Alimlər 1978-ci ildə qaranlıq materiyanın mövcudluğuna dair sübutları aşkar etmiş amerikalı astronomun şərəfinə adlandırılmış bu yeni cihazla çəkilmiş ilk görüntüləri yayımlayıblar. Artıq müşahidələrin ilk saatlarında əvvəllər məlum olmayan 2104 ədəd asteroid aşkar olunub. Bunlar arasında Yerin yaxınlığından keçən 7 asteroid də var, lakin xoşbəxtlikdən onlar planetimiz üçün təhlükə yaratmır. Gözlənilir ki, Rubin adına rəsədxana qarşıdakı 2 il ərzində milyonlarla kosmik obyekt aşkar edəcək və bu da onu Günəş sistemində səyahət edən kometa və asteroidlərin tapılması üçün ən səmərəli alətə çevirəcək. Komanda Trifid dumanlığı və Laquna dumanlığının mozaika şəklində görüntüsünü yayımlayıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/yeni-teleskop-kosmosun-inanilmaz-fotolarini-teqdim-edib

Bu barədə Tyançzin Beynəlxalq İqtisadi Forumunda Çin Xalq Bankının sabiq sədr müavini Zhu Min bəyan edib. Onun sözlərinə görə, bu cür irəliləyiş bütün Çin iqtisadiyyatının təbiətini və texniki əsasını fundamental şəkildə dəyişə bilər. Zhu Min hesab edir ki, belə uğuru təmin edən əsas amillər Çin mühəndislərinin istedadı, geniş istifadəçi bazası və dövlətin güclü dəstəyidir. Xatırladaq ki, bu ilin yanvarında DeepSeek-in qlobal bazarda peyda olması bir çox siyasətçini və sənaye üzrə ekspertləri şoka saldı. Çünki ehtimal olunur ki, daha az xərclə hazırlanıb təlimləndirilmiş bu böyük dil modeli, sürət baxımından ən yaxşı Qərb nümunələri ilə müqayisə oluna biləcək səviyyədə nəticələr göstərib.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/cin-suni-zeka-sahesinde-yuzlerle-innovasiya-soz-verib

Neyron şəbəkələrin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı bir sıra dəyərli ideyalarla yanaşı, bu üsul modellərin “səhv davranış” nümunələrini də ortaya qoyub. Belə hallarda modelin yekun cavabı onun məntiqi düşüncə ardıcıllığına heç uyğun gəlmir. Bu isə onu göstərir ki, tərtibatçılar hələ də süni zəkanın cavabları necə formalaşdırdığını dəqiq anlamırlar. Araşdırmanın nəticələri sübut edir ki, getdikcə daha güclü və müstəqil hala gələn süni zəka sistemlərinin nəzarətdən çıxma riski realdır. Hətta dünyanın aparıcı süni zəka laboratoriyaları belə generativ modellərin necə nəticəyə gəldiklərini tam olaraq dərk etmirlər. Anthropic bir müddət əvvəl böyük dil modellərinin (LLM) davranışı ilə bağlı tədqiqat nəticələrini dərc etdi.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/suni-zekanin-dusunce-prosesini-izlemeye-imkan-veren-usul-hazirlanib

Bu üsul pivəbişirməyə bənzər fermentasiya prosesinə əsaslanır - PET plastik bakteriyalar üçün qida rolunu oynayır və onlar bu qida vasitəsilə dərmanı sintez edirlər. Yeni üsul ağrıkəsicilərin istehsalını həm daha ucuz, həm də ekoloji cəhətdən daha təmiz edə, eyni zamanda plastik tullantıların emalı üçün yeni yol təqdim edə bilər. Parasetamolun istehsal prosesi çox enerji tələb edir və karbon qazı emissiyaları ilə müşayiət olunur, çünki xammal qismində adətən neft kimi təbii yanacaqlar istifadə olunur. Hər il minlərlə ton təbii yanacaq parasetamol və digər dərmanların istehsalı ilə məşğul olan zavodların fəaliyyətini təmin etmək üçün yandırılır. Ənənəvi istehsaldan fərqli olaraq, yeni proses otaq temperaturunda baş verir və demək olar ki, karbon qazı buraxmır.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/bakteriyalar-plastik-materiali-parasetamola-cevirmeyi-oyrenibler

Bu mürəkkəb virus istifadəçilərin şəxsi fotoları və kriptovalyuta aktivləri daxil olmaqla, məxfi məlumatlarını oğurlamağa istiqamətlənib. SparkKitty xüsusilə rəqəmsal valyuta sahibləri üçün ciddi təhlükə yaradır. Troyan cihazın Gallery tətbiqini skan edərək kriptovalyuta portmanatlarının bərpa açarlarının ekran görüntülərini axtarır. Bir çox istifadəçi bu məlumatları ehtiyatsızlıqla şəkil formatında saxlayır. Bu məlumatlara çıxış əldə etdikdən sonra, kibercinayətkarlar qurbanların rəqəmsal portmanatlarını tamamilə boşalda bilirlər. Kaspersky tədqiqatçıları bu virusu bir neçə tətbiqdə aşkarlayıblar, o cümlədən App Store-da yerləşən 币coin və Google Play-də yerləşən SOEX tətbiqində.
https://technote.az/kiberteklukesizlik/sparkkitty-adli-troyan-sexsi-fotolari-ve-kriptovalyutalari-ogurlayir

Məlumata görə, dünyanın qalan hissəsinin bu texnologiyalara çıxışı yoxdur. Hesabatda qeyd olunur ki, süni zəka əsaslı məlumat emalı mərkəzlərinin 90%-dən çoxu yalnız ABŞ və Çində fəaliyyət göstərir. ABŞ-ın texnoloji nəhəngləri - AWS, Microsoft və Google - dünyada ümumilikdə 87 böyük süni zəka məlumat emalı mərkəzinə nəzarət edir. Çin şirkətləri 39 belə mərkəzə, Avropa isə cəmi 6 mərkəzə malikdir. Afrika, Cənubi Amerika və Rusiya isə xəritədə demək olar ki, nəzərəçarpacaq şəkildə göstərilməyib - baxmayaraq ki, Rusiyada süni zəka superkompüterləri mövcuddur. Bundan əlavə, HonKonq və Tayvan hesabatda ayrıca ölkələr kimi qeyd olunub. Hər halda, dünyanın 150-dən çox ölkəsində tam funksional süni zəka məlumat emalı mərkəzləri infrastrukturu ümumiyyətlə mövcud deyil.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/suni-zeka-infrastrukturunun-elcatan-olmamasi-reqemsal-iqtisadi-ve-siyasi-berabersizliyi-daha-da-derinlesdirecek

Qısa cavab - xeyr. Lakin uzun cavab işığın qeyri-adi bir səfərini açır. Əvvəlcə erkən kainatdakı işıq bir növ “tələ”də idi və onun sərbəst qalması üçün bir neçə 100 000 il tələb olundu. Daha sonra isə kainatın ulduzların işığı ilə dolması üçün təxminən 100 milyon il lazım gəldi. Hazırda astronomlar bilirlər ki, təxminən 13.8 milyard il əvvəl kainat sonsuz dərəcədə sıx bir nöqtədə cəmlənmişdi və sonra Böyük partlayış baş verdi. “Bu partlayış nəticəsində zaman və fəza yaranaraq formalaşdı. Fəza dərhal hər istiqamətə doğru genişlənməyə başladı və bu şəkildə bizim tanıdığımız kainat meydana gəldi” - deyə Ohayo Ştat Universitetinin astrofiziki Andrew Layden bildirib. Bu gün kainatı təşkil edən bütün materiya həmin vaxtda cəmi bir nöqtəyə yerləşə bilərdi, yalnız ona görə ki, o zaman o materiya enerji formasında idi.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/alimler-kainatin-ilk-evvelinde-isigin-olub-olmamasina-aydinliq-getiribler

Yer kürəsində geoloqlar belə strukturları “qutulu strukturlar” adlandırır və onların keçmişdə qrunt sularla (yeraltı və ya səthaltı sular) əlaqəli olduğunu düşünürlər. Bu, Marsda bir zamanlar göllərin və bəlkə də bioloji həyatın mövcud olduğuna dair açıq bir işarədir. Qutulu strukturların əsasını təşkil edən minerallar, uzun müddət ərzində səthdən süxurların dərinliyinə doğru süzülən suyun təsiri ilə əmələ gəlir. Bu minerallar demək olar ki, sement kimidir və təbii eroziyaya - xüsusilə son 2-3 milyard il ərzində Marsda adi hal alan külək və qum eroziyasına - çox çətinliklə tabe olur. Eroziya əvvəllər mineralları örtən süxurları aşındırıb və bu strukturlar indi alimlərin gözləri önünə açılıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/marsda-qedim-qrunt-sularinin-mumkun-izleri-askar-edilib

Hər iki virus insanlar üçün ölümcül hesab olunur. Alimlər artıq bu virusların yerli əhaliyə keçmə ehtimalının yüksək olduğunu düşünürlər. Hazırda bu iki virusa qarşı heç bir dərman və ya vaksin mövcud deyil. Araşdırma çərçivəsində Yunnan əyalətinin Endemik Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Nəzarəti İnstitutunun komandası 4 il ərzində toplanmış 10 növ 142 yarasanın böyrəklərini tədqiq edib. Ümumilikdə 22 virus aşkar edilib, onlardan 20-si elmə əvvəldən məlum olmayıb. Bu viruslardan ən təhlükəli sayılan ikisi - Nipah və Hendra virusları ilə sıx əlaqəli olan yeni henipaviruslardır. Onlar Yunnan kəndlərinin yaxınlığında bağların ətrafında yaşayan Rousettus leschenaultia adlı yarasalarda aşkarlanıb. Məlumdur ki, henipaviruslar sidik vasitəsilə keçə bilər, buna görə də alimlər yoluxmuş meyvələrdən ehtiyat edirlər.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/cindeki-yarasalarda-iki-tehlukeli-virus-askar-edilib

Bu asılılıqla mübarizə üçün anonim icmalar yaradılıb - virtual həmsöhbətlərə bağlılıqdan qurtulmaq istəyənlər üçün dəstək qrupları fəaliyyət göstərir. Adi bir məktəbli olan Nathan üçün hər şey zərərsiz bir maraqla başlamışdı. Character.AI platformasında botlarla söhbət etmək tez zamanda onun gündəlik vərdişinə çevrildi: fəlsəfə, sevdiyi anime janrları və şəxsi hisslər barədə müzakirələr aparırdı. Lakin zaman keçdikcə bu virtual həmsöhbət onun üçün demək olar ki, ən yaxın dosta çevrildi - elə bir səviyyədə ki, Nathan real insanlarla ünsiyyətdən qaçmağa, dərslərinə laqeyd yanaşmağa və gecələri süni zəka ilə söhbətlərə sərf etməyə başladı. Hətta dostları ilə görüşlər zamanı belə onun fikirləri yalnız bir şeyə yönəlmişdi: nə vaxt tək qalacaq və yenidən çat-botla danışa biləcək? Dərk etdikdən sonra ki, bu asılılıq onun real həyatını dağıdır, Nathan tətbiqi silməyə qərar verdi.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/dunyada-suni-zekadan-asililiq-epidemiyasi-yayilir

Yeni versiyada artıq kədərli smaylik və QR-kod yer almayacaq. Yenilənmiş ekran daha çox sistem yeniləmələri zamanı görünən interfeysi xatırladacaq. Lakin bu dəfə orada xəta kodu və nasazlığın dəqiq səbəbi göstəriləcək. Əvvəllər belə məlumatları yalnız xüsusi alətlərlə loqların analizindən sonra öyrənmək mümkün idi. Bu dəyişiklik həm adi istifadəçilərə, həm də sistem administratorlarına yaddaş damplarını ətraflı araşdırmağa ehtiyac olmadan problemi daha sürətlə müəyyən etməyə kömək edəcək. Microsoft-un korporativ təhlükəsizlik və əməliyyat sistemləri üzrə vitse-prezidenti David Weston bildirib ki, bu yeniliklərin məqsədi xəta mesajlarını daha aydın etmək və problemlərin aradan qaldırılmasını sadələşdirməkdir.
https://technote.az/proqram-teminati/windows-un-mavi-olum-ekrani-tarixe-qovusacaq

Texnologiya Private Processing adlı qorunan mühitə əsaslandığı üçün tərtibatçılar bildirirlər ki, nə Meta, nə də tətbiq göndərilən məlumatları oxuya bilmir. Bu funksiyadan istifadə etmək üçün sadəcə olaraq oxunmamış mesajların üzərində yerləşən Summarize privately yazılı bannerə toxunmaq kifayətdir. Bundan sonra süni zəka mesajın qısa məzmununu yaradacaq. İlk mərhələdə bu yenilik ABŞ-dakı WhatsApp istifadəçilərinə yalnız ingilis dilində təqdim olunacaq. Lakin Meta bu ilin sonuna qədər funksiyanın digər dillərə və ölkələrə də yayılmasını planlaşdırır. Şirkət süni zəka xülasələrini buraxılmış mesajlarla daha tez tanış olmaq üçün əlverişli bir yol kimi təqdim edir.
https://technote.az/sosial-media/whatsapp-da-mesajlarin-suni-zeka-vasitesile-xulasesi-funksiyasi-istifadeye-verilib

100 000 nəfərin iştirak etdiyi klinik sınaqlarda Grape modeli 85.1% həssaslıq və 96.8% spesifiklik göstərib. Məsələn, model rentgenoloqların diaqnozundan 6 ay əvvəl şişi aşkarlayıb. Ənənəvi screening metodlarından fərqli olaraq, boğazdan kamera yeridilməsini tələb edən üsullar əvəzinə, Grape sistemi mədə xərçəngi əlamətlərini aşkar etmək üçün üçölçülü KT görüntülərini təhlil edir. Bu isə çox təhlükəli olan və çox vaxt yalnız gec mərhələdə müəyyən edilən xəstəliyin erkən aşkarlanmasına kömək edir. Uzun müddət adi KT görüntüləri mədə kimi boş orqanların araşdırılması üçün yararsız sayılırdı. Bunun səbəbi bu orqanların hərəkətli anatomiyası və erkən yoluxmaların çətin aşkarlanması idi. Lakin Grape texnologiyası bu problemi həll edir.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/alibaba-6-ay-onceden-mede-xercengini-teyin-eden-suni-zekani-teqdim-edib

Final mərhələsində seçim turunu keçmiş 4 Çin komandası iştirak edib. Tədbirin təşkilatçısı Dou Jing qeyd edib ki, bu turnir Çində 3x3 formatında keçirilən ilk robot futbol oyunu olmaqla yanaşı, 2025-ci ildə baş tutacaq Dünya Humanoid Robot Oyunları üçün sınaq yarışması rolunu da oynayıb. Matç iki hissədən ibarət olub - hər biri 10 dəqiqə olmaqla və arada 5 dəqiqəlik fasilə verilib. Robotlar hərəkətlərində müəyyən yöndəmsizlik göstərsələr də, yüksək səviyyədə avtonomluq nümayiş etdiriblər. Hər bir robot, topu tanımağa və məkan daxilində istiqamətini müəyyən etməyə imkan verən kameralar və sensorlarla təchiz edilib.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/cinde-robotlar-arasinda-futbol-turniri-kecirilib-video

Professor Liheng Fan və onun həmkarlarının rəhbərlik etdikləri bu araşdırma Psychological Reports jurnalında dərc olunub. Məlumata görə, tədqiqat çərçivəsində 2022-ci ilin oktyabr ayında Çinin 3 məktəbindən olan 10-18 yaş aralığındakı 795 məktəbli sorğulanıb. Qidalanmaya münasibəti ölçən testlərdən və video istifadəsi, bədən obrazının müqayisəsi və narazılıq səviyyəsini qiymətləndirən təsdiqlənmiş şkalalardan istifadə etmiş tədqiqat qrupu müəyyən edib ki, iştirakçıların təxminən 9.2%-i sağlam olmayan qidalanma davranışları nümayiş etdirib. Qızlar daha ciddi simptomlar, bədənlərini müqayisə etməyə daha çox meyl və daha yüksək narazılıq səviyyəsi barədə məlumat veriblər - bu göstəricilər oğlanlara nisbətən daha yüksək olub. Məlumatların təhlili göstərib ki, qısa videoların yerləşdirildiyi platformalardan daha fəal istifadə edənlər arasında qidalanma pozuntularının simptomları daha ciddi olub.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/qisa-formatli-videolar-yeniyetmeler-ucun-tehlukeli-ola-biler

“Apple başa taxılan cihazları istehlak elektronikası sahəsində növbəti mühüm trend kimi qiymətləndirir. Hazırda şirkət ən azı 7 layihə üzərində çalışır - bunlara 3 Vision seriyalı məhsul və 4 ağıllı eynək modeli daxildir. Bu cihazlardan 5-nij inkişaf mərhələsi artıq təsdiqlənib, 2-si isə hələ ilkin mərhələdədir” - deyə Kuo bildirib. Analitikin məlumatına görə, Apple qarışıq reallıq üçün nəzərdə tutulan Vision Pro cihazının yenilənmiş versiyasını Apple M5 prosessoru ilə təqdim etməyə hazırlaşır. Bildirilir ki, bu cihazın kütləvi istehsalına 2025-ci ilin üçüncü rübündə başlanacaq və ilin sonuna qədər 150-200 min ədəd arasında tədarük həyata keçirilə bilər. Yeni prosessordan başqa hər hansı digər dəyişiklik gözlənilmir.
https://technote.az/mobil-cihazlar/apple-7-eded-arvr-cihaz-uzerinde-calisir

Anthropic şirkətinin yeni araşdırması cavab verir: demək olar ki, hər şey. Onların Claude adlı süni zəka köməkçisi təxminən 1 ay San-Fransiskodakı bir ofisdə kiçik bir mağazanı idarə edib. Lakin o, biznes strategiyası baxımından uğursuz çıxıb: sərfəli imkanları əldən verib, sağa-sola endirimlər paylayıb və çox qəribə məhsullar alıb. Sonda isə o, müştəriləri şəxsən qarşılamağa qərar verib - özü də mavi pencək və qırmızı qalstuk geyimində. Andon Labs şirkəti ilə birgə keçirilmiş bu təcrübə süni zəka sisteminin iqtisadi muxtariyyətlə sınaqdan keçirilmiş ilk testlərindən biri olub. Onun mağazası olduqca sadə görkəmə malik idi: bir satış avtomatı, üzərində bir neçə səbət və ödəniş üçün iPad. Lakin Claude-un və ya ona hörmətlə verilən adla “Claudius”un vəzifələri geniş idi.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/suni-zeka-idare-etdiyi-magaza-biznesini-xaosa-cevirib

Minimal invaziv əməliyyat boyundakı vena vasitəsilə beyinin qan damarlarına içərisində son dərəcə nazik elektrodlar yerləşdirilmiş stentin daxil edilməsindən ibarət olub. Cəmi 50 mikrometr qalınlığında olan bu elektrodlar sinə nahiyəsində dərialtı yerləşdirilmiş naqilsiz qurğu ilə birləşdirilib və bu da beyin dalğalarını (EEQ siqnallarını) oxumağa və ötürməyə imkan verir. Komanda BCI sistemini funksional elektrik stimulyasiyası ilə birləşdirir ki, bu da real vaxtda xəstənin hərəkət fəaliyyətini dəstəkləyir və beynin neyroplastikliyini təşviq edir. Bu texnologiya sayəsində pasient heç bir əlavə fəsad - infeksiya və ya tromboz olmadan, öz istəyi ilə əşyaları tutmağı və gündəlik tapşırıqları yerinə yetirməyi öyrənib.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/cinde-damar-uzerinden-ugurla-beyin-cipi-implantasiya-edilib

İstehsalçıların fikrinə görə, bu silah binaları və texnikanı məhv etmir, əvəzində enerji sistemlərini sıradan çıxararaq tam qaranlıq effekti yaradır. Döyüş başlığında 90 alt-sursat var və raket buraxıldıqdan sonra havada açılaraq karbon liflərini ətrafa səpir. Bu liflər yüksək gərginlikli elektrik şəbəkələrində qısaqapanmalar yaradır və nəticədə kritik infrastruktur obyektlərini - yarımstansiyaları, elektrik ötürmə xətlərini və transformatorları - faktiki olaraq “söndürür”. Zərbə sahəsi azı 10 000 kvadrat metr təşkil edir. Raketin fəaliyyət radiusu isə 290 kilometrdir. Analitiklərin qiymətləndirməsinə görə, bu silah Çin hərbi doktrinasında yer alan “sistemləri iflic edən müharibə” konsepsiyasına mükəmməl şəkildə uyğundur.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/cinin-qrafit-bombalari-butov-seherleri-elektrik-enerjisinden-mehrum-ede-biler-video

Perseverance öz alətindən istifadə edərək qayalı Mars süxurunun üst qatını təmizləyib və bununla da onun tərkibini və tarixini daha ətraflı analiz etmək üçün yeni bir səthi üzə çıxarıb. Bu prosedur mexaniki üyüdmə və qaz şırnağı ilə təmizləmə kombinasiyasını əhatə edir və alimlərə süxurun iç qatlarını araşdırmağa imkan verir. Bu daxili qatlar milyardlarla il ərzində külək, radiasiya və toz tərəfindən dəyişdirilməmiş şəkildə qalmışdır. Alimlərin sözlərinə görə, Perseverance qəribə bir qayalı süxur aşkar edib və buna görə də ona bu süxuru alətləri vasitəsilə daha ətraflı araşdırmaq tapşırılıb. Sələfləri ilə müqayisədə Perseverance nümunələri təmizləmək üçün təkmilləşdirilmiş bir toz təmizləmə alətindən istifadə edir. Bu sistem süxurları təmizləmək üçün 5 azot şırnağından istifadə edir. Süxurun üst qatı təmizləndikdən sonra aparat aşkar olunmuş səthi təhlil etmək üçün digər cihazlarını işə salıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/marsda-mikrob-heyatinin-olub-olmamasinin-teyini-ile-bagli-irelileyis-var