"Insonning barcha tomoni go'zal bo'lishi kerak: yuzi, kiyimi, ruhi va fikrlari."
Anton Chexov©️
Https://t.me/tarixi_dunyo
Anton Chexov©️
Https://t.me/tarixi_dunyo
💯14👍4❤2
👍3❤2
Dunyo Tarixi🗺
Video
TIL CHEGARASI DUNYO CHEGARASI
"Mening tilimning chegaralari mening dunyomning chegaralaridir."
Bu gapni Lyudvig Vitgenshteyn yozgan. Avstriyalik faylasuf. XX asrning eng chuqur fikr yuritgan odamlaridan biri.
Uning fikri sodda ko'rinadi. Ammo u insoniyat tarixining eng muhim sirlaridan birini ochib beradi.
Biz faqat nomi bor narsani to'liq tushuna olamiz. Agar bir tushunchaga so'z topilmagan bo'lsa biz o'sha narsani ko'rsak ham uni anglay olmasligimiz mumkin.
Tarix bu haqiqatni ko'p marta isbotlagan.
RAQAMSIZ QABILA
Amazoniya o'rmonlarida Piraha xalqi yashaydi. Ularning tilida raqam yo'q. Faqat "kam" va "ko'p" degan tushunchalar bor.
Olimlar ularga oddiy hisob masalalari berishgan. Ikki narsaga bittasini qo'shing. Piraha odamlari buni bajara olmagan. Sababi ular sonlarni ajratish uchun so'zga muhtoj. Ular tabiiy zehnli. Ammo ularning tilida son yo'q. Shuning uchun ularning miyasi sonlarni aniq ajratishga o'rgatilmagan.
Bu misol Vitgenshteynning gapini to'g'ridan-to'g'ri isbotlaydi. Til yo'q joyda tushuncha ham yo'q. Tushuncha yo'q joyda fikrlash imkoniyati ham cheklangan.
GOMER VA KO'K RANG
Qadimgi yunon shoiri Gomer o'z asarlarida dengizni "sharobga o'xshash" deb ataydi. Ko'k rangini u hech qachon tasvirlamaydi.
XIX asrda ingliz siyosatchisi Uilyam Gladston bu haqiqatni payqadi. U "Iliada" va "Odisseya" asarlarida rang nomlarini sanadi. Qora va oq juda ko'p. Qizil bor. Sariq bor. Ammo ko'k umuman yo'q.
Keyinchalik olimlar buni dunyoning boshqa qadimgi tillarida ham topishdi. Qadimgi ibroniy tilida. Qadimgi xitoy tilida. Ularning hech birida ko'k rangi uchun alohida so'z yo'q edi.
Bu qadimgi odamlar ko'k rangni ko'rmagan degani emas. Osmon ularning ko'ziga ham ko'k ko'ringan. Ammo ularning tilida bu rang uchun alohida so'z bo'lmagani sababli ular uni alohida tushuncha sifatida ajratmagan.
Zamonaviy tadqiqotlar buni tasdiqladi. Namibiyadagi Himba qabilasida ko'k va yashil uchun bitta so'z bor. Ularga ikkita rang ko'rsatilganda ular ko'p madaniyat vakillariga qaraganda ularni farqlashda ancha qiynaladi. Chunki ularning tilida bu ikki rang bitta so'z ostida.
Til nafaqat biz nima o'ylashimizni belgilaydi. U hatto biz nimani ko'rishimizni ham o'zgartiradi.
NOL TUSHUNCHASI YO'Q BO'LGAN DUNYO
Rim imperiyasi ulkan davlat qurdi. Ajoyib yo'llar. Kuchli qonunlar. Murakkab arxitektura.
Ammo Rim raqamlarida bir narsa yo'q edi. Nol.
Rim raqamlari I, V, X, L, C, D, M harflaridan iborat. Bu tizimda bo'sh miqdorni ifodalash uchun belgi yo'q edi.
Buning natijasida murakkab matematik hisob-kitoblar Rim olimlari uchun deyarli imkonsiz bo'lib qolgan.
Nol tushunchasi Hindistonda tug'ildi. Keyin arab olimlari orqali Yevropaga yetib bordi. Al-Xorazmiy bu tushunchani rivojlantirgan olimlardan biri edi.
Nol kelgandan keyin matematikada inqilob boshlandi. Algebra rivojlandi. Murakkab hisob-kitoblar mumkin bo'ldi. Keyinchalik butun ilmiy inqilob shu poydevor ustiga qurildi.
Bir kichik belgi. Ammo shu belgi yo'q joyda butun bir ilm sohasi cheklangan edi. Belgi kelgandan keyin insoniyat oldin tasavvur qila olmagan narsalarni hisoblay boshladi.
SO'Z KELISHI BILAN DUNYO KENGAYADI
Ilmiy inqilob davrida bu naqsh yana takrorlandi.
Isaak Nyuton tortishish kuchini kashf etganda unga yangi so'z kerak bo'ldi. Gravitatsiya. Bu so'zsiz olimlar bu hodisani aniq muhokama qila olmasdi.
Charlz Darvin tabiiy tanlanish g'oyasini ifodalaganda ham xuddi shunday. Yangi tushuncha yangi atama talab qildi. Evolyutsiya so'zi paydo bo'lgandan keyingina bu murakkab jarayon haqida aniq fikr yuritish mumkin bo'ldi.
Har safar fan yangi cho'qqiga chiqqanda u avval yangi so'z yaratishi kerak bo'lgan. Chunki eski so'zlar yangi haqiqatni ko'tara olmagan.
TILNI CHEKLASH ORQALI FIKRNI CHEKLASH
Bu haqiqatning qorong'i tomoni ham bor. Agar til fikrni shakllantirsa unda tilni nazorat qilish fikrni nazorat qilish demak.
"Mening tilimning chegaralari mening dunyomning chegaralaridir."
Bu gapni Lyudvig Vitgenshteyn yozgan. Avstriyalik faylasuf. XX asrning eng chuqur fikr yuritgan odamlaridan biri.
Uning fikri sodda ko'rinadi. Ammo u insoniyat tarixining eng muhim sirlaridan birini ochib beradi.
Biz faqat nomi bor narsani to'liq tushuna olamiz. Agar bir tushunchaga so'z topilmagan bo'lsa biz o'sha narsani ko'rsak ham uni anglay olmasligimiz mumkin.
Tarix bu haqiqatni ko'p marta isbotlagan.
RAQAMSIZ QABILA
Amazoniya o'rmonlarida Piraha xalqi yashaydi. Ularning tilida raqam yo'q. Faqat "kam" va "ko'p" degan tushunchalar bor.
Olimlar ularga oddiy hisob masalalari berishgan. Ikki narsaga bittasini qo'shing. Piraha odamlari buni bajara olmagan. Sababi ular sonlarni ajratish uchun so'zga muhtoj. Ular tabiiy zehnli. Ammo ularning tilida son yo'q. Shuning uchun ularning miyasi sonlarni aniq ajratishga o'rgatilmagan.
Bu misol Vitgenshteynning gapini to'g'ridan-to'g'ri isbotlaydi. Til yo'q joyda tushuncha ham yo'q. Tushuncha yo'q joyda fikrlash imkoniyati ham cheklangan.
GOMER VA KO'K RANG
Qadimgi yunon shoiri Gomer o'z asarlarida dengizni "sharobga o'xshash" deb ataydi. Ko'k rangini u hech qachon tasvirlamaydi.
XIX asrda ingliz siyosatchisi Uilyam Gladston bu haqiqatni payqadi. U "Iliada" va "Odisseya" asarlarida rang nomlarini sanadi. Qora va oq juda ko'p. Qizil bor. Sariq bor. Ammo ko'k umuman yo'q.
Keyinchalik olimlar buni dunyoning boshqa qadimgi tillarida ham topishdi. Qadimgi ibroniy tilida. Qadimgi xitoy tilida. Ularning hech birida ko'k rangi uchun alohida so'z yo'q edi.
Bu qadimgi odamlar ko'k rangni ko'rmagan degani emas. Osmon ularning ko'ziga ham ko'k ko'ringan. Ammo ularning tilida bu rang uchun alohida so'z bo'lmagani sababli ular uni alohida tushuncha sifatida ajratmagan.
Zamonaviy tadqiqotlar buni tasdiqladi. Namibiyadagi Himba qabilasida ko'k va yashil uchun bitta so'z bor. Ularga ikkita rang ko'rsatilganda ular ko'p madaniyat vakillariga qaraganda ularni farqlashda ancha qiynaladi. Chunki ularning tilida bu ikki rang bitta so'z ostida.
Til nafaqat biz nima o'ylashimizni belgilaydi. U hatto biz nimani ko'rishimizni ham o'zgartiradi.
NOL TUSHUNCHASI YO'Q BO'LGAN DUNYO
Rim imperiyasi ulkan davlat qurdi. Ajoyib yo'llar. Kuchli qonunlar. Murakkab arxitektura.
Ammo Rim raqamlarida bir narsa yo'q edi. Nol.
Rim raqamlari I, V, X, L, C, D, M harflaridan iborat. Bu tizimda bo'sh miqdorni ifodalash uchun belgi yo'q edi.
Buning natijasida murakkab matematik hisob-kitoblar Rim olimlari uchun deyarli imkonsiz bo'lib qolgan.
Nol tushunchasi Hindistonda tug'ildi. Keyin arab olimlari orqali Yevropaga yetib bordi. Al-Xorazmiy bu tushunchani rivojlantirgan olimlardan biri edi.
Nol kelgandan keyin matematikada inqilob boshlandi. Algebra rivojlandi. Murakkab hisob-kitoblar mumkin bo'ldi. Keyinchalik butun ilmiy inqilob shu poydevor ustiga qurildi.
Bir kichik belgi. Ammo shu belgi yo'q joyda butun bir ilm sohasi cheklangan edi. Belgi kelgandan keyin insoniyat oldin tasavvur qila olmagan narsalarni hisoblay boshladi.
SO'Z KELISHI BILAN DUNYO KENGAYADI
Ilmiy inqilob davrida bu naqsh yana takrorlandi.
Isaak Nyuton tortishish kuchini kashf etganda unga yangi so'z kerak bo'ldi. Gravitatsiya. Bu so'zsiz olimlar bu hodisani aniq muhokama qila olmasdi.
Charlz Darvin tabiiy tanlanish g'oyasini ifodalaganda ham xuddi shunday. Yangi tushuncha yangi atama talab qildi. Evolyutsiya so'zi paydo bo'lgandan keyingina bu murakkab jarayon haqida aniq fikr yuritish mumkin bo'ldi.
Har safar fan yangi cho'qqiga chiqqanda u avval yangi so'z yaratishi kerak bo'lgan. Chunki eski so'zlar yangi haqiqatni ko'tara olmagan.
TILNI CHEKLASH ORQALI FIKRNI CHEKLASH
Bu haqiqatning qorong'i tomoni ham bor. Agar til fikrni shakllantirsa unda tilni nazorat qilish fikrni nazorat qilish demak.
Telegram
Dunyo Tarixi🗺
Qiziqarli maʼlumotlar!
Tarix va tahlil!
Xaritalar va faktlar!
Iqtiboslar va aforizmlar!
Admin: Guruhda bor
Tarix va tahlil!
Xaritalar va faktlar!
Iqtiboslar va aforizmlar!
Admin: Guruhda bor
👍4❤3
Dunyo Tarixi🗺
Video
Jorj Oruell "1984" romanida buni yorqin tasvirlagan. Uning romanidagi hukumat Yangi Til yaratadi. Bu tilda "erkinlik" so'zi yo'q qilinadi. Chunki agar bu so'z bo'lmasa odamlar erkinlik haqida to'liq fikrlay olmaydi.
Bu faqat badiiy tasavvur emas edi. Totalitar rejimlar tarixda buni haqiqatda amalga oshirgan. So'zlar taqiqlangan. Kitoblar yoqilgan. Tushunchalar rasmiy tildan olib tashlangan.
Mustamlakachilik davrida ham xuddi shu jarayon sodir bo'ldi. Mahalliy tillar bosilgan. Bolalar o'z ona tilida gapirishi taqiqlangan. Bu shunchaki til masalasi emas edi. Bu o'sha xalqning o'ziga xos dunyoqarashini yo'q qilish edi. Chunki har bir til o'zining ichida noyob tushunchalar tizimini olib yuradi. Til yo'qolganda o'sha tushunchalar ham yo'qoladi.
KO'P TIL BILISH VA CHUQUR BILISH
Endi birinchi fikringizga qaytaylik.
Yuz til biladigan odam avtomatik ravishda keng dunyoqarashga ega bo'lmaydi. Agar u har bir tilda faqat kundalik so'zlashuv darajasida qolsa uning tushuncha olami tor bo'lib qolaveradi.
Ammo bitta tilni chuqur biladigan odam falsafa tarix fan va san'atni o'rgansa uning ichki dunyosi ancha kengroq bo'lishi mumkin. Chunki muhim bo'lgan narsa qancha so'z bilishimiz emas. Muhim bo'lgan narsa qancha tushunchani ichimizga sig'dira olishimiz.
Bu Vitgenshteynning aslida aytmoqchi bo'lgan gapi. Til shunchaki lug'at emas. Til bizning fikrlash qurollarimiz to'plami. Va bu qurollar qanchalik boy bo'lsa biz shunchalik murakkab haqiqatlarni tushunishga qodir bo'lamiz.
SABOQLAR
Birinchi saboq. Nom bermagan narsani biz to'liq tushuna olmaymiz. Piraha xalqi va Gomer misoli buni ko'rsatadi. Tushuncha yaratish uchun avval so'z kerak.
Ikkinchi saboq. Kichik yangilik katta o'zgarishga olib kelishi mumkin. Nol belgisi kichik ko'rinadi. Ammo u butun matematika ilmini o'zgartirdi. Ba'zan eng katta inqilob eng kichik belgidan boshlanadi.
Uchinchi saboq. Til nazorati fikr nazorati demak. Kim so'zlarni cheklasa u fikrni ham cheklaydi. Bu tarixning eng xavfli quroliaridan biri bo'lgan.
To'rtinchi saboq. Chuqurlik kenglikdan muhimroq bo'lishi mumkin. Ko'p til bilish o'zi maqsad emas. Muhim narsa qancha chuqur va murakkab tushunchani o'zlashtira olishimiz.
Beshinchi saboq. Til yo'qolganda dunyoqarash yo'qoladi. Har bir til o'z ichida noyob fikrlash tizimini olib yuradi. Bir til o'lganda insoniyat bir dunyoqarashni abadiy yo'qotadi.
YAKUNIY SO'Z
Vitgenshteyn bir gapda insoniyat tarixining chuqur qonuniyatini ochib berdi.
Piraha odami sonlarni ko'ra olmadi chunki uning tilida son yo'q edi. Gomer ko'k rangni tasvirlamadi chunki uning tilida bu rang uchun so'z yo'q edi. Rim olimlari murakkab hisoblarni qila olmadi chunki ularda nol yo'q edi.
Har safar insoniyat yangi so'z yaratganda dunyo bir oz kengaydi. Har safar til bosilganda dunyo bir oz torayadi.
Shuning uchun til shunchaki muloqot vositasi emas. Til bizning haqiqatni qanday ko'rishimizni belgilaydigan quroldir.
Va shuning uchun har bir yangi so'z aslida yangi dunyoning kalitidir.
Https://t.me/tarixi_dunyo
Bu faqat badiiy tasavvur emas edi. Totalitar rejimlar tarixda buni haqiqatda amalga oshirgan. So'zlar taqiqlangan. Kitoblar yoqilgan. Tushunchalar rasmiy tildan olib tashlangan.
Mustamlakachilik davrida ham xuddi shu jarayon sodir bo'ldi. Mahalliy tillar bosilgan. Bolalar o'z ona tilida gapirishi taqiqlangan. Bu shunchaki til masalasi emas edi. Bu o'sha xalqning o'ziga xos dunyoqarashini yo'q qilish edi. Chunki har bir til o'zining ichida noyob tushunchalar tizimini olib yuradi. Til yo'qolganda o'sha tushunchalar ham yo'qoladi.
KO'P TIL BILISH VA CHUQUR BILISH
Endi birinchi fikringizga qaytaylik.
Yuz til biladigan odam avtomatik ravishda keng dunyoqarashga ega bo'lmaydi. Agar u har bir tilda faqat kundalik so'zlashuv darajasida qolsa uning tushuncha olami tor bo'lib qolaveradi.
Ammo bitta tilni chuqur biladigan odam falsafa tarix fan va san'atni o'rgansa uning ichki dunyosi ancha kengroq bo'lishi mumkin. Chunki muhim bo'lgan narsa qancha so'z bilishimiz emas. Muhim bo'lgan narsa qancha tushunchani ichimizga sig'dira olishimiz.
Bu Vitgenshteynning aslida aytmoqchi bo'lgan gapi. Til shunchaki lug'at emas. Til bizning fikrlash qurollarimiz to'plami. Va bu qurollar qanchalik boy bo'lsa biz shunchalik murakkab haqiqatlarni tushunishga qodir bo'lamiz.
SABOQLAR
Birinchi saboq. Nom bermagan narsani biz to'liq tushuna olmaymiz. Piraha xalqi va Gomer misoli buni ko'rsatadi. Tushuncha yaratish uchun avval so'z kerak.
Ikkinchi saboq. Kichik yangilik katta o'zgarishga olib kelishi mumkin. Nol belgisi kichik ko'rinadi. Ammo u butun matematika ilmini o'zgartirdi. Ba'zan eng katta inqilob eng kichik belgidan boshlanadi.
Uchinchi saboq. Til nazorati fikr nazorati demak. Kim so'zlarni cheklasa u fikrni ham cheklaydi. Bu tarixning eng xavfli quroliaridan biri bo'lgan.
To'rtinchi saboq. Chuqurlik kenglikdan muhimroq bo'lishi mumkin. Ko'p til bilish o'zi maqsad emas. Muhim narsa qancha chuqur va murakkab tushunchani o'zlashtira olishimiz.
Beshinchi saboq. Til yo'qolganda dunyoqarash yo'qoladi. Har bir til o'z ichida noyob fikrlash tizimini olib yuradi. Bir til o'lganda insoniyat bir dunyoqarashni abadiy yo'qotadi.
YAKUNIY SO'Z
Vitgenshteyn bir gapda insoniyat tarixining chuqur qonuniyatini ochib berdi.
Piraha odami sonlarni ko'ra olmadi chunki uning tilida son yo'q edi. Gomer ko'k rangni tasvirlamadi chunki uning tilida bu rang uchun so'z yo'q edi. Rim olimlari murakkab hisoblarni qila olmadi chunki ularda nol yo'q edi.
Har safar insoniyat yangi so'z yaratganda dunyo bir oz kengaydi. Har safar til bosilganda dunyo bir oz torayadi.
Shuning uchun til shunchaki muloqot vositasi emas. Til bizning haqiqatni qanday ko'rishimizni belgilaydigan quroldir.
Va shuning uchun har bir yangi so'z aslida yangi dunyoning kalitidir.
Https://t.me/tarixi_dunyo
Telegram
Dunyo Tarixi🗺
Qiziqarli maʼlumotlar!
Tarix va tahlil!
Xaritalar va faktlar!
Iqtiboslar va aforizmlar!
Admin: Guruhda bor
Tarix va tahlil!
Xaritalar va faktlar!
Iqtiboslar va aforizmlar!
Admin: Guruhda bor
👍8❤4🕊1
"Agar bugun hech narsa og'riq keltirmasa, uyingiz issiq va yaqinlaringiz tirik bo'lsa, siz allaqachon omadli insonsiz."
Fyodor Dostoevskiy©️
🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo
Fyodor Dostoevskiy©️
🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo
🔥11👍8❤4🕊4❤🔥1
"Siringiz sizning asiringizdir; agar uni qo'yib yuborsangiz, o'zingiz uning asiriga aylanasiz."
Arab hikmati©️
🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo
Arab hikmati©️
🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo
👍21🕊1
"Dunyo juda tez sur'atlarda oldinga siljimoqda, shuning uchun nafas oling, eski narsalardan voz keching va yangi oqimda suzishni o'rganing."
Heraklit©️
🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo
Heraklit©️
🏛️ Https://t.me/tarixi_dunyo
❤10👍7🕊2
"Penula" va "Sagum"nima?
Sovuq ob-havo uchun Rim armiyasida ikki xil plashlar mavjud edi: Penula va Sagum. Yomg'ir paltolari (ayniqsa Sagum) juda katta va og'ir, lekin iliq bo'lishi mumkin edi. Sagum(Kapshonkalik)bo'lsa, yengilroq bo'lar edi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Sovuq ob-havo uchun Rim armiyasida ikki xil plashlar mavjud edi: Penula va Sagum. Yomg'ir paltolari (ayniqsa Sagum) juda katta va og'ir, lekin iliq bo'lishi mumkin edi. Sagum(Kapshonkalik)bo'lsa, yengilroq bo'lar edi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍5👏2🕊1
O'rta asrlar ingliz kamonchilari shunchalik mohir edilarki, 300 yard (274,32 metr) masofadagi nishonni ura olishgan. Arxeologlar kamonchilar jasadini tekshirish jarayonida chap qo'lning deformatsiyaga uchrashi sababli kattalashib, baquvvatlashib ketganidan hayratda qolishgan edi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍17👏3🕊1
"Har qanday ajoyib natija shunchaki kichik, kundalik, to'g'ri harakatlarning yig'indisidir."
©Xitoy maqoli
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Xitoy maqoli
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍11❤7🔥2
O’tmishda qaysidir hukmdor fitna qurboni bo’lganida, uni o’ldirishdan manfaatdor bo’lgan boshqa hukmdor qotillarni tezda gumdon qilgan. Yoki umuman olganda podshoh qoni to’kilishi mumkun bo’lmagani uchun o’ldirgan albatta o’zi ham boshqa guruh tomonidan o’ldirilgan.
Misol uchun, Abulfayzxon o’z akasining qotillari bo’lgan Javshan qalmoq boshliq fitnachilarni o’zini taxtga chiqarganiga qaramay yo’q qildiradi. Umarxon ham akasi Olimxonning qotillarini ana shu ahvolga soladi. Shayboniy Abdulmo’minni o’ldirgan fitnachilar ham keyinchalik boshqa guruh tomonidan yo’q qilingan. Hatto, yomon hukmdor bo’lgan Abdulatifning qotillari ham shu ahvolga solingan.
Umuman olganda, bu odat faqat bizda emas, balki qadimiy Rimda ham bo’lgan. Misol uchun imperator Kommod (salbiy hukmdor) Narsis ismli gladiator quli tomonidan qatl qilingan. Undan keyin taxtga chiqqan Septimiy Sever Narsisni taqdirlash o’rniga sherlar qafasiga, tushlik payti tiriklayin tashlashni buyurgan deyishadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Misol uchun, Abulfayzxon o’z akasining qotillari bo’lgan Javshan qalmoq boshliq fitnachilarni o’zini taxtga chiqarganiga qaramay yo’q qildiradi. Umarxon ham akasi Olimxonning qotillarini ana shu ahvolga soladi. Shayboniy Abdulmo’minni o’ldirgan fitnachilar ham keyinchalik boshqa guruh tomonidan yo’q qilingan. Hatto, yomon hukmdor bo’lgan Abdulatifning qotillari ham shu ahvolga solingan.
Umuman olganda, bu odat faqat bizda emas, balki qadimiy Rimda ham bo’lgan. Misol uchun imperator Kommod (salbiy hukmdor) Narsis ismli gladiator quli tomonidan qatl qilingan. Undan keyin taxtga chiqqan Septimiy Sever Narsisni taqdirlash o’rniga sherlar qafasiga, tushlik payti tiriklayin tashlashni buyurgan deyishadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍10
Bilasizmi, mashhur "Taxtlar o'yini" serialidagi Jon Snow roli orqali mashhurlikka erishgan aktyor Kit Harrington ingliz qiroli Karl II (1660-1685) ning 12-avlodi hisoblanadi. Uning ota tomondan buvisi Levender Denni Karl II ga 10-avlod edi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍14❤2
XVI asrda Xitoyning g'arbda ekspansiyasi kuchayadi. Natijada jung'orlar tor-mor etilib, Sharqiy Turkiston egallanadi. Xitoy o'sha zamonda Qo'qon va Buxoroga o'z vassali sifatida qaragan.
Garchi Buxoro Xitoy hukmdorligi ostida bo'lmasa-da, amir Doniyolbiy zamonida anchagina zaif edi. Xitoy imperatori Szyanlun Buxoroga tegishli Badaxshon viloyatidan maktublar kelganida, ularga javoban "Vassalim (Buxoro nazarda tutilmoqda) ning vassali (Badaxshon) mening vassalimdir" deb yozgan ekan. Lekin Xitoyning bu boradagi siyosati uzoq davom etmagan. Bunga oradagi Qo'qon xonligining ham kuchayishi va Xitoyga qarshi chiqishi sabab edi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Garchi Buxoro Xitoy hukmdorligi ostida bo'lmasa-da, amir Doniyolbiy zamonida anchagina zaif edi. Xitoy imperatori Szyanlun Buxoroga tegishli Badaxshon viloyatidan maktublar kelganida, ularga javoban "Vassalim (Buxoro nazarda tutilmoqda) ning vassali (Badaxshon) mening vassalimdir" deb yozgan ekan. Lekin Xitoyning bu boradagi siyosati uzoq davom etmagan. Bunga oradagi Qo'qon xonligining ham kuchayishi va Xitoyga qarshi chiqishi sabab edi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍13
Soʻngi rimlik — Flaviy Aetsiy
Koʻpchilik Flaviy Aetsiy haqida eshitmagan boʻlishi mumkin. Bu inson mohir sarkarda va diplomat, Attilani jangda yenggani bilan mashhur.
Aetsiy zodagonlar oilasida tugʻilgan. Otasi harbiy boʻlgan, Aetsiyning oʻzini esa keyinchalik imperator Gonoriyga tan soqchilikka olishgan. 410-yilda gotlar hukmdori Alarix Rimga dahshatli yurishlarni amalga oshiradi va tinchlik sulhi tuzganda Rim aslzodalaridan garovga berishni talab qiladi. Shular ichida Aetsiy ham bor edi. Aetsiy dastlab gotlar, keyinchalik xunnlar qoʻlida asir boʻlgan. Shu davrda u xunlar hukmdorining jiyani, Attila, bilan tanishadi. Aetsiy bu qabilalar orasida yashab ularning urf-odatlari va harbiy mahorati haqida toʻliq maʼlumotlarni oʻzlashtiradi. Keyinchalik Rimga qaytib, Rim armiyasi qoʻmondonligigacha koʻtariladi va koʻchmanchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 426-yil vestgotlar, 428-yil franklar, 438-yil Yutonglarni magʻlub qiladi.Aetsiy mohirlik bilan koʻchmanchi qabilalarni bir-biri bilan urushtirish yoʻllarini topar va ularni tinimsiz kuchsizlantirardi.Bu paytda xunnlar saltanati juda kuchaygan edi va Aetsiy Attila bilan yaxshi munosabatda boʻlgani uchun, unga sovgʻa salomlar berib, uzoq vaqt tinchlikni saqlab tura oldi va vaqtdan yutdi. Keyinchalik Attila baribir Rim hududlariga bostirib kirdi va koʻplab hududlarni ayovsiz taladi. Aetsiy esa Attilaga qarshi, boshqa koʻchmanchi qabilalarni birlashtirib, ittifoq tuzadi. 451-yil Attila va Aetsiyning ittifoqchilari oʻrtasidagi Katalun jangida Attila tor-mor etildi.Lekin bu jang sabab shonli Rim o'zining eng so'nggi professional armiyasini katta qismini yo'qotadi, qolaversa Aetsiyda Rimning yana bir dushmani vestgotlar kuchayib ketganda ularni bir-biriga qarshi qoʻyish rejasi bor edi. 452-yil Attila yana Rim sarhadlariga bostirib kirdi, lekin oʻlat va boshqa sabablar tufayli yana ortga qaytib ketgan. Attila 453-yilda yangi xotiniga uylanganida, nikoh kechasi vafot etadi. Rim eng dahshatli dushmanidan qutuladi. Endi zaif imperator Valentinianga Aetsiy keraksizdek tuyuladi va uni oʻldirishni uyushtiradi. Aetsiy saroyda fitna orqali oʻldiriladi. Aytishlaricha, Valentinian bitta amaldordan soʻragan ekan: “Aetsiyning oʻldirilishini dohiyona uyushtirdim, shunday emasmi?”. Amaldor shunday javob bergan ekan: “Bu qanday mahorat bilan uyushtirilganini ayta olmayman, lekin siz chap qoʻlingiz bilan oʻng qoʻlingizni kesib tashladingiz”. Darhaqiqat, u aytganidek Aetsiy oʻlimidan ozgina oʻtib, 455-yilda, Rim vandallar hujumiga uchraydi va 2 hafta davomida ayovsiz talanadi.
Aetsiyning buyuk xizmatlarini inobatga olgan tarixchilar uni “Soʻngi rimlik” degan faxriy nom bilan atashgan.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Koʻpchilik Flaviy Aetsiy haqida eshitmagan boʻlishi mumkin. Bu inson mohir sarkarda va diplomat, Attilani jangda yenggani bilan mashhur.
Aetsiy zodagonlar oilasida tugʻilgan. Otasi harbiy boʻlgan, Aetsiyning oʻzini esa keyinchalik imperator Gonoriyga tan soqchilikka olishgan. 410-yilda gotlar hukmdori Alarix Rimga dahshatli yurishlarni amalga oshiradi va tinchlik sulhi tuzganda Rim aslzodalaridan garovga berishni talab qiladi. Shular ichida Aetsiy ham bor edi. Aetsiy dastlab gotlar, keyinchalik xunnlar qoʻlida asir boʻlgan. Shu davrda u xunlar hukmdorining jiyani, Attila, bilan tanishadi. Aetsiy bu qabilalar orasida yashab ularning urf-odatlari va harbiy mahorati haqida toʻliq maʼlumotlarni oʻzlashtiradi. Keyinchalik Rimga qaytib, Rim armiyasi qoʻmondonligigacha koʻtariladi va koʻchmanchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 426-yil vestgotlar, 428-yil franklar, 438-yil Yutonglarni magʻlub qiladi.Aetsiy mohirlik bilan koʻchmanchi qabilalarni bir-biri bilan urushtirish yoʻllarini topar va ularni tinimsiz kuchsizlantirardi.Bu paytda xunnlar saltanati juda kuchaygan edi va Aetsiy Attila bilan yaxshi munosabatda boʻlgani uchun, unga sovgʻa salomlar berib, uzoq vaqt tinchlikni saqlab tura oldi va vaqtdan yutdi. Keyinchalik Attila baribir Rim hududlariga bostirib kirdi va koʻplab hududlarni ayovsiz taladi. Aetsiy esa Attilaga qarshi, boshqa koʻchmanchi qabilalarni birlashtirib, ittifoq tuzadi. 451-yil Attila va Aetsiyning ittifoqchilari oʻrtasidagi Katalun jangida Attila tor-mor etildi.Lekin bu jang sabab shonli Rim o'zining eng so'nggi professional armiyasini katta qismini yo'qotadi, qolaversa Aetsiyda Rimning yana bir dushmani vestgotlar kuchayib ketganda ularni bir-biriga qarshi qoʻyish rejasi bor edi. 452-yil Attila yana Rim sarhadlariga bostirib kirdi, lekin oʻlat va boshqa sabablar tufayli yana ortga qaytib ketgan. Attila 453-yilda yangi xotiniga uylanganida, nikoh kechasi vafot etadi. Rim eng dahshatli dushmanidan qutuladi. Endi zaif imperator Valentinianga Aetsiy keraksizdek tuyuladi va uni oʻldirishni uyushtiradi. Aetsiy saroyda fitna orqali oʻldiriladi. Aytishlaricha, Valentinian bitta amaldordan soʻragan ekan: “Aetsiyning oʻldirilishini dohiyona uyushtirdim, shunday emasmi?”. Amaldor shunday javob bergan ekan: “Bu qanday mahorat bilan uyushtirilganini ayta olmayman, lekin siz chap qoʻlingiz bilan oʻng qoʻlingizni kesib tashladingiz”. Darhaqiqat, u aytganidek Aetsiy oʻlimidan ozgina oʻtib, 455-yilda, Rim vandallar hujumiga uchraydi va 2 hafta davomida ayovsiz talanadi.
Aetsiyning buyuk xizmatlarini inobatga olgan tarixchilar uni “Soʻngi rimlik” degan faxriy nom bilan atashgan.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍8❤1
Donolik haqida shunday deyishadi: u bebaho, lekin dunyo buning uchun bir tiyin ham to'lamaydi.
©Ibn Sino
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
©Ibn Sino
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
🔥7👍5❤2🕊1
Dunyo Tarixi🗺
Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
NITSSHE: XUDONI O'LDIRGAN VA O'ZI JINNI BO'LGAN FAYLASUF
Bir odam ko'chada yig'lab turgan otni quchoqlab oladi. U yerda o'zini yo'qotadi. Va shu kundan boshlab u o'z ongiga hech qachon to'liq qaytmaydi.
Bu voqea 1889 yil, Italiyaning Turin shahrida sodir bo'ldi. Va bu voqea XIX asrning eng chuqur, eng bezovta qiluvchi faylasufining hayotini yakunladi.
Uning ismi Fridrix Nitsshe. U Xudoning o'lganini e'lon qildi. U axloqni qayta ko'rib chiqdi. U insoniyatga o'zidan ustun bo'lishni buyurdi. Va nihoyat u o'zi jinnilik girdobiga tushib ketdi.
Bu qanday odam edi va uning g'oyalari nega bugun ham bizni bezovta qiladi?
KASAL BOLA, DAHO YIGIT
Nitsshe 1844 yilda Germaniyada tug'ildi. Otasi lyuteran ruhoniysi edi. Ammo Nitsshe atigi to'rt yoshida otasini yo'qotdi.
U yoshligidan g'ayrioddiy iste'dodga ega edi. 24 yoshida u Bazel universitetida professor bo'ldi. Bu Yevropa akademik tarixida deyarli misli ko'rilmagan yosh edi. Odatda bu lavozimga o'ttiz yildan keyin erishishar edi.
Ammo Nitsshe hayoti boshidanoq kasallik bilan yonma-yon kechdi. Boshog'riq. Ko'z muammolari. Oshqozon og'rig'i. Bu kasalliklar uni butun umr ta'qib qildi. U ko'p vaqtini yotoqda o'tkazdi. Ammo aynan shu og'riq ichida u eng chuqur fikrlarini yozdi.
U keyinchalik yozadi. Meni o'ldirmagan narsa meni kuchliroq qiladi. Bu gap ko'p odam biladi. Ammo kam odam bu gapning qanday og'riqdan tug'ilganini biladi.
XUDONING O'LIMI
Nitsshening eng mashhur gapi shu. Xudo o'ldi.
Ko'p odam bu gapni noto'g'ri tushunadi. Nitsshe Xudo mavjud emas degan oddiy ateistik gap aytmoqchi emas edi. U chuqurroq narsani aytmoqchi edi.
U aytmoqchi ediki Yevropa jamiyati asrlar davomida Xudoga asoslangan qadriyatlar tizimida yashagan. Yaxshi va yomon. Gunoh va savob. Jannat va do'zax. Bu tushunchalar barchasi Xudo mavjudligiga bog'liq edi.
Ammo fan rivojlandi. Falsafa rivojlandi. Va odamlar asta sekin Xudoga ishonchni yo'qotdi. Nitsshe uchun bu shunchaki diniy o'zgarish emas edi. Bu butun tsivilizatsiyaning axloqiy poydevori qulashi edi.
U Zaratushtra og'zidan aytadi. Biz Xudoni o'ldirdik. Siz va men. Biz hammamiz uning qotillarimiz. Ammo qanday qilib biz buni qildik?
Bu gapda dahshat bor. Chunki Nitsshe soddalashtirilgan xulosaga bormaydi. U aytmaydi endi hammasi yaxshi bo'ladi. U aksincha ogohlantiradi. Agar Xudo o'lgan bo'lsa unda barcha eski qadriyatlar ham o'z asosini yo'qotadi. Va inson yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak bo'ladi. Bu og'ir, qo'rqinchli vazifa.
NIGILIZM XAVFI
Nitsshe buni oldindan ko'rgan.
Agar odamlar Xudoga ishonishni to'xtatsa ammo yangi ma'no manbai topmasa nima bo'ladi? Nitsshe buni nigilizm deb atadi. Hech narsaga ishonmaslik.
Hayotning hech qanday ma'nosi yo'qligiga ishonish.
U bashorat qilgan. Nigilizm XX asrni larzaga soladi. Va u haq chiqdi. Ikki jahon urushi. Totalitar rejimlar. Ommaviy qirg'inlar. Ko'p tarixchi bu voqealarni qisman Yevropaning eski qadriyat tizimi qulaganidan keyingi bo'shliqqa bog'laydi.
Ammo Nitsshe nigilizmni yakuniy holat sifatida ko'rmadi. U buni o'tish davri deb hisobladi. Insoniyat eski xudolarni yo'qotgandan keyin yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak edi.
USTUN INSON
Nitsshening bu muammoga javobi Ubermensh tushunchasi. Ko'pincha bu ustun inson deb tarjima qilinadi.
Bu tushunchani ham ko'p odam noto'g'ri tushunadi. Ayniqsa keyinchalik natsistlar bu g'oyani buzib o'z mafkuralariga moslashtirishdi. Ammo Nitsshening haqiqiy niyati boshqacha edi.
Ustun inson irqiy yoki biologik ustunlik emas. Bu odam o'zi yangi qadriyatlar yarata oladigan, eski dogma va an'analarga qaram bo'lmagan shaxs.
Nitsshe uchun ko'p odam sudralib yuruvchi kabi yashaydi. Ular boshqalar aytgan qoidalarga bo'ysunadi. Ular boshqalar tomonidan yaratilgan ma'noni qabul qiladi. Ular hech qachon o'z hayotining haqiqiy egasi bo'lmaydi.
Ustun inson esa boshqacha. U o'z qadriyatlarini o'zi yaratadi. U o'z hayotini san'at asari kabi shakllantiradi. U jamiyat kutishlariga emas o'z ichki kuchiga bo'ysunadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
Bir odam ko'chada yig'lab turgan otni quchoqlab oladi. U yerda o'zini yo'qotadi. Va shu kundan boshlab u o'z ongiga hech qachon to'liq qaytmaydi.
Bu voqea 1889 yil, Italiyaning Turin shahrida sodir bo'ldi. Va bu voqea XIX asrning eng chuqur, eng bezovta qiluvchi faylasufining hayotini yakunladi.
Uning ismi Fridrix Nitsshe. U Xudoning o'lganini e'lon qildi. U axloqni qayta ko'rib chiqdi. U insoniyatga o'zidan ustun bo'lishni buyurdi. Va nihoyat u o'zi jinnilik girdobiga tushib ketdi.
Bu qanday odam edi va uning g'oyalari nega bugun ham bizni bezovta qiladi?
KASAL BOLA, DAHO YIGIT
Nitsshe 1844 yilda Germaniyada tug'ildi. Otasi lyuteran ruhoniysi edi. Ammo Nitsshe atigi to'rt yoshida otasini yo'qotdi.
U yoshligidan g'ayrioddiy iste'dodga ega edi. 24 yoshida u Bazel universitetida professor bo'ldi. Bu Yevropa akademik tarixida deyarli misli ko'rilmagan yosh edi. Odatda bu lavozimga o'ttiz yildan keyin erishishar edi.
Ammo Nitsshe hayoti boshidanoq kasallik bilan yonma-yon kechdi. Boshog'riq. Ko'z muammolari. Oshqozon og'rig'i. Bu kasalliklar uni butun umr ta'qib qildi. U ko'p vaqtini yotoqda o'tkazdi. Ammo aynan shu og'riq ichida u eng chuqur fikrlarini yozdi.
U keyinchalik yozadi. Meni o'ldirmagan narsa meni kuchliroq qiladi. Bu gap ko'p odam biladi. Ammo kam odam bu gapning qanday og'riqdan tug'ilganini biladi.
XUDONING O'LIMI
Nitsshening eng mashhur gapi shu. Xudo o'ldi.
Ko'p odam bu gapni noto'g'ri tushunadi. Nitsshe Xudo mavjud emas degan oddiy ateistik gap aytmoqchi emas edi. U chuqurroq narsani aytmoqchi edi.
U aytmoqchi ediki Yevropa jamiyati asrlar davomida Xudoga asoslangan qadriyatlar tizimida yashagan. Yaxshi va yomon. Gunoh va savob. Jannat va do'zax. Bu tushunchalar barchasi Xudo mavjudligiga bog'liq edi.
Ammo fan rivojlandi. Falsafa rivojlandi. Va odamlar asta sekin Xudoga ishonchni yo'qotdi. Nitsshe uchun bu shunchaki diniy o'zgarish emas edi. Bu butun tsivilizatsiyaning axloqiy poydevori qulashi edi.
U Zaratushtra og'zidan aytadi. Biz Xudoni o'ldirdik. Siz va men. Biz hammamiz uning qotillarimiz. Ammo qanday qilib biz buni qildik?
Bu gapda dahshat bor. Chunki Nitsshe soddalashtirilgan xulosaga bormaydi. U aytmaydi endi hammasi yaxshi bo'ladi. U aksincha ogohlantiradi. Agar Xudo o'lgan bo'lsa unda barcha eski qadriyatlar ham o'z asosini yo'qotadi. Va inson yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak bo'ladi. Bu og'ir, qo'rqinchli vazifa.
NIGILIZM XAVFI
Nitsshe buni oldindan ko'rgan.
Agar odamlar Xudoga ishonishni to'xtatsa ammo yangi ma'no manbai topmasa nima bo'ladi? Nitsshe buni nigilizm deb atadi. Hech narsaga ishonmaslik.
Hayotning hech qanday ma'nosi yo'qligiga ishonish.
U bashorat qilgan. Nigilizm XX asrni larzaga soladi. Va u haq chiqdi. Ikki jahon urushi. Totalitar rejimlar. Ommaviy qirg'inlar. Ko'p tarixchi bu voqealarni qisman Yevropaning eski qadriyat tizimi qulaganidan keyingi bo'shliqqa bog'laydi.
Ammo Nitsshe nigilizmni yakuniy holat sifatida ko'rmadi. U buni o'tish davri deb hisobladi. Insoniyat eski xudolarni yo'qotgandan keyin yangi qadriyatlarni o'zi yaratishi kerak edi.
USTUN INSON
Nitsshening bu muammoga javobi Ubermensh tushunchasi. Ko'pincha bu ustun inson deb tarjima qilinadi.
Bu tushunchani ham ko'p odam noto'g'ri tushunadi. Ayniqsa keyinchalik natsistlar bu g'oyani buzib o'z mafkuralariga moslashtirishdi. Ammo Nitsshening haqiqiy niyati boshqacha edi.
Ustun inson irqiy yoki biologik ustunlik emas. Bu odam o'zi yangi qadriyatlar yarata oladigan, eski dogma va an'analarga qaram bo'lmagan shaxs.
Nitsshe uchun ko'p odam sudralib yuruvchi kabi yashaydi. Ular boshqalar aytgan qoidalarga bo'ysunadi. Ular boshqalar tomonidan yaratilgan ma'noni qabul qiladi. Ular hech qachon o'z hayotining haqiqiy egasi bo'lmaydi.
Ustun inson esa boshqacha. U o'z qadriyatlarini o'zi yaratadi. U o'z hayotini san'at asari kabi shakllantiradi. U jamiyat kutishlariga emas o'z ichki kuchiga bo'ysunadi.
🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO
👍6