GERODOTNING “XATOSI”

Gerodotning eng ko‘p bahs-munozaraga sabab bo‘lgan fikrlaridan biri – massagetlar va ularning joylashuvi haqidagi ta’rifidir. Mil. avv. V asrda yashagan bu yunon tarixchisi o‘zining mashhur “Tarix” asarida “massagetlar Araks daryosi bo‘yida yashaydi” degan mazmunda yozadi. Shu jumla zamonaviy ilm-fan nuqtayi nazaridan qiziqarli savollarni keltirib chiqargan: Gerodot tilga olgan “Araks” qaysi daryo?

Aksariyat qadimiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, massagetlar Kaspiy dengizining sharqiy sohillarida, Orol dengizi atrofida, ya’ni hozirgi Markaziy Osiyo hududida – Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida yashaganlar. Bu fikr nafaqat Gerodot, balki keyinchalik yashagan antik davr mualliflarning ma’lumotlari, arxeologik topilmalar va tilshunoslik izlanishlari bilan ham tasdiqlanadi.

Biroq muammo shundaki, Gerodot bu hududda oqadigan daryoni “Araks” deb ataydi. Ayni paytda esa boshqa tarixchilar, xususan, Strabon, Ptolemey asarlarida “Araks” degan nom hozirgi Kavkaz tog‘lari orqali oqib o‘tuvchi Aras daryosiga nisbatan ishlatiladi. Bu daryo Armaniston, Eron va Ozarbayjon hududlaridan oqib o‘tadi va Kaspiy dengiziga quyiladi.

Gerodotning ta’rifida Araks daryosi “40 tarmoqqa ajraladi, shulardan faqat bittasi Kaspiy dengiziga quyiladi” deb yozilgan. Bu tavsif geografik jihatdan Aras daryosiga mos keladi, chunki u aynan Kaspiy dengiziga quyiladi. Aksincha, Amudaryo Kaspiy dengiziga to‘g‘ridan to‘g‘ri quyilmagan. Ayniqsa, Gerodot yashagan davrda Amudaryo faqat Orol dengizi yoki cho‘l botqoqliklarida yakun topgan.

Shu sababli ko‘plab tarixchi olimlar quyidagi xulosani ilgari suradi: Gerodot massagetlarning joylashuvini to‘g‘ri tasvirlagan bo‘lishi mumkin, lekin daryo nomini chalkashtirgan – u Amudaryoni nazarda tutgan, lekin uni “Araks” deb atagan.

Yana bir ehtimolga ko‘ra, Gerodot o‘zi yashagan zamonda mavjud bo‘lgan rivoyatlarga asoslangan holda Araks daryosi haqida tasavvurga ega bo‘lgan, lekin uni massagetlar hududiga noto‘g‘ri ko‘chirish orqali xatoga yo‘l qo‘ygan.

Har ikki holatda ham Gerodot “adashgan” bo‘lib chiqyapti :)

Markaziy Osiyolik tarixchilarning ko‘pi (jumladan, E. Rtveladze) “Gerodot massagetlar joylashgan hududni to‘g‘ri bilgan, lekin daryo nomida adashgan. U Amudaryoni tasvirlab, uni ‘Araks’ deb atagan, aslida esa bu daryo ‘Oks’ bo‘lgan” degan pozitsiyasini ilgari surishadi. Aksar yevropalik tarixchilar esa “Gerodot ‘Araks’ daryosini to‘g‘ri bilgan, u bugungi Aras daryosi, lekin massagetlar joylashuvini adashtirgan” degan fikrda.

Umuman olganda, Gerodotning asari tarixshunoslikda qimmatli manba hisoblanadi, biroq unga mutlaqo ishonch bilan emas, balki tanqidiy tahlil bilan yondashish talab etiladi. Chunki Gerodot ko‘p hollarda o‘zi bormagan, ko‘rmagan hududlar haqida yozgan. U sayohatchilar, savdogarlar, harbiylar va elchilar hikoyalarini yig‘ib, o‘ziga xos tarzda ularni umumlashtirgan.

(c) Jalol BOLTAYEV – repetitor, testolog

👉 @TESTLIDER

Kitoblarni chiqarib yuboryapmiz 📦

Do‘stlar, aksiya yakunlandi. Endi kitoblarni chegirma narxida bera olmaymiz. 🙂

Chunki pochtaga katta partiya bilan borganimizdagina bizga ham chegirma qilishadi. Shu sabab aksiya vaqtida nafaqat kitobga chegirma qildik, yetkazib berishni ham mutlaqo bepul qildik.

Endi esa odatiy tartibda:
📚 Bir dona kitob – 37 ming so‘m
🚚 Pochta puli – 40 ming so‘m atrofida bo‘ladi.
📦 Buyurtmalar – kamida 5 ta kitob uchun qabul qilinadi.

Bizni ham to‘g‘ri tushunasiz degan umiddaman. 🙂 Pochtaga katta partiya bilan borish va oz sonli buyurtmalar bilan borish orasida sezilarli farq bor. Taxminan 1–2 oylardan keyin yana shunday maxsus chegirma qilishim mumkin.

👉 @TESTLIDER

“Agar savol shunday boshlansa, javobi bunday bo‘ladi” – Quyoshni ko‘rib turib ham yo‘q deymizmi?

Tarixchi Arslon Boltayev ham “x-variant” deyilayotgan ikkinchi fayldagi ayrim savollar to‘liq shaklda emas, balki “agar savol mana bunday boshlansa, javobi mana bunday bo‘ladi” tarzida yozilganligi uning e’tiborini tortganini ta’kidladi.

Arslon Boltayev bunga misol sifatida quyidagi holatni keltiradi: “Agar matn “Boston choy qo‘zg‘oloni”dan boshlansa… To‘g‘ri javob: “Inglizlar Fransiyaga qarshi dengiz urushida ustunlikka erishdi”.

2-aprel kuni ayrim shaxslarga yetib borgan faylda shu kabi “agar savol mana bunday boshlansa, javobi mana bunday bo‘ladi” tarzidagi boshqa savollar ham mavjud bo‘lgan. Qizig‘i shundaki, xuddi shu savollar keyinchalik imtihonda tushgan.

“Endi bu “x-variant” bo‘lmay, nima bo‘lsin?” – deydi Arslon Boltayev.

***
Haqiqatan, agar “savol shunday boshlansa, javob bunday bo‘ladi” degan savollarning 2-aprel kuni mavjud bo‘lgan faylda bo‘lishi “x-variant” tarqalganiga juda kuchli ishora qiladi. Normal holatda bunday vaziyatda barcha OAVlar, barcha depututlar, tegishli idoralar hammani tikka turg‘azishi kerak edi. Afsuski, menda bunday vakolat mavjud emas, bo‘lganida o‘zim qilardim. Bu ishlarni tezlashtirib yuborar edim.

👉 @TESTLIDER

“X-variantdan pul qilish uchun bitta halol, ishonchli jamoa kerak”...

Matn qoʻshtirnoq ichida ekaniga e’tibor bering. Ya’ni bu gapni bizga (men va Husanboyga) Toshkentdaligimizda soat kechqurun 2 larda mehmonxonamizga kelib aytishgan. Bir yarim soat gapirgan‐e...

“Halol jamoa”ga qara 🤣

👉 @TESTLIDER

“Tulkining dumini bosib qo‘ymoq” iborasi haqida

O‘zbek tilida “tulkining dumini bosib qo‘ydi” degan ibora bor. Ma’nosi shuki, qandaydir yashirin va qorong‘i ishlarning tagiga yetdim deganingizda tasodifan o‘sha ishlarga aloqador bo‘lgan “katta” odamlarning ham dumini tasodifan bosib qo‘yasiz. Ular o‘zlarining “ulug‘” obro‘siga gard yuqib qolishidan xavotir ola boshlaydi. So‘ng turli yo‘llar bilan bosim qilishga tushadi. Obro‘li va ta’sirli odamlarni ishga soladi. Sizni yer bilan yakson qilishni va “o‘rmon ishlari”ga boshqa aralashmasligingizni istaydi.

Tasavvur qiling: o‘rmonda yuribsiz. Anchadan beri qandaydir yirtqichlar xalqning tinchini buzib keladi. Siz esa ularni qidirib yuribsiz. Birdan butalar orasida indamay pisib yotgan tulkining dumini bosib qo‘ydingiz. Shunda tulki birdan sakrab chiqadi. Akillaydi. Jazavaga tushadi. Sizga tashlanadi. Qasd qilgisi keladi. Keyin esa birdan boshqa tulkilar ham yugurib keladi. “Mana bu bizni payqab qoldi”, deydi ular bir-biriga.

Ha, ular “ovchilar”ni yomon ko‘radi. Chunki anchadan beri qishloqdan barra-barra qo‘zilarni bemalol yeb ketishga o‘rganib qolishgan.

Tulkilar o‘rmondagi eng kushli jonzot bizmiz deb o‘ylashadi. Lekin o‘rmonda faqat tulkilar yashamaydi. Boshqa jonzotlar ham bor. Sizdan qo‘rqmaydigan, siz bilmagan, siz kutmagan.

Gap tulkilar haqida ketyapti, tulkilarning laychalarining laychalari haqida emas.

👉 @TESTLIDER

Yaxshi qadam

👉 @TESTLIDER

Do‘stlar, bir uzrli holat yuzaga keldi

Hayit bayrami munosabati bilan pochta xizmati ham 5 kun dam olarkan. Shu sabab ayrim buyurtmalar rejalashtirilgan vaqtda emas, oldimizdagi dushanba-seshanba kunlari yetib boradi.

Bayram kunlarini hisobga olmabmiz, buning uchun chin dildan uzr so‘rayman.

Bu holat 42 nafar odamga taalluqli.

Kechikish uchun uzr sifatida keyingi kitobimiz chiqqanda shu 42 nafar inson buyurtma qilsa, ularga qo‘shimcha ravishda bitta kitob sovg‘a qilaman. 🙏📚

👉 @TESTLIDER

X-variantchilarga qanday jazo qo‘llanishi mumkin?

Tasavvur qilaylik, “x-variant” tarqaldi. “X-variant”ni pullayotgan “ichkaridagi” va “tashqaridagi”larni “firibgar” deb atash huquqiy jihatdan to‘g‘rimi? Yo‘q! Firibgarlik, qisqacha aytganda, aldov yo‘li bilan o‘zganing mol-mulkini qo‘lga kiritishdir. Bizning holatda esa, ular o‘sha 1000 $ evaziga imtihonga sanoqli soatlar qolganda bergan savollari haqiqatan imtihonda tushyapti. Ya’ni bu yerda firibgarlik jinoyati uchun majburiy bo‘lgan “aldov” elementi mavjud emas.

Bunday vaziyatda jarayonga aloqador bo‘lgan “ichkaridagi” shaxslar Jinoyat kodeksining juda og‘ir moddalari bo‘yicha ayblanishi mumkin. Masalan, “Davlat sirlarini oshkor qilish” (162-modda), “Pora olish” (210-modda), “Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish” (205-modda) kabi moddalar bilan, “tashqaridagi” mardikorlar ham JKning 28-moddasiga ko‘ra jinoyat ishtirokchisi (yordamchi yoki dalolatchi) sifatida yuqorida ko‘rsatilgan moddalar bilan aybli deb topilishi mumkin.

Bu hali og‘irlashtiruvchi holatlarsiz berilgan baho. Masalan, jinoyat kodeksiga ko‘ra, pora berish va olishda pora miqdori ham inobatga olinadi. Bundan tashqari, agar “ichkaridagi” va “tashqaridagi” shaxslar “x-variant”dan tizimli ravishda soqqa qilib kelishayotgan bo‘lsa, holat yanada og‘irlashib, uyushgan jinoiy guruh sifatida baholanish ehtimoli paydo bo‘ladi. Bu degani 10 yildan 15 yilgacha #. Qisqacha aytganda, gap juda og‘ir huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan jinoyat haqida ketmoqda.

Jinoyat kodeksida bunday og‘ir jazolar bekorga belgilanmagan. Chunki “x-variant”ning xavfi faqat minglab odamlarning natijalariga ta’sir qilishidagina emas, bu butun jamiyat, davlat kelajagiga bolta urishdir. Shuning uchun ham qonun bu kabi qilmishlarga nisbatan eng keskin jazo choralarini ko‘zda tutadi.

(c) Jalol BOLTAYEV

Izoh: qonunchilikka ko‘ra, test materiallari davlat siri hisoblanadi.

👉 @TARIXCHI_QARASHLARI

Oldinroq Toshkentdaligimizda men va Husanboyning oldiga kechqurun 2 larda kelgan bir shaxs haqida aytgan edim, o‘sha shaxs gapirgan gaplardan ayrim parchalarni keltiraman...

“...45 taligini ham olib bo‘ladi. Ishoning, [hudud]da 45 ta savolni 1 soat ichida 400 ta odam yodladi, ko‘zimning oldida, aniq, mening o‘zim guvohman...”.

“[hudud]da bir-ikkita domla bor, karochi, ular 20 yillik bo‘ri-da... Ayrim paytlarda 45 talik testni olishyapti, hammasini bilaman, kim beryapti, qancha olyapti...”.

“[hudud]da 170 ming dollar bir kunda kassa qilingan. Keyin meniyam asabim buziladi. Meniyam shu ishni qilgim keladi...”.

***

Yuqoridagi gaplarning qanchalik haqiqat yoki haqiqat emasligini bilmaymiz. Bu odam balki shunchaki firibgardir, hech qanday “aloqador shaxs” emasdir.

Vaholanki, “x-variant” chiqqaniga ishora qiluvchi, rad etish imkonsiz bo‘lgan boshqa argumentlar yetarlicha mavjud. Masalan, kombinatorikada 50 tadan 33 ta tasodifan o‘xshab qolishi “0”ga teng ekani (buni hatto BMBA rahbariyati ham yopiq (biroq yozib olingan) suhbatda tan olgan, tasdiqlagan) va ikkinchi faylda “savol shunday boshlansa, javob bunday bo‘ladi” tarzidagi savollarning mavjudligi va hokazo...

Biroq, baribir, bu odamning 1 soat-u 23 daqiqa davomida gapirgan gaplari ham ancha qiziqarli...

👉 @TARIXCHI_QARASHLARI