Тек айтишниктер түсінеді ;)

Мына акаунт мені күлкіден өлтіретін болды;)))

Мен сіздерге өте қызық, өте еркін, өте ашық сұқбат алып келдім. Бұл - 2 адам АҚШ-та, 2 адам Қазақстанда отырып жазылған сұқбат. ЖИ технологиялар туралы. Meta (бұрынғы Facebook) компаниясының ЖИ зерттеушісі Арман Жармағамбетов екеуміз “Цукерберг көршілері” деп аталатын Ақсәуле Әлжан мен Арай Сабыржанның подкастында қонақта болдық.

Ютубқа пікір жазып, менің оқырманым екендеріңізді айтып, Ақсәуле Әлжан мен Арай Сабыржанға осындай сұқбаттар жасап жатқаны үшін алғыс білдіріп кетсеңіздер, қуанамын✊

https://youtu.be/IAOUsljLZSY

🇰🇿 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс

8-сынып | Қазақстан тарихы

Мақсатымыз — даталарды жаттау емес, 1916 жылы қазақ халқы неге көтерілгенін, не үшін күрескенін және бұл оқиға Қазақстан тарихын қалай өзгерткенін түсіну.

Саған бұл тақырыпты бір тарихи оқиға ретінде түсіндіремін. Оқиғаның соңында сен 1916 жылғы көтерілісті ештеңе жаттамай-ақ, өз сөзіңмен айтып бере алуың керек.

Бірақ алдымен бір маңызды нәрсені түсініп алайық.

1. 1916 жылы қазақтар кімге қарсы көтерілді?

Елестет.

Сен 1916 жылы Қазақстанда өмір сүріп жатырсың.

Сенің отбасың бар. Әкең мал бағады. Анаң үй шаруасымен айналысады. Сен отбасыңа көмектесесің.

Бірақ бір мәселе бар.

Сен өмір сүріп жатқан жерді қазақ халқы толықтай өзі басқармайды.

Ол кезде Қазақстан Ресей империясының құрамында болатын.

Ресей империясы деген не?

Бұл — көптеген халықтар мен үлкен аумақтарды өз билігіне біріктірген мемлекет.

Оның басында патша отырды.

1916 жылы Ресейдің патшасы II Николай болатын.

Патша үкіметі қазақ даласына қатысты маңызды шешімдерді өзі қабылдайтын.

Мысалы:

Қазақтардың жерін мемлекет меншігі деп жариялап, оның бір бөлігін қоныс аударушыларға берді.
Халықтан салық жинады.
Жергілікті басқару жүйесін бақылауда ұстады.

Осы жағдай қазақ халқының наразылығын біртіндеп күшейтті.

Бірінші түсінуің керек нәрсе:

1916 жылғы көтеріліс аяқ астынан пайда болған жоқ. Оның себептері ондаған жылдар бойы жиналды.

⸻

2. Неге қазақ халқы Ресей империясына наразы болды?

Мұны түсіну үшін қазақтардың сол кездегі өміріне назар аударайық.

Бірінші мәселе — ЖЕР

Қазақ халқының негізгі кәсібі қандай еді?

Мал шаруашылығы.

Ал мал шаруашылығына не қажет?

Әрине, жайылым.

Малға жазда жайлау, қыста қыстау керек.

Бірақ Ресей империясы қазақ жеріне Ресейден шаруаларды көшіріп әкеле бастады.

Оларға жер беру үшін қазақтардың пайдалануындағы көптеген құнарлы жерлер алынды.

Енді ойланып көр.

Бұрын 1000 қойын еркін жайып жүрген отбасының жайылымы тарылып қалса, не болады?

Малға шөп жетпейді.

Мал азаяды.

Отбасының табысы төмендейді.

Халық кедейленеді.

Сондықтан жер мәселесі қазақтардың наразылығының ең маңызды себептерінің бірі болды.

Екінші мәселе — САЛЫҚ

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды.

Ресей империясы да осы соғысқа қатысты.

Соғыс жүргізу үшін мемлекетке не керек?

Ақша, азық-түлік, жылқы, қару-жарақ және жұмыс күші.

Сондықтан патша үкіметі халыққа түсетін экономикалық ауыртпалықты күшейтті.

Қазақтардан алынатын алымдар көбейді, мал мен азық-түлік соғыс қажеттілігіне жиналды.

Бұл халықтың тұрмысын одан әрі қиындатты.

Үшінші мәселе — ТЕҢСІЗДІК

Қазақ халқы өз жеріндегі саяси шешімдерге толық ықпал ете алмады.

Патша әкімшілігінің билігі басым болды.

Жер мәселесі, салық және басқарудағы әділетсіздіктер халықтың ашу-ызасын күшейтті.

Енді ең маңызды сұрақ:

Осындай қиындықтарға қарамастан, неге көтеріліс дәл 1916 жылы басталды?

Неге 1910 немесе 1914 жылы емес?

Өйткені 1916 жылы жағдайды күрт ушықтырған бір шешім қабылданды.

⸻

3. 1916 жылғы 25 маусым. Бәрін өзгерткен жарлық

Енді оқиғаның шешуші сәтіне келдік.

1916 жылы 25 маусымда Ресей патшасы II Николай арнайы жарлық шығарды.

Жарлық бойынша Орта Азия мен Қазақстанның жергілікті ер азаматтары майданның тыл жұмыстарына алынуға тиіс болды.

Жас мөлшері:

19 бен 43 жас аралығындағы ер адамдар.

Бірақ бұл жерде бір нәрсені түсіну қажет.

Тыл жұмысы деген не?

Бірінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқанын есіңе түсір.

Майданда сарбаздар соғысып жатыр.

Ал олардың артында көптеген жұмыстар атқарылуы керек.

Мысалы:

Әскери жолдар салу.
Окоптар қазу.
Қорғаныс құрылыстарын тұрғызу.
Жүк тасу.

Осылар тыл жұмыстары деп аталады.

Патша үкіметі қазақ ер адамдарын осы жұмыстарға алмақ болды.

Неге халық бұған қарсы шықты?

Мұнда қызық тарихи қайшылық бар.

Бұған дейін қазақтар Ресей империясының тұрақты әскери міндеткерлігіне жалпы тәртіппен алынбаған еді.

Ал енді соғыс кезінде патша үкіметі оларды ауыр жұмысқа шақырды.

Оның үстіне жарлық егін жинау мен мал шаруашылығы үшін маңызды кезеңде шықты.

Елестет.

Сенің отбасыңда үш ер адам бар.

Әкең — 42 жаста.

Ағаң — 23 жаста.

Екінші ағаң — 19 жаста.

Үшеуі де жарлықта көрсетілген жас аралығына кіреді.

Егер оларды алып кетсе, үйдегі малды кім бағады?

Шаруашылықты кім жүргізеді?

Отбасы қалай күн көреді?

Ал соғыс қанша уақытқа созылатынын ешкім білмейді.

Халықтың алаңдаушылығы түсінікті.

Бұған қоса, тыл жұмысына алынатын адамдардың тізімін жасауда әділетсіздік пен жемқорлық орын алды.

Кейбір ауқатты адамдар балаларын тізімнен алып қалуға тырысты, ал кедей отбасылар көбірек зардап шекті.

Осылайша бұрыннан жиналған наразылық жаппай көтеріліске ұласты.

Ең маңызды айырмашылық

Мынаны түсініп ал:

25 маусым жарлығы — көтерілістің негізгі түрткісі.

Ал жердің тартып алынуы, отарлық басқару, салықтың көбеюі және теңсіздік — көтерілістің терең себептері.

Емтиханда осы екеуін шатастырмау өте маңызды.

⸻

4. Көтеріліс қалай басталды?

Жарлық туралы хабар қазақ даласына тарай бастады.

Халық жиналыстар өткізді.

Бірқатар жерлерде тыл жұмысына алынатын адамдардың тізімдері жойылды.

Патша әкімшілігіне қарсылық күшейді.

Кейін бұл қарсылық қарулы көтеріліске айналды.

Көтеріліс Қазақстанның көптеген аймақтарын қамтыды.

Бірақ екі ірі орталықты ерекше білуің керек:

Торғай және Жетісу.

Неге?

Өйткені осы екі өңірде көтеріліс кең көлемде жүрді.

5. Торғайдағы көтеріліс — Амангелді Иманов

Торғайдағы көтерілістің ең белгілі жетекшілерінің бірі — Амангелді Иманов.

Ол көтерілісшілердің қарулы жасақтарын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды.

Торғай көтерілісінің тағы бір маңызды тұлғасы — Әбдіғапар Жанбосынұлы.

Ол көтерілісшілердің ханы болып сайланды.

Осы жерде олардың рөлдерін ажыратып ал:

Әбдіғапар Жанбосынұлы — көтерілістің саяси жетекшілерінің бірі.

Амангелді Иманов — көтерілісшілердің әскери басшыларының бірі.

Торғайдағы көтерілісшілер патша үкіметінің әскерлеріне қарсы соғысты.

1916 жылдың күзінде олар Торғай қаласын қоршауға алды.

Бірақ патша үкіметінің әскері жақсы қаруланған еді.

Көтерілісшілерде негізінен аңшылық мылтықтар, найзалар және басқа да қарапайым қарулар болды.

Сондықтан қару-жарақ жағынан күштер тең болмады.

Соған қарамастан Торғайдағы күрес ұзаққа созылды.

⸻

6. Жетісудағы көтеріліс — Бекболат Әшекеев

Жетісу өңірінде де халық патша жарлығына қарсы шықты.

Көтерілістің белгілі жетекшілерінің бірі — Бекболат Әшекеев.

Бұл өңірдегі көтеріліс қатал түрде басып-жаншылды.

Патша үкіметі жазалаушы әскерлер жіберді.

Көптеген ауылдар зардап шекті.

Мыңдаған қазақтар мен қырғыздар Қытайға босып кетуге мәжбүр болды.

Бұл босқыншылық халық үшін ауыр қасіретке айналды.

Бекболат Әшекеев тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.

Неге Торғай мен Жетісудағы жағдай әртүрлі болды?

Торғайда көтерілісшілер ұйымдасқан қарсылықты ұзақ уақыт жалғастырды.

Ал Жетісуда патша әскерлерінің жазалау әрекеттері көтерілісті салыстырмалы түрде тезірек басып, халықтың жаппай босуына әкелді.

Демек, бір көтеріліс әр аймақта әртүрлі дамуы мүмкін.

Бұл — тарихтағы маңызды заңдылық.

⸻

7. Қазақ зиялылары неге бір пікірде болмады?

Бұл — тақырыптың ең қызықты әрі күрделі бөлігі.

Сен мынадай сұрақ қоюың мүмкін:

«Егер патша үкіметі әділетсіздік жасаса, неге барлық қазақ зиялылары халықты көтеріліске шақырмады?»

Себебі олардың жағдайды бағалауы әртүрлі болды.

Мысалы, Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы және Міржақып Дулатұлы халықтың ауыр жағдайын жақсы түсінді.

Олар патша үкіметінің отарлық саясатын сынады.

Бірақ қарулы көтеріліске сақтықпен қарады.

Неге?

Өйткені Ресей империясының тұрақты әскері болды.

Ал көтерілісшілердің қару-жарағы жеткіліксіз еді.

Зиялылар қарулы қақтығыс халықты үлкен қырғынға ұшыратуы мүмкін деп қауіптенді.

Сондықтан олар халықты қорғаудың басқа жолдарын іздеді.

Ал Амангелді Иманов сияқты көтеріліс жетекшілері қарулы қарсылық жолын таңдады.

Мұнда бір маңызды нәрсе бар.

Екі тарап та халықтың тағдырына алаңдады, бірақ әрекет ету жолдары әртүрлі болды.

Тарихты түсіну дегеніміз — адамдардың не істегенін ғана емес, олардың неге сондай шешім қабылдағанын түсіну.

⸻

8. Көтеріліс қалай аяқталды?

1916 жылы патша үкіметі көтерілісті басу үшін әскер жіберді.

Көптеген өңірлерде көтеріліс аяусыз басылды.

Адамдар қаза тапты.

Ауылдар күйреді.

Халық босқыншылыққа ұшырады.

Бірақ Торғайдағы қарулы қарсылық 1917 жылға дейін жалғасты.

Ал 1917 жылы Ресейде үлкен саяси оқиға болды.

Ақпан революциясы нәтижесінде II Николай тақтан түсті.

Ресей империясындағы патшалық билік аяқталды.

Бұл оқиға Қазақстандағы саяси жағдайды да өзгертті.

Алайда патшаның тақтан түсуін 1916 жылғы көтерілістің тікелей нәтижесі деп түсінбеу керек. Ақпан революциясының себептері бүкіл Ресей империясындағы соғыс, экономикалық және саяси дағдарыстармен байланысты болды.

⸻

9. Ең басты сұрақ: көтерілістің тарихи маңызы қандай?

Ойланып көр.

Көтерілісшілер патша әскерін толық жеңе алмады.

Көптеген адам қаза тапты.

Халық ауыр зардап шекті.

Ендеше бұл оқиға неге Қазақстан тарихында маңызды орын алады?

Өйткені 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының отарлық саясатқа қарсы жаппай қарсылығын көрсетті.

Ол халықтың жер, еркіндік және өз тағдырын өзі шешу мәселелеріне қаншалықты мән бергенін айқын көрсетті.

Сонымен бірге көтеріліс Ресей империясының отарлық басқару жүйесіндегі қайшылықтарды ашып берді.

Көтеріліс әскери мақсаттарына толық жете алмады, бірақ Қазақстанның ұлт-азаттық қозғалысы тарихындағы маңызды кезеңге айналды.

⸻

🧠 10. Енді бүкіл тақырыпты бір логикаға біріктірейік

Саған он параграфты жаттау қажет емес.

Бір ғана себеп-салдар тізбегін түсін:

1. Ресей империясы қазақ жерін отарлық жолмен басқарды.

⬇️

2. Қазақтардың жері тарылып, салық пен әлеуметтік қиындықтар көбейді.

⬇️

3. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталып, жағдай қиындай түсті.

⬇️

4. 1916 жылы 25 маусымда патша 19–43 жастағы ер адамдарды тыл жұмысына алу туралы жарлық шығарды.

⬇️

5. Халықтың бұрыннан жиналған наразылығы көтеріліске ұласты.

⬇️

6. Торғай мен Жетісу көтерілістің ірі орталықтарына айналды.

⬇️

7. Патша әскері көтерілісті басып-жаншыды, бірақ ол қазақ халқының ұлт-азаттық күресі тарихында маңызды із қалдырды.

Міне, тақырыптың негізгі ядросы осы.

⸻

🎯 11. Енді сенің тарихшы сияқты ойланғаныңды қалаймын

Мен саған бес сұрақ қоямын.

Бірақ бұлар жай ғана жаттағаныңды тексеретін сұрақтар емес.

Олар сенің тарихи себептерді түсіне алатыныңды тексереді.

1-сұрақ (жеңіл):

1916 жылғы көтерілістің басты себебі тек 25 маусым жарлығы болды ма? Әлде одан бұрын да себептер болды ма?

2-сұрақ (логикалық):

Патша үкіметі қазақтардың жерін тартып алғанда, неге бұл халықтың тұрмысына қатты әсер етті?

3-сұрақ (ойлануды қажет етеді):

Неге патша үкіметі қазақтарды тыл жұмысына алғысы келді? Мұның Бірінші дүниежүзілік соғыспен қандай байланысы бар?

4-сұрақ (күрделі):

Әлихан Бөкейхан мен Амангелді Имановтың әрекеттері неге әртүрлі болды? Екеуінің көзқарасындағы айырмашылықты түсіндір.

5-сұрақ (ең маңызды):

Егер көтерілісшілер патша әскерін толық жеңе алмаса, неге 1916 жылғы көтерілісті Қазақстан тарихындағы маңызды оқиға деп есептейміз?

⸻

🤝 Саған ұсынысым

Біз тарихты бұдан былай «Неге? → Қалай? → Не болды? → Қандай нәтиже шықты?» деген әдіспен оқи аламыз.

Қазір осы бес сұраққа өз сөзіңмен жауап беріп көр. Кітаптағыдай сөйлеудің қажеті жоқ.

Мен жауаптарыңды тексеріп, қай жерін жақсы түсінгеніңді, қай жерінде тарихи логика жетіспейтінін көрсетемін.

Бастайық: 1-сұраққа жауап берші. 1916 жылғы көтеріліс неге дәл сол жылы басталды?

Тәжірибелі, жұмысын жаңадан бастаған backend-әзірлеушілерді Алматы қаласындағы http://Kaspi.kz кеңсесінде өтетін офлайн-кездесуге шақырамыз!

📆 15 қазан
🕓 16:00

Мұнда:
• ірі өнімнің backend-әзірлемесі қалай жұмыс істейтіні,
• оңай пайдаланылатын кодты қалай жазуға болатыны,
• сервисті тоқтатпай, өзгерісті қалай енгізуге болатыны туралы айтылады.

Тіркелу: https://bit.ly/4e9V5bD

#жарнамаЕМЕС

Күніне 30.000 code changes.

Мамырда 2.500 болған.

Масштаб деген осы екен…

Маған мынау қызық боп тұр…

ChatGPT 2022 жылдың соңында шықты. Содан бері нарыққа шыққан Gemini, Claude, барлығы-барлығы ай сайын, тіпті күн сайын тек модель дамытып жатқан жоқ. Олар соңғы миль парадигмасына жататын барлық сервистерге бәсеке жасап, нарықтан ысырып келе жатыр.

Мысалы, GPT-3.5 кезде 1 жылдай жақсы ақша тапқан стартаптардың бірі - pdf to chat. Яғни PDF файлмен сөйлесу. Ол кезде (2023 жылдар) LLM модельдер өз-өзін дамытумен айналысып жатты да қосымша сервис көрсету жағына мән бермеді.

Қазір 2026. Енді барлық чатботтар MCP арқылы, тікелей плагин арқылы, API арқылы, llm-wrapper-лердің бизнесін бір күнде жойып жатыр.

Қазір қарап отырсам, OCR жасау модельдері күн сайын шығып жатыр.

Енді осы жерде сұрақ: біз де OCR жасау, embedding жасау, tokenization жасау сияқты жұмыстарды қолға алуымыз керек пе әлде бигтех компаниялардың модельдері біздің ол жұмысты бір күнде жоққа шығаратындай модель жасап тастар ма екен?

Шынымды айтсам, соңғы 4-5 айда біртіндеп бірдеңе жасау деген энтузиазм құлдырап барады.

Perplexity - ең сүйікті құралдарымның бірі еді. Тіпті Pro тарифін де алғанмын бір жылға. Соңғы 3-4 айда қатты топастанып кетті. Жұрт agentic, web rendering, outcome preview sidebar жасап жатқанда, бұл 2022 жылғы чатбот деңгейге дейін түсіп кетіпті. Қайта-қайта, "бүйтейін бе, сөйтейін бе?" деп сұрай беретін. Эх...

🇰🇿🇦🇿Қасым-Жомарт Тоқаев пен Ильхам Әлиев Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін іске қосу рәсіміне қатысты

🔹Президенттер Каспий теңізінің табаны арқылы Қазақстан мен Әзербайжанды жалғастыратын ұзындығы 380 шақырымдық талшықты-оптикалық байланыс желісін салтанатты түрде іске қосты.

🔹Жобаны «Қазақтелеком» АҚ мен AzerTelecom компаниясы бірлесіп жүзеге асырды.

🔹Бұл желі Қазақстанды және Орталық Азияның басқа елдерін, сондай-ақ Қытайды Еуропамен жалғайтын жаңа байланыс бағытының бір бөлігі саналады. Ол Жерорта теңізі мен Қара теңізде орналасқан байланыс жүйелеріне қосылуы мүмкін.
 
🔹Жоба Қазақстанның цифрлық экономикасын дамыту тұрғысынан стратегиялық мәнге ие. Атап айтқанда, ТОБЖ елімізде қосымша халықаралық байланыс желісін іске қосып, отандық нарыққа жаһандық технологиялық компанияларды тартуға және бұлтты сервистер мен жасанды интеллект инфрақұрылымын дамытуға жағдай жасайды.

Бүкіл әлемнің әлеуметтік желісін жарып жатқан жаңалық - жаңа Tesla Roadster 🔥

100 км/сағ жылдамдыққа 0.8 секундта жетеді. 280 км/сағ жылдамдықпен жүреді 🤯