Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

1942–1945-yillarda Yevropa osmonidagi havo urushi: Strategik bombardimonlar va qonli to'qnashuvlar

1942–1945-yillarda Yevropa osmonida kechgan havo urushi Ikkinchi jahon urushining eng shafqatsiz, uzoq davom etgan va ko'lamdor strategik kampaniyalaridan biriga aylandi. Birlashgan Qirollik qirollik havo kuchlari (RAF) va AQSh harbiy-havo kuchlarining (USAAF) birgalikdagi operatsiyalari Uchinchi Reyxning sanoat salohiyatini yo'q qilish, iqtisodiyotini izdan chiqarish hamda vermahtni moddiy-texnik ta'minotdan mahrum etishga qaratildi. Urush yillarida ittifoqchilar samolyotlari Germaniya va uning bosib olingan hududlariga 2,7 million tonnadan ortiq bombani yog'dirib, Yevropa shaharlarini ulkan vayronagarchilik maydoniga aylantirdi.

AQSh havo kuchlari "kunduzgi aniq bombardimon" taktikasi bo'yicha harakat qildi. B-17 "Uchar qal'a" (Flying Fortress) va B-24 "Liberator" kabi og'ir samolyotlar yordamida nemis harbiy zavodlari, aviatsiya sanoat korxonalari va neftni qayta ishlash majmualari aniq mo'ljalga olindi. Birgina 1944-yil fevral oyida o'tkazilgan "Katta hafta" (Big Week) operatsiyasi davomida AQSh aviatsiyasi 3 800 dan ortiq bombardimonchi va 3 600 ga yaqin qiruvchi samolyotlarni safarbar etdi.

Vashington strategiyasi sanoatni bevosita yakson qilishga qaratilgan bo'lsa-da, bombardimonchilar o'rtasida katta talofatlar berildi. Uzoq masofaga uchuvchi P-51 "Mustang" qiruvchi samolyotlari paydo bo'lgunga qadar, kunduzgi reydlarda uchuvchilarning yo'qotilishi goho 15–20 foizgacha yetib borardi.

Britaniya havo kuchlari esa umuman boshqacha — "kechki hududiy bombardimon" usulidan foydalandi. RAF qo'mondoni Artur Xarris boshchiligida "Lancaster" va "Halifax" bombardimonchilari tunda nemis shaharlarining sanoat hududlari hamda tinch aholi yashash punktlariga o't ochdi. Bu taktika nemis ishchilarining ruhiyatini sindirish va ishlab chiqarishni izdan chiqarishni ko'zlagan edi. RAF tomonidan amalga oshirilgan strategik hujumlar shafqatsiz natijalar keltirdi: 1943-yil iyulida Gamburgga uyushtirilgan "Gomorra" operatsiyasida bir necha kecha ichida 40 000 dan ortiq kishi halok bo'ldi. Urushning yakuniy bosqichida, 1945-yil fevralida Drezden shahriga uyushtirilgan shafqatsiz reyd natijasida 25 000 ga yaqin inson hayotdan ko'z yumdi.

Nemis havo kuchlari (Lyuftvaffe) esa o'z osmonini, zavod va shaharlarini umidsizlarcha himoya qilishga majbur bo'ldi. Ular radar tizimlari, "Messerschmitt Bf 109" hamda "Focke-Wulf Fw 190" kabi zamonaviy qiruvchi samolyotlar va yer usti zenit toplaridan (Flak) iborat qudratli havo mudofaasi halqasini shakllantirdilar.

Urush davomida nemis havo mudofaasi va qiruvchi samolyotlari ittifoqchilarning 40 000 dan ortiq harbiy samolyotini urib tushirdi. biroq kadrlar va yoqilg'i tanqisligi, shuningdek, ittifoqchilarning son jihatdan ustunligi Lyuftvaffeni tobora zaiflashtirib bordi. Yevropa havo urushi 160 000 dan ortiq ittifoqchi uchuvchilar hamda 600 000 ga yaqin tinch aholining yostig'ini quritib, Uchinchi Reyxning uzil-kesil mag'lubiyatini tezlashtirgan hal qiluvchi omillardan biriga aylandi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Bizga ko'pincha shunday tuyuladiki, agar hozir hamma narsa yomonlashsa, bu abadiy davom etadi. Ammo hayot o'zgaruvchan, u keskin burilishlarni yaxshi ko'radi."

Aleksandr Dyuma©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Agar sizda maqsad boʻlsa, shunchaki har kuni, o'zingizning injiqliklaringizni, dangasaligikni yoki boshqa odamlarning kulgilarini yengib, harakat qiling."

Demosten©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Vaqtida boshqa odamlarning ahamiyatsiz hissiyotlaridan uzoqlashishni o'rganing, shunda sizning ongizning tozaligini saqlab qolishingiz mumkin."

Nikolay Gogol©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Insonning tabiatini osonlikcha o'zgartirish mumkin emas, va kimki kichik narsalarda ham xiyonat yoki aldov qilsa, u albatta bundan katta narsalarda ham xiyonat qiladi."

Agaata Kristi©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Sizning vazifangiz - tartibli bo'lish, fikringizni toza saqlash va faqatgina gaplaringiz vaziyatni butunlay o'zgartira oladigan bo'lsagina gapirish."

Sitseron©️

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Bizga bolaligimizdan raqobatlashish, bir-birimizni turtkilash va kimdir bizning imkoniyatimizni, g'oyamizni o'g'irlasa yoki uslubimizni nusxalasa, juda xafa bo'lish o'rgatilgan."

Nikola Tesla©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

"Dunyo oddiy: unga sarflagan kuchingiz, mehnatingiz va sabringiz oxir-oqibat olgan natijangiz boʻladi."

Hesiod©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇

Https://t.me/tarixi_dunyo

YULDUZLAR URUSHI: OSMONNI ZABT ETISH UCHUN KURASH

Ikki davlat. Bir maqsad. Yer atmosferasidan tashqarida g'alaba qozonish.

1957 yil, 4 oktyabr kechasi. Amerika Qo'shma Shtatlarining turli shaharlarida odamlar osmonga tikilib turishdi. Ular kichik, yorqin nuqtani kuzatishardi. Bu nuqta osmon bo'ylab sekin harakatlanardi.
Radio orqali g'alati signal tarqalardi. Pip, pip, pip. Doimiy, ritmik, sodda ovoz.

Bu signal Sovet Ittifoqining Sputnik yo'ldoshidan kelayotgan edi. Insoniyat tarixida birinchi marta inson tomonidan yasalgan ob'ekt Yer orbitasiga chiqarilgan edi.

Amerika bu xabarni eshitgach shokka tushdi. Nima uchun bunchalik katta ta'sir? Chunki Sputnik faqat texnik yutuq emas edi. Bu ideologik zarba edi.

Agar Sovet raketasi kichik metall sharni Yer atrofida aylantira olsa, xuddi shu raketa yadro qurolini ham Amerikaga yetkaza olishi mumkin edi. Bu fikr Amerika xalqini qo'rqitdi.

Shu tunda kosmik poyga rasman boshlandi.

IKKI IMPERIYANING RAQOBATI
Bu poyga vakuumda paydo bo'lmagan edi. Ikkinchi jahon urushi tugagach dunyo ikki qutbga bo'lindi.
Kapitalizm va kommunizm. Amerika va Sovet Ittifoqi.
Sovuq urush davri boshlangan edi. Ikki davlat to'g'ridan-to'g'ri jang qilmasdi, ammo har sohada raqobatlashardi. Iqtisodiyot. Harbiy kuch. Mafkura. Va nihoyat, kosmos.

Kosmos bu raqobat uchun ideal maydon edi. Yer yuzida urush olib borish millionlab hayotni tahdid ostiga qo'yardi. Ammo kosmosda raqobat qilish xavfsizroq edi. Va shu bilan birga u yanada dramatik natijalar berardi.

Kim birinchi bo'lib kosmosga chiqsa, o'sha davlat texnologik va ilmiy jihatdan ustunligini isbotlaydi. Va bu ustunlik butun dunyoga ko'rsatiladi.

Ikkala davlat ham bu poyganing ahamiyatini tushunardi. Va ikkalasi ham unga ulkan resurs sarfladi.

KOROLEV VA FON BRAUN: IKKI DAHO, IKKI TAQDIR
Bu poygani tushunish uchun ikki muhandisni bilish kerak.

Sergey Korolev Sovet raketa dasturining boshi edi. Ammo uning yo'li oson emas edi.

1938 yilda Korolev Stalin repressiyasi qurboniga aylandi. Yolg'on ayblov bilan hibsga olindi. Sibirdagi mehnat lagerlarida yillar o'tkazdi. U yerda tishlarini yo'qotdi. Jag'i sindi. Deyarli o'lgudek kasal bo'ldi.

Keyin, urush davomida, sovet rahbariyati uning muhandislik iste'dodiga muhtoj bo'lib qoldi. U ozod qilindi. Ammo maxfiylik saqlanardi. Uning nomi hech qachon ochiq matbuotda e'lon qilinmadi. U shunchaki Bosh Konstruktor deb atalardi. Butun dunyo uning haqiqiy ismini uning o'limidan keyin bilib oldi.

Vernher von Braun boshqa yo'ldan kelgan edi. Ikkinchi jahon urushi davrida u Germaniyaning V2 raketa dasturini boshqarardi. Bu raketalar Londonga hujum qilish uchun ishlatilgan edi. Minglab odam halok bo'lgan edi.

Urush tugagach, Amerika von Braunni va uning jamoasini o'ziga oldi. Operatsiya nomi Paperclip edi.
Uning nemis o'tmishi Amerikada asta sekin unutildi. U Amerika raketa dasturining yuzi bo'lib qoldi.

Ikkalasi ham buyuk vizioner edi. Ikkalasi ham osmonga intiluvchi. Ammo ular qarama qarshi tomonlarda ishlardi.

SPUTNIK: DUNYONI SHOKKA TUSHIRGAN KUN
Sputnik oddiy ko'rinardi. Kichik metall shar, diametri 58 santimetr. Vazni atigi 83 kilogramm. Ichida faqat radio uzatgich va batareyalar bor edi.

Ammo uning oddiyligi uning ahamiyatini kamaytirmasdi.

Amerika texnologiya jihatidan ustun deb hisoblanardi. Amerikaliklar o'zlarini ilmiy va sanoat jihatdan dunyoning peshqadam davlati deb bilishardi. Sovet Ittifoqi esa orqada qolgan, agrar davlat sifatida ko'rilardi.

Sputnik bu tasavvurni bir kechada buzdi.
Amerika kongressi favqulodda majlis o'tkazdi. Gazetalar birinchi sahifada Sputnik haqida yozdi. Maktablarda matematika va fan darslari kuchaytirildi. Butun millat qo'rquv va uyat aralashgan holatga tushdi.

Bu voqea Amerikada NASA tashkilotining yaratilishiga to'g'ridan-to'g'ri sabab bo'ldi. 1958 yilda tashkil topgan bu agentlik bugungi kunga qadar Amerika kosmik dasturining asosiy muassasasi bo'lib qolmoqda.

LAYKA: KOSMOSDAGI BIRINCHI JONZOT
Sputnik dan bir oy o'tib, Sovet Ittifoqi yana bir zarba berdi.

Sputnik 2 kosmosga uchirildi. Bu safar ichida jonli mavjudot bor edi. Layka ismli it.

Layka Moskva ko'chalaridan olingan sarson it edi. Sovet olimlari uni tanladi, chunki u kichik va sokin xarakterga ega edi.

Rasmiy sovet e'lonlariga ko'ra, Layka bir necha kun kosmosda yashadi va keyin uxlatilgan holda vafot etdi. Ammo bir necha o'n yildan keyin haqiqat oshkor bo'ldi. Layka uchishdan bir necha soat o'tgach, kapsula qizib ketishi natijasida vafot etgan edi.

Bu voqea butun dunyoda hayvon huquqlari haqida bahs uyg'otdi. Ammo o'sha davrda Sovet Ittifoqi buni yutuq sifatida namoyish qildi. Tirik mavjudot kosmosda qanday hayot kechirishi mumkinligini ko'rsatgan birinchi tajriba edi.

GAGARIN: BIRINCHI INSON KOSMOSDA
1961 yil, 12 aprel. Yuriy Gagarin, 27 yoshli sovet uchuvchisi, Vostok 1 kapsulasiga o'tirdi.

U Yer atrofida bir marta aylanib chiqdi. Bu parvoz atigi 108 daqiqa davom etdi. Ammo bu 108 daqiqa insoniyat tarixini o'zgartirdi.

Gagarin kosmosdan qaytganda Sovet Ittifoqining milliy qahramoniga aylandi. Uning tabassumi, samimiyligi, oddiyligi butun dunyoni jalb qildi. U hatto G'arb mamlakatlariga ham tashrif buyurdi. Hamma joyda uni olqishlashardi.

Amerika bu safar ham kechikkan edi. Amerika birinchi insonni kosmosga faqat bir oydan keyin, Alan Shepard orqali, yubordi. Ammo Shepard faqat ballistik parvoz qildi, to'liq orbital emas.

Sovet Ittifoqi kosmik poyganing ikkinchi bosqichida ham g'olib chiqqan edi.

KENNEDI: OYGA BORISH VA'DASI
1961 yil, may. Amerika prezidenti Jon Kennedi kongress oldida chiqish qildi.

U dedi, biz o'ninchi yil tugashidan oldin odamni Oyga qo'ndiramiz va uni xavfsiz qaytarib olib kelamiz.

Bu gap o'sha paytda deyarli aql bovar qilmaydigan darajada jasoratli edi. Amerika hali to'liq orbital parvoz ham qilmagan edi. Oyga borish esa mutlaqo boshqa miqyosdagi vazifa edi.

Ammo Kennedi bu maqsadni tanlagan edi, chunki u aniq va o'lchovli edi. Yoki siz Oyga borasiz yoki umuman bormaysiz. Yarim yutuq bo'lishi mumkin emas edi.

Bu qaror Apollo dasturining boshlanishi bo'ldi. Amerika millionlab dollar, o'n minglab muhandis va olim, va ulkan tashkiliy kuchni bu maqsadga yo'naltirdi.

FOJIALAR: IKKALA TOMON HAM QON TO'KDI
Kosmik poyga faqat yutuqlar tarixi emas. U fojialar tarixi ham.

1967 yil, yanvar. Apollo 1 kapsulasida uchta amerikalik astronavt, Gus Grissom, Ed Uayt va Rojer Chaffi, mashq paytida yong'inda halok bo'ldi. Kapsula ichida sof kislorod muhiti bor edi va kichik uchqun katta yong'inga aylanib ketdi. Eshik ichga qarab ochilmasdi, tashqariga qarab ochilardi va bosim tufayli uni ochib bo'lmasdi.

Xuddi shu yili, aprel oyida, sovet kosmonavti Vladimir Komarov Soyuz 1 kapsulasida halok bo'ldi. Parashyut tizimi ishlamay qoldi va kapsula yerga katta tezlikda urilib halokatga uchradi.

Bu fojialar ikkala tomonga ham dahshatli saboq berdi. Xavfsizlik protokollari qayta ko'rib chiqildi. Texnika yaxshilandi. Ammo insonlar hayotini yo'qotmasdan turib bu yutuqlarga erishib bo'lmasdi.

OYGA QADAM: APOLLO 11
1969 yil, 20 iyul. Dunyo tarixidagi eng ko'p tomosha qilingan voqealardan biri.

Nil Armstrong Apollo 11 kapsulasidan tushib, Oy yuzasiga qadam qo'ydi. Uning so'zlari darhol tarixga kirdi.

Bu inson uchun kichik qadam, insoniyat uchun katta sakrash.

Butun dunyo teleko'rsatuv orqali bu lahzani kuzatdi. Milliardlab odam bir vaqtda bir voqeani ko'rgan birinchi hodisa edi.

Bu, kosmik poyganing yakuniy g'alabasi edi. Amerika Sovet Ittifoqini eng muhim bosqichda ortda qoldirdi.

Sovet Ittifoqi ham inson boshqaruvidagi Oy dasturini rejalashtirgan edi. Ammo Korolev 1966 yilda operatsiya paytida vafot etdi. Uning o'limi va texnik muammolar tufayli sovet Oy dasturi to'xtatildi.

NIMA UCHUN AMERIKA G'OLIB CHIQDI
Bu savol tarixchilar orasida hali ham muhokama qilinadi. Ammo bir necha asosiy sabab ko'rsatiladi.

Birinchi, resurslar. Apollo dasturi o'sha davrda Amerika federal byudjetining sezilarli qismini olgan edi. Bunday miqdordagi resursni faqat kuchli iqtisodiyot ta'minlashi mumkin edi.

Ikkinchi, tashkiliy tuzilma. NASA turli mutaxassislarni birlashtirish va murakkab loyihani boshqarish tizimini yaratgan edi.

Uchinchi, Korolevning o'limi. Sovet dasturi bitta odamga juda ko'p bog'liq edi. U vafot etgach, dastur o'z ruhini va yo'nalishini yo'qotdi.

To'rtinchi, texnik yondashuv. Amerika Saturn V raketasini yaratdi. Bu hali ham insoniyat qurgan eng kuchli raketa hisoblanadi. Sovet Ittifoqining N1 raketasi esa bir necha marta muvaffaqiyatsiz sinovdan o'tdi va hech qachon muvaffaqiyatli uchirilmadi.

SOVET ITTIFOQI BUTUNLAY YUTQAZMADI
Amerika Oyga birinchi bo'lib borgan bo'lsa ham, Sovet Ittifoqi kosmik dasturda ko'p yutuqlarga erishdi.

Sovet Ittifoqi birinchi sun'iy yo'ldosh, birinchi tirik mavjudot, birinchi inson, birinchi ayol kosmonavt, Valentina Tereshkova, birinchi kosmosga chiqish, Alexey Leonov, va birinchi kosmik stansiya, Salyut, kabi yutuqlarga ega bo'ldi.

Sovet Ittifoqi keyinchalik Mir kosmik stansiyasini yaratdi. Bu stansiya uzoq muddatli kosmosda yashash bo'yicha ulkan tajriba to'pladi.

Demak bu poyga bir tomonlama g'alaba emas edi. Har ikkala davlat ham turli sohalarda birinchi bo'lgan edi.

POYGADAN HAMKORLIKKA
1975 yilda tarixiy voqea sodir bo'ldi. Amerika Apollo kapsulasi va Sovet Soyuz kapsulasi kosmosda bir biriga ulandi. Astronavtlar va kosmonavtlar qo'l bilan salomlashishdi.

Bu voqea Apollo Soyuz Test Loyihasi deb atalgan. U kosmik poyganing yumshoq tugashini belgiladi.

Keyinchalik, sovuq urush tugagach, ikkala davlat ham hamkorlik yo'liga o'tdi. Xalqaro kosmik stansiya loyihasi bunga eng yorqin misol. Amerika, Rossiya va boshqa davlatlar birgalikda bu stansiyani qurdi va boshqaradi.

Bir vaqtlar bir birini yengishga urinayotgan ikki imperiya, keyinchalik birgalikda ishladi.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Raqobat ba'zan eng buyuk yutuqlarni tug'diradi. Agar Sovet Ittifoqi Sputnikni uchirmaganda, Amerika bunchalik tez va qat'iy Oyga qarab intilmasligi mumkin edi. Raqib mavjudligi ba'zan insoniyatni imkoniyatlar chegarasidan tashqariga chiqarishga majbur qiladi.

Ikkinchi saboq. Aniq maqsad kuchli motivatsiya beradi. Kennedi ning gapi oddiy va aniq edi. O'ninchi yil oxirigacha Oyga borish. Bu aniqlik butun millatni birlashtira oldi. Noaniq maqsadlar odamlarni harakatga undamaydi.

Uchinchi saboq. Katta yutuqlar katta xavf bilan keladi. Grissom, Uayt, Chaffi va Komarov bu poyga uchun hayotlarini berdi. Har qanday buyuk yutuq ortida qurbonlik bor. Bu haqiqatni unutish yutuqni yengillashtirib ko'rsatishga olib keladi.

To'rtinchi saboq. Bitta shaxsga bog'liqlik xavfli. Sovet dasturi Korolevga juda bog'liq edi. Uning o'limi butun dasturni izdan chiqardi. Kuchli tashkilot bitta shaxsdan ko'ra keng tarqalgan bilim va rahbarlik tizimiga ega bo'lishi kerak.

Beshinchi saboq. Raqobat oxir oqibat hamkorlikka aylanishi mumkin. Bir vaqtlar bir birini yengishga intilgan ikki davlat, keyinchalik birgalikda kosmosda ishladi. Dushmanlik abadiy emas. Manfaatlar o'zgarganda, munosabatlar ham o'zgaradi.

YAKUNIY SO'Z
1957 yildan 1969 yilgacha, o'n ikki yil davomida, ikki davlat insoniyat tarixining eng tezkor texnologik yutuqlarini yaratdi.

Bu poyga siyosiy raqobatdan boshlangan edi. Qo'rquv va g'urur bilan boshqarilgan edi. Ammo natijada u insoniyatga umuman yangi imkoniyat berdi. Yer chegarasidan tashqariga chiqish imkoniyati.

Gagarin kosmosdan Yerni ko'rganida dedi, Yer ko'k rangda. Armstrong Oydan Yerga qaraganida uni kichik, mo'rt, yolg'iz sayyora deb tasvirladi.

Ikkala davlat vakili ham, dushman sifatida boshlangan bu poygada, oxir oqibat bir xil narsani ko'rdi. Bizning uyimiz, koinot fonida, naqadar kichik va qimmatli ekanini.

Ehtimol bu poyganing eng katta yutug'i shu edi. U bizga faqat kosmosni emas, o'zimizni ham yangi nuqtai nazardan ko'rish imkonini berdi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

"Ba'zan siz o'jarlik bilan bir narsani qidirasiz, o'zingizni charchatib yugurasiz, ulkan xatoga yo'l qo'yasiz va oxir-oqibat barcha eng dahshatli kutganingizdan ham oshib ketadigan narsaga duch kelasiz."

Xristofor Kolumb©️

🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo

🇺🇿Мустақиллик байрами муборак бўлсин! 🎉

Азиз юртдошлар! Сизларни Ўзбекистон Республикаси Мустақиллигининг 35 йиллиги билан чин қалбимдан муборакбод этаман!

Юртимиз тинч, осмонимиз мусаффо, халқимиз фаровон бўлсин. Ҳар бир хонадонга файз-у барака, бахт ва қувонч кириб келсин!

🎊 Мустақиллик байрами муборак бўлсин!

Https://t.me/tarixi_dunyo

MUSTAQILLIK: XX ASR TUSHUNCHASI, XXI ASR SAVOLI

Bir vaqtlar mustaqillik oddiy edi. Bayroq. Gimn. Chegara. Armiya. Bugun bu tushuncha ancha murakkablashdi.

1991 yil, 31 avgust. Toshkent. Oliy Kengash majlis zali.
Zal jim. Deputatlar o'tirishibdi. Ular bilishadi, bugun tarixiy kun. Ammo hech kim to'liq tushunmaydi, bu qanday tarix bo'lishini.

Bir necha oy oldin hech kim bunday kunni tasavvur ham qilmagan edi. Sovet Ittifoqi, dunyoning eng katta davlati, ikkinchi ulkan imperiya, sekin ammo qaytarib bo'lmas tarzda parchalanmoqda edi.

O'zbekiston SSR Oliy Kengashi mustaqillik to'g'risida qonun qabul qildi. Shu kun O'zbekiston Respublikasi mustaqil davlat deb e'lon qilindi.

Ammo bu voqea 1991 yilda boshlanmagan edi. Uning ildizlari ming yillar ortga borar edi.

BU TUPROQNING UZOQ TARIXI
Bu yer hech qachon bo'sh bo'lmagan.

Sug'diyona. Baqtriya. Xorazm. Bu qadimiy nomlar, biz bugun O'zbekiston deb ataydigan hudud tarixining chuqurligini ko'rsatadi.

Ipak yo'lining o'rtasida, Samarqand va Buxoro dunyoning eng boy shaharlaridan biri bo'lgan. Savdogarlar Xitoydan Rimga, Hindistondan Yevropaga o'tayotganda, aynan shu yerdan o'tishardi.

Bu yerda Al Xorazmiy algebrani yaratdi. Al Beruniy Yer radiusini o'lchadi. Ibn Sino tibbiyot ilmini rivojlantirdi. Ulug'bek yulduzlarni kuzatdi.

Amir Temur bu yerdan Samarqandni jahon poytaxtiga aylantirdi.

Ammo bu tuproq mustaqillikni ham, bosqinni ham ko'rgan. Arab istilosi. Mo'g'ul bosqini. Rus imperiyasi bosqini XIX asrda.

1917 yildan keyin bu hudud Sovet Ittifoqi tarkibida qoldi. 74 yil davomida.

SOVET DAVRI: BOSHQA XALQNING G'OYASI ATROFIDA
Sovet Ittifoqi davrida O'zbekiston ma'muriy chegara sifatida yashadi. Til saqlanib qoldi, ammo cheklandi. Din bosildi. Tarix qayta yozildi.

Paxta yakka hokimligi joriy qilindi. Butun mamlakat resurslari, bir mahsulot atrofida markazlashtirildi. Bu, mahalliy iqtisodiyotni Moskvaning ehtiyojlariga bog'lab qo'ydi.

Ammo shu bilan birga, bu davrda ta'lim tizimi kengaydi. Savodxonlik oshdi. Sanoat rivojlandi.

Har bir davr o'zining ikki tomonlama merosini qoldiradi.

1991 yilga kelib esa, Sovet Ittifoqi o'zining ichki zaifliklaridan yiqila boshladi. Iqtisodiy tanazzul. Siyosiy inqiroz. Milliy uyg'onish.

Va shu vaqt, O'zbekiston uchun yangi savol tug'ildi. Mustaqillik nima anglatadi, bir asr davomida boshqa markazga qaram bo'lgan xalq uchun?

MUSTAQILLIK: SODDA TUSHUNCHA EMAS
XX asrda mustaqillik oson tushunilardi. Bayroq o'z ostimda. Chegara mening o'zim belgilayman. Qonun o'zim chiqaraman. Armiya menikidir.

Bu tushuncha muhim edi. Va hali ham muhim.
Ammo XXI asrga kelib, dunyo boshqacha bo'lib qoldi.

Bugun hech bir davlat to'liq yolg'iz emas. Internet chegarani bilmaydi. Iqtisodiyot global tarmoqqa bog'langan. Iqlim o'zgarishi bir mamlakatning muammosi emas. Pandemiya bir zumda butun dunyoga tarqaladi.

Shu holatda mustaqillik nima anglatadi?
Bu savolga javob berish uchun, avvalo tushunish kerak, mustaqillik hech qachon to'liq izolyatsiya bo'lmagan.
Hatto eng qadimgi davlatlar ham savdo qilgan, ittifoq tuzgan, boshqa xalqlardan o'rgangan.

Mustaqillik izolyatsiya emas. Mustaqillik tanlov erkinligi.

TANLOV ERKINLIGI: MOHIYATI
Mustaqil davlat, kim bilan savdo qilishini o'zi tanlaydi. Qaysi ittifoqqa kirishini o'zi hal qiladi. Qanday qonun chiqarishini o'zi belgilaydi.

Sovet davrida O'zbekiston paxta yetishtirishi kerak edi, chunki Moskva shunday buyurgan. Bugun O'zbekiston o'z iqtisodiy siyosatini o'zi belgilaydi. To'g'ri yoki noto'g'ri, ammo o'zi.

Bu farq, tashqi ko'rinishda kichik bo'lishi mumkin. Ammo mohiyatan ulkan.

Chunki mustaqillik natijada emas. U jarayonda.
Mustaqil xalq, xato qilish huquqiga ham ega. Va o'z xatosidan o'rganish huquqiga ham.

Qaram xalq, hatto to'g'ri qarorni ham, o'zi qabul qilmagan bo'ladi.

MADANIY MUSTAQILLIK: KAMROQ GAPIRILADIGAN QISM
Siyosiy mustaqillik haqida ko'p gapiriladi. Ammo madaniy mustaqillik, ehtimol undan ham chuqurroq masala.

Til, xalqning eng chuqur o'zligi. O'zbek tili, Sovet davrida rasmiy hujjatlarda ikkinchi darajali edi. Bugun u davlat tili.