdan holdan toyardi. Yiqilardi. Va qurolsiz odam uni oddiy tayoq bilan o'ldira olardi.

Bu yirtqichlik emas edi. Bu sabr va aql edi.
Kalaxari cho'lida bugun ham ba'zi qabilalar bu usulni ishlatishadi. Bu insoniyatning eng qadimgi ov strategiyalaridan biri.

OLOV: YIRTQICHNI DUSHMANDAN QUROLGA AYLANTIRDI
Taxminan 1 million yil oldin insoniyat hayotini abadiy o'zgartirgan narsani qo'lga kiritdi.

Olov.
Ilgari olov dahshat edi. O'rmon yong'ini. Barcha jonivorlar undan qochadi.

Ammo bizning ajdodlarimiz bir kuni olovni nazorat qilishni o'rgandi.

Bu nima uchun bu qadar muhim edi?
Birinchi, olov kechasi yirtqichlarni chekintirar edi. Endi tunda biz sherlar, leopardlar uchun oson o'lja emas edik.

Ikkinchi, olov pishirish imkonini berdi. Pishirilgan go'sht xom go'shtdan ko'proq energiya beradi. Bu qo'shimcha energiya inson aql qobiliyatining rivojlanishiga xizmat qildi.

Uchinchi, olov hayvonlarni o'zi ovga majbur qildi. Cho'lda olov yoqib hayvonlarni tor joyga haydash mumkin edi. Bu ommaviy ov usuli edi.

Olov insonni birinchi marta tabiiy kuchdan kuchliroq qildi.

AQL VA GURUH: ENG KUCHLI QUROL
Insonning haqiqiy quroli na tishi, na tirnog'i, na jismoniy kuchi edi.

Birgalikda harakat qilish qobiliyati.
Bir odam sherni yenga olmaydi. Ammo yigirma kishi birgalikda, muvofiqlashib, rejalashtirib sherni chekintira oladi. Yoki hattoki o'ldira oladi.

Bu til orqali sodir bo'ldi. Til insonlarga reja tuzish, koordinatsiya qilish, kelajakni tasavvur qilish imkonini berdi.

Bo'ri ham birgalikda ov qiladi. Ammo bo'ri galasi instinktiv. Insonlar galasi ongli. Reja bor. Vazifa taqsimoti bor.

Bir guruh hayvonni ma'lum yo'nalishga haydaydi. Boshqa guruh pistirmada kutadi. Uchinchisi chuqurchaga yo'naltiradi.

Bu murakkab strategiya hech qanday boshqa jonivorda yo'q.

NAYZA VA O'Q-YOY: MASOFA DAHSHATLI QUROL
Taxminan 500 000 yil oldin insonlar nayza yasashni o'rgandi.

Bu insoniyatni o'zgartirgan yana bir qadam edi.

Nima uchun?
Chunki endi hayvon bilan yaqin masofada jangga kirish shart emas edi. Nayza masofadan zarba berish imkonini berardi.

Bu hal qiluvchi ustunlik edi. Sher tishi va tirnog'i bilan jang qiladi. Yaqin masofada. Odam endi bir necha metr masofadan zarba bera oladi.

Keyin o'q-yoy keldi. Taxminan 70 000 yil oldin.
O'q-yoy masofani yanada oshirdi. 30-40 metr. Hayvon endi yaqinlashishdan oldin o'lishi mumkin edi.

Bu jonivorlar o'zining tabiiy qurollarini himoya qila olmasdi. Chunki dushman u yeta olmaydigan masofada edi.

MEGAFAUNA QIRG'INI: DUNYONING ENG KATTA JONIVORLARI YO'QOLDI

Endi insoniyat tarixining eng dahshatli, kamroq eslanadigan qismiga kelamiz.

Insoniyat dunyoga tarqalganda o'zlari bilan birga dahshatli izlar olib bordi.

Avstraliya.
60 000 yil oldin birinchi insonlar Avstraliyaga yetib keldi.
O'sha paytda Avstraliyada hayratlanarli katta jonivorlar bor edi. Diprotodon, og'irligi 2700 kilogramm bo'lgan devcha jonivor. Ulkan kenguru turlari, 3 metr bo'yli. Ulkan yirtqich sudralib yuruvchilar, 5-6 metrlik varanlar.
50 000 yil o'tar-o'tmas bu jonivorlarning aksariyati yo'qoldi.

Iqlim o'zgarishi sabab bo'lishi mumkin deydi ba'zi olimlar. Ammo dalillar boshqacha narsani ko'rsatadi. Qoldiqlarda inson qurolining kesuvchi izlari topilgan. Odamlar joylashgan joylarga yaqin hayvon suyaklari.
Vaqt jihatdan inson kelishi va katta jonivorlar yo'qolishi bir vaqtga to'g'ri keladi.

Shimoliy va Janubiy Amerika.
13 000 yil oldin insonlar Beringiya orqali Amerikaga o'tdi.

O'sha paytda Amerikada ulkan jonivorlar bor edi. Mamontlar. Mastodontlar. Ulkan yer sut emizuvchilar, 4 metrlik. Sabertoothed sher. Amerika sherlari bugungi Afrika sherlaridan ham katta edi.

Bir necha ming yil ichida bu jonivorlarning 70-80 foizi yo'qoldi.

Bu "Kvatener yo'qolish" deb ataladi. Va u dunyoning turli qismlarida insonlar kelgan vaqtga to'g'ri keladi.

Nima uchun bu sodir bo'ldi?
Sabab oddiy. Bu hayvonlar insonni dushman deb tanimasdi. Ularda insonga qarshi tabiiy himoya usullari shakllanmagan edi.

Sher ming yillar davomida boshqa jonivorlar bilan muvozanatda yashagan. Ular bir-birini bilardi. Ov qiluvchi va o'lja tabiiy muvozanatda edi.

Ammo insonlar yangi edi. Ular kutilmagan edi. Ularning nayzasi bir necha metrdan zarba beradi. Ular kunlab hayvonni quvib yura oladi. Ular guruh bo'lib rejalashtiradi.

Bu ulkan jonivorlar oʻzini himoya qila olmadi. Chunki bunday dushmanga qarshi ular tayyor emas edi.
Insonlar yangi turdagi yirtqich edi.

HAYVONNI ITTIFOQCHIGA AYLANTIRISH: ITNI QO'LGA OLISH
Taxminan 15 000-40 000 yil oldin insonlar yana bir muhim qadam qo'ydi.

Ular boshqa yirtqichni o'ziga ittifoqchi qildi.

Bo'ri.
Bo'ri o'sha davrda insoniyatning asosiy raqiblaridan biri edi. Ular bir xil o'ljaga ko'z tikardi. Ular insonga ham hujum qilishi mumkin edi.

Ammo asta-sekin bir muhim narsa sodir bo'ldi. Ba'zi bo'rilar insonlarning lagerlariga yaqinlasha boshladi. Qoldiq ovqat uchun.

Eng kamroq qo'rqadigan, eng do'stona bo'rilar bu lagerlarga yaqin bo'ldi. Va vaqt o'tishi bilan ular insonlar bilan hamkorlik qila boshladi.

Natijasi it edi.
It insoniyatning birinchi ittifoqchi hayvoni bo'ldi.
It insonning hidni his qilish qobiliyatini kuchaytirdi. Uning tezligini oshirdi. Uning ovchilik samaradorligini bir necha baravar oshirdi.

Endi insonlar faqat o'z tanasi bilan emas, boshqa jonivorning kuchi bilan ham ov qilardi.
Bu insoniyat tarixida birinchi marta ikki jonivor bir maqsadda birlashgan lahza edi.

QISHLOQ XO'JALIGI: OV QILISHNI YANGI SHAKLGA SOLISH
Taxminan 12 000 yil oldin insoniyat ov qilishdan dehqonchilikka o'tdi.

Ko'pchilik o'ylaydi, bu ov qilishning tugashi edi.
Ammo bu to'liq to'g'ri emas..

Aksincha, bu yangi, tizimli shakli edi.
Endi inson ov qilib kutmasdan hayvonlarni o'zi nazoratda saqlay boshladi. Qo'y. Echki. Sigir. Cho'chqa.
Bu hayvonlarni asta-sekin o'zgartirdi. Ularning yovvoyi ajdodlaridan ancha zaifroq, ancha itoatkorroq mavjudotlarga aylantirdi.

Va dehqonchilik bilan birga yovvoyi yirtqichlarga qarshi yangi kurash boshlandi.

Bo'ri, ayiq, sher endi inson uchun raqib edi. Chunki ular insonning chorva mollariga hujum qilardi.

Insoniyat bu yirtqichlarni yo'q qilishni boshladi. Tizimli ravishda.

YEVROPADA VA AMERIKADA: YIRTQICHLARNING QIRG'INI
Bu jarayon asrlar davomida davom etdi. Ammo eng shiddatli davri so'nggi bir necha yuz yilda bo'ldi.

Angliyada bo'ri 1680-yillarda butunlay yo'q qilindi.
Yaponiyada Yaponiya bo'risi 1905-yilda so'nggi marta ko'rilgan. Keyin hech qachon.

Amerikada XIX asr oxiri va XX asr boshida hukumat bo'ri va ayiqlarni yo'q qilish uchun mukofot to'lardi. Har o'ldirilgan bo'ri uchun pul berilardi. Millionlab bo'ri o'ldirildi. Ba'zi shtatlarda bo'ri butunlay yo'qoldi.

Sher Afrikadan tashqari deyarli hamma joyda yo'qoldi. Bir vaqtlar sherlar Yevropada, Yaqin Sharqda, Hindistonda keng tarqalgan edi. Bugun ular Afrikaning ba'zi qismlarida va Hindistonning bir kichik hududida qolgan.

Yo'lbars XX asrning boshida 100 000 dan ortiq yovvoyi holda mavjud edi. Bugun taxminan 4000-5000.
Insoniyat o'ziga raqib bo'lgan barcha yirtqichlarni tizimli ravishda yo'q qildi.

Va nafaqat raqib bo'lgan yirtqichlarni. Balki ovlaydigan hayvonlarni ham.

OKEAN: SO'NGGI JABHA
Quruqlikda insoniyat deyarli barcha katta jonivorlarni bo'ysundirdi yoki yo'q qildi.

Keyin inson okeanga yo'l oldi.
Kitlar.
XVIII-XX asrlarda insoniyat kitlarni sanoat miqyosida ov qila boshladi.

Ko'k kit sayyoradagi eng katta jonivor. Uning uzunligi 30 metrgacha. Vazni 150 tonnagacha. Uning yuragi bitta mashina o'lchamida.

XX asrga kelib kitlarni insoniyat sanoat kemasi bilan ov qila boshladi. Garpun to'plari. Ulkan flotlar.
Bir necha o'n yil ichida ko'k kit populatsiyasi 99 foizga kamaydi. Boshqa kit turlari ham deyarli yo'qolishga yaqinlashdi.

Bu dunyodagi eng katta jonivorni sayyoradagi eng kichik jismoniy jihatdan zaif jonivor, inson, yo'q qilishga yaqinlashtirgan voqea edi.

HOZIRGI KUN: EKOTIZIMNI TO'LIQ O'ZGARTIRGAN YIRTQICH
Bugun inson sayyoradagi hech bir yirtqichga o'xshamaydigan bir narsaga aylandi.

Boshqa yirtqichlar ekotizim ichida muvozanatda yashaydi. Sher juda ko'p o'ljani yo'q qilib tashlamaydi. Chunki o'lja kamaysa sher ham kamayadi. Bu tabiiy muvozanat.

Inson bu muvozanatdan chiqib ketdi.
Biz texnologiya orqali ovqatni istagancha ko'paytira olamiz. Shuning uchun bizning sonimiz tabiiy muvozanat talab qilmagan darajada o'sdi.

8 milliard odam. Sayyoradagi hech qanday yirtqich turi bunday songa yetmagan.

Va bizning ta'sirimiz endi faqat ov qilish emas.
Biz o'rmonlarni kesamiz. Yashash muhitlarini yo'q qilamiz. Iqlimni o'zgartiramiz. Okeanlarni ifloslantiramiz.
Olimlar buni "Oltinchi ommaviy yo'qolish" deb atashadi. Dinozavrlarni yo'q qilgan meteorit beshinchi ommaviy yo'qolishga sabab bo'lgan edi.

Oltinchisi meteorit emas.
Biz.

NIMA UCHUN AYNAN INSON?
Bu eng qiziq savol.
Nima uchun barcha jonivorlar orasida aynan bu zaif, sekin, tishsiz mavjudot sayyoraning eng dahshatli yirtqichiga aylandi?

Javob bir narsada jamlanadi.
Boshqa yirtqichlar tanasi bilan rivojlanadi. Inson esa aql va bilim bilan rivojlandi.

Sher million yillar davomida tez yugurish, kuchli jag' rivojlantirdi. Bu sekin jarayon.

Inson tanasini deyarli o'zgartirmadi. Buning o'rniga inson asboblar yaratdi. Va asboblar tabiiy jarayondan million marta tezroq rivojlanadi.

Nayza bir necha avlodda yaratildi. O'q-yoy undan tezroq. Miltiq undan ham tezroq. Yadro quroli bir necha o'n yilda.

Boshqa yirtqichlar sekin sur'atda qolib ketdi.
Biz esa aql orqali bu jarayonni butunlay o'zgartirdik.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Kuch tashqarida emas, ichkarida yashiringan bo'lishi mumkin. Insonda tirnoq yo'q edi. Tish yo'q edi. Jismoniy kuch yo'q edi. Ammo aql bor edi. Va aql barcha jismoniy kamchiliklarni bosib o'tdi. Eng zaif ko'rinuvchi mavjudot eng kuchli bo'lishi mumkin. Agar u to'g'ri yo'lni topsa.

Ikkinchi saboq. Birgalik individual kuchdan kuchliroq. Bitta odam sherni yenga olmaydi. Yigirma odam birgalikda, muvofiqlashib yengadi. Hamkorlik tabiatda eng kam qadrlanadigan, ammo eng kuchli quroldir.

Uchinchi saboq. Yangi tahdid eski himoyani zaif qiladi. Katta jonivorlar inson kelishidan himoyalanmagan edi. Chunki bunday dushmanga qarshi tayyorgarlik yo'q edi. Bu bugun ham dars beradi. Kutilmagan tahdid eng qo'rqinchli. Chunki unga qarshi hech qanday tayyorgarlik yo'q.

To'rtinchi saboq. Kuchni ishlatish muvozanatni buzishi mumkin. Sher o'z kuchini muvozanatda ishlatadi. Inson o'z kuchini muvozanatsiz ishlatdi. Natijada quruqlikning ko'p jonivorlari yo'qoldi. Kuchning o'zi yomon emas. Ammo nazoratsiz kuch halokatli bo'lishi mumkin.

Beshinchi saboq. Eng katta yirtqich o'z-o'zini nazorat qilishni bilishi kerak. Insoniyat barcha boshqa yirtqichlarni yenga oldi. Ammo hali o'z-o'zini to'liq nazorat qila olmayapti. Bugungi ekologik muammolar boshqa jonivor tomonidan emas, biz tomonidan sodir bo'lmoqda. Eng katta yirtqich uchun eng katta sinov boshqasini yengish emas. O'zini nazorat qilish.

YAKUNIY SO'Z
2 million yil oldin. Sharqiy Afrika. Zaif, tishsiz, tirnoqsiz inson sherlardan qochib yashardi.

Bugun sayyoradagi sherlar soni 20 000 dan kam. Va ularning kelajagi bizning qo'limizda.

Bu insoniyat tarixining eng katta paradoksi.
Biz eng zaif yirtqichdan eng kuchlisiga aylandik.
Ammo bu kuch o'zi savol tug'diradi.

Kuchli bo'lish oson.
Kuchli bo'lib muvozanatda qolish qiyin.

Diprotodon yo'qoldi. Mamont yo'qoldi. Ko'k kit deyarli yo'qolishga yaqinlashdi. Yo'lbars 96 foizga kamaydi.
Bu bizning kuchimizning dalili.

Ammo bu bizning donoligimizning dalili emas.
Kuch va donolik ikki xil narsa.

Va insoniyat hali birinchisini allaqachon isbotladi.
Ikkinchisi hali isbotlanishi kerak.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"O'zingizdan ma'lum bo'lmagan maqsadlarni chetga suring, boshqa odamlarning boyligiga bog'liq bo'lishni to'xtating va unutmang, eng boy inson - bu o'zining tinch va xotirjam ongida baxt topgan kishi."

Epikur©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Dilning o'z dalillari bor, ularni bizning sovuq aqlimiz umuman bilmaydi."

Blez Paskal©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Xudolar insonni momaqaldiroq va chaqmoq bilan emas, balki o'zining cheksiz ehtiroslari bilan jazolaydilar, ulardan hech qanday inson yashirina olmaydi."

Euripides©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar qiynalayotgan bo'lsangiz, o'zingizga suyanib, tishni tishga qoʻyib, qilishingiz kerak bo'lgan ishni qiling."

Maksim Gorkiy©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar siz suvga yoki daraxtlarning o'sishiga e'tibor bersangiz, tushunishingiz mumkin: eng muhim narsalar tinchlikda sodir bo'ladi."

Sharq hikmati

Https://t.me/tarixi_dunyo