#longread

Yakka xudoli inonchlarning ko'pchiligida insonning yaratilish afsonasi ayni bo'lib, insoniyatning Odam va Havvodan tarqalganligiga ishoniladi. Havvo eriga bog'liq va itoatkor ayol sifatida tasvirlanishiga qaramay, shaytonga quloq tutadi va donolik daraxtidan ta'qiqlangan mevani yeydi, uni Odam bilan bo'lishadi. Shunday qilib inson, jazonlanadi va jannattan quvilib, yer yuziga tushiriladi.

Ko'plab san'at asarlariga mavzu bo'lgan sevgi, yaratilish afsonasida ikki ayol qarshimizga chiqadi. Biri Havvo bo'lsa, ikkinchisi Lilit...

Ushbu maqola "Afsonalar va fentezi haftaligi" doirasida tayyorlandi)

Batafsil o'qish.

@feelsarchive

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Oy ma’budasi Selena

©️Jyul Lui Mashar

@vasilbro

Uyqudagi “shahzoda”

Uzoq tamaddunning o’choqlaridan tortib, bugungi kun adabiyoti-yu, mistik filmlarigacha bo’lgan ajib yo’lakda Oyning o’z o’rni bor. Insoniyat yaralibdiki, Oyni o’zi uchun muqaddas sanab, u haqida turfa afsonalar-u, cho’pchaklar to’qib kelgan. Xususan yunon mifalogiyasida Selena obraziga duch kelamiz.

Selena ibtidoiy xudolar Giperion va Teyaning qizi edi. Giperion yorug’lik xudosi, Teya esa bashorat qilish qobilyatiga ega bo’lib, barcha porlovchi narsalar, ayniqsa oltinning timsollaridan biri hisoblangan. Juftlikning farzandlari ham shunga monand Helios quyosh, Eos tong va Selena oy ma’budasi edilar. Biroq, Selena yunon panteonining eng ko'zga ko'ringan ma'budasi hisoblanmagan, qanchalik maftunkor bo’lmasin u yunon mifologiyasidagi boshqa ayol figuralar; Gekat, Artemida va Geradan so’ng eslanadi. Biroq necha ming yillardirki, Selena va Endimion afsonasi tildan-tilga o’tib kelmoqda.

O’sha, hali mo’jizalar mavjud, osmonni ma’budlar idora qilgan zamonlarda, husnda tengi yo’q cho’pon yashagan bo’lib, uni Endimion deb atashardi. Oy ma’budasi Selena esa unga maftun edi va u bilan bir umr yashashni orzu qilardi. Biroq Selena abadiy hayotdan bahramand, cho’pon esa qarib o’lishga mahkum edi. Ikki oshiq-mashuqni birlashtirish va Selenaning orzusini amalga oshirish uchun Zevs antiqa yechimni o’ylab topadi. Zevs uyqu ma’budi Gipnos yordamida Endimionni Latmos tog’ida boqiy uyquga jo’natadi, buning natijasida yosh cho’pon na qariydi, na o’ladi. Shundan so’ng, Selena sevgilisi qoshiga har kecha tashrif buyuradi, Endimion ham ko’zlari ochiq holatda uxlar, bu esa Selenaning jamolini ko’rishga imkon berardi. Afsonalarga ko’ra, ikki juftlikning qovushishidan 50 ta farzand dunyoga keladi.

Chaklashlik bo’lmasligi uchun – Endimionning boqiy uyquga ketishi borasida boshqa bir necha afsonalar ham mavjud. Ularning birida Endimion qarishni xohlamaydigan ko’rkam shoh obrazida gavdalanadi, Zevs esa uning tilagini amalga oshirish maqsadida, shohni boqiy uyquga jo’natadi. Yana bir versiyaga ko’ra, Endemion Zevsning xotini Gera bilan aysh-ishrat qilayotganidan xabar topgan oliy ma’bud, ko’rkam bahodirga tirik bo’la turib, o’z husnidan foydalana olmasligi uchun boqiy uyquni jazo sifatida beradi.

Qanchalik afsonalar ko’p bo’lmasin, boqiy uyquga ketgan Endimion va uni sevgan Selena afsonasi eng jozibalisi bo’lib qolaveradi. Balki, Disney ham motivni shundan olgandir )

@vasilbro

Eslatma )

Xayolga kelganini vaysayverish bu fikr erkinligidir, balki. Albatta, buni hurmat qilaman, ammo kanalda istaganimni “qatl” qilish mening erkimda. Buni unutishma.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Kloto, Laxezis va Atropos (taqdirning uch opa-singillari)

Kloto inson taqdirining "ipini" aylantirar, Laxezis uni tarqatar, Atropos esa ipni kesib tashlardi.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Taqdir ma’budalari

Bu mo’jizakor qudratga ega opa-singillar turli yillarda, turli bitiklarda, turlicha ko’rinishlarda gavdalantirilib kelingan. Ba’zida ularni qari va abgor holatda uchratish mumkin bo’lsa, ba’zan navnihol go’zallar qiyofasida namoyon bo’lishadi. Keng tarqalgan umumiy fikr, miloddan avvalgi 8 asrda yashab ijod qilgan Gesiodning she’rlaridan ma’lum. U o’z she’rlarida opa singillarni keksa ayollar sifatida tasvirlaydi. Bundan tashqari Gomerning "Illada" va "Oddiseyasi"da ham ularga duch kelamiz. Uch opa-singillar odamlar va xudolarning taqdirini ip misoli to'qishadi. Na inson, na biror Xudo ularning hukmi va harakatlariga ta'sir o'tkazish yoki shubha ostiga qo'yishga qodir emas!

Opa singillar ichida eng kichigi Kloto bo’lib, u hayot ipini aylantiradi (yigiradi). Uning harakatlari bevosita inson tug’ulishi bilan chambarchas bog’liq, har bir ip, bir ruhning hayotini ifodalagan. Kloto, bola hali inson qornida bo'lganidayoq ip yigirishni boshlagan va shu sabab, ko'pincha homiladorlik paytida tilga olingan. Laxezis, opa-singillar orasida o’rtanchasi, aynan u inson uchun son-sanoqsiz imkoniyatlar orasida bir taqdirni tanlaydi. Odamning boy, kambag’al, shoh-u gado bo’lib yashashi aynan unga bog’liq. Aytishlaricha, Laxezis o'z tayog'i bilan hayot ipini o'lchab, uning davomiyligini belgilar ekan. Ular orasida eng yoshi ulug'i - Atroposdir, u o'zgarmas, o’z so’zida sobit hioblanadi. O’zing qaychisi yordamida hayot ipini uzadi, har bir inson o’limi uning qo’lida.

Uch opa singilning yaralish tarixi anchayin bahsli hisoblanadi. Gesiodning she’rlarida ular yunon panteonining ilk xudolaridan biri Niks(tun)ning zurriyodi ekanligi aytiladi. Yana boshqa mabaalarda Zevs va Femidaning qizlari ekanligi haqida so’z boradi. Uch opa singilning qarorlariga faqatgina eng qadimiy xudolardan biri Ananke ta’sir o’tkaza olgan, Aflotun (Platon) o’zining “The Republic” asarida opa-singillar aynan Ananke farzandi ekanligini yozadi.

Axillesning taqdiri – istisno

Axill ma’budlarning eng suyukli bandalaridan biri hisoblangan. Ma’lumingizkim, u Troya urushida vafot etadi, ammo Axillning tanlash imkoniyati bor edi. Axill o’z nomini ming yillar ham o’tib eslashlarini, ismi tarix zarvaraqlarida mangu qolishini xohlardi. U agarda Sparta-Troya urushida ishtirok etsa, o’limidan ogohlantirilgan, biroq uyda, oilasi davrasida tinch yashashdan ko’ra, sharafli o’lim va shon-shuhratni afzal ko’radi.

P.s: Gargona opa-singillari va Kulrang opa-singillarining, bu uch opa singilga a’loqasi yo’q.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Norveg mifologiyasidagi hayot daraxti bo'lgan Yggdrasil va uni markazida joylashgan Norveg dunyosi.

@feelsarchive

#longread

Yggdrasil Skandinav ma'naviy kosmosining jo'g'rofiy markazidan yuksalgan kuchli daraxtdir. Kosmos ichida joylashgan To'qqiz Dunyo va undan keyingi hamma narsa bu daraxtni atrofiga tizilgan. Borliq, daraxt shoxlariga bog'liq yoki ildizlariga tutingan holdadir. Bu tuzilma kosmosning hamma hududini bir-biriga bog'lab turadi.

Batafsil o'qish

Skandinav mifologiyasining asosiy tartibini o'z ichiga sig'dirgan hayot daraxti haqida batafsil ushbu maqolada gaplashamiz. "Afsonalar va fentezi haftaligi" doirasida.

@feelsarchive

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Abadiy yoshlik favvorasi

©️Edvard Byorn-Jons

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Misr... Bu mo'jizakor so'zni eshitishimiz bilan zehnimizda qanday muazzam tasvirlar jonlanadi-a! Ko'rkam ibodatxonalar, viqorli piramidalar, porloq saroylar, kuchli fir'avnlar, qudratli xudolar...

Lekin, Misrning qadimgi davrlari uzoq yillar mobaynida sir bo'lib kelgandi. Kunimizga judayam yaqin sanada Rosetta toshining topilishi bilan iyerogliflarning jumbog'i yechildi, shu yo'sinda Misrning maftunkor tafsilotlarga to'la qadim mif va afsonalariga eshik ochildi.

@feelsarchive

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Maftunkor Misr mifologiyasi haqida qisqacha

Misr xalqi ming yil ilgari dunyoviy bilim va samoviy ilmda boshqa xalqlarga qiyosan ancha oldinda edi.

Insonlar mamlakatdagi kasbi va joylashuviga ko'ra sinflarga bo'lingandi. Hech kim hukmdorning iznisiz ustki sinfga o'tolmasdi. Ulusning boshida hukmdor bor edi. Qonunda, urushda, dinda eng ust vakolat unda edi. Xudoning vakili edi, hatto nasli to'g'ridan to'g'ri quyosh xudosiga bog'lanardi. Shu sababli Misr hukmdorlari "Quyoshning o'g'li" deya nomlanardi.

Xonadonda yangi shahzoda dunyoga kelganida Misr samoviy ruhining bir qismi unga o'tardi. Agar bu shahzoda iqtidorga kelolmasa, bu ruh unga maxsus kuch taqdim etmasdi. Hukmdorning bir qancha ismlari bor edi, lekin eng mashhuri "barcha insonlarni bir yerda to'plagan ulkan in" yoki "xalqiga hayot baxsh etgan ulug' zot" ma'nosida keluvchi "fir'avn" edi. Obro'-e'tibor bobida fir'avndan keyin boshqaruv borasida jufti bilan teng huquqlarga egaligi taxmin qilingan qirolichalar bo'lgan.

Misrliklar foydalangan yozuv rasmli yozuv shakli edi, ya'ni insonlar yoki hayvonlar, qushlar yoki o'simliklar kabi yaratiqlar farqli ma'nolarni bildirardi. Keyinroq bu rasmlardan fonetik alfabit ishlab chiqishdi, ya'ni tasvirlar endi aniq ovozlarga ega edi. Shunday qilib, Misrliklar o'ziga xos tasviri bo'lmagan tushunchalarni ham yozuvga o'tkaza olishdi. Bundan tashqari, muqaddas donolikni qayd etilishi uchun "muqaddas pandnomalar" ma'nosida kelgan "iyerogliflar" bor edi.

Qadimgi Misr inonchlariga qaraganimizda esa, misrliklar umri mobaynidagi barcha harakatlari va fikrlarini hisobini berishlariga, o'zlarining barcha harakatlarini kuzatib turgan ulug' xudoga mutlaqo ishonch tuyishardi. Sakofag va papiruslardagi matnlarni sinchkovlik bilan tekshirilishi natijasida, oxirat haqidagi tushunchalarining bir qismi nixoyat aniqlandi. Misrliklarning inonchlari va fikrlari haqidagi eng yaxshi va eng barra ma'lumotlarni beradigan matn esa "Misrning O'liklar Kitobi"dir. Bu kitob ruhning o'limdan keyin yerosti dunyosidagi safarini, qarshilashishi mumkin xatar va imtixonlarni va bu imtixonlardan qanday o'tish kerakligidan hikoya qiladi.

1/2

@feelsarchive

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Maftunkor Misr mifologiyasi haqida qisqacha

Misrliklar ishongan xudolari judayam ko'p edi. Xudolarning eng qudratlisi Quyosh xudosi Ra edi. Ra, har tong zulmat kuchlariga qarshi kurashidan muzaffar shaklda chiqib, sharq ufqida ko'rinar, "Millionlarcha Yillik Qayiq" nomi bilan eslanadigan saltanat qayig'i ichida kunlik safarini boshlardi. Ra har kun shu tarzda zulmat, tuman va bulutlarning ustidan kelardi. Bu hikoyadan misrliklar haqiqatning yanglishga qarshi, to'g'rining yolg'onga qarshi zafariga bog'liq etik tushunchani hosil qilishdi. Quyosh - bu zafarning ramzi edi.

Keng qatlamlar topingan xudolardan yana biri insoniyatga tinchlikning ne'matlari va do'stona yashashni o'rgatish uchun inson qiyofasida dunyoga tushgan Osiris'dir. U hayotida akasi Set sababli ko'p azob chekkan va bir qancha haqsizliklarga uchragandi. Shu sababli, qolgan xudolar uni "O'liklar Qozisi" sifatida tanlashgan.

Judayam ko'p hurmat qilingan yana bir xudo Troth edi. U muqaddas donolikning timsoli edi. Shu orqali donolik va ilm xudosi bo'lgandi. Boshqa bir xudo Isis va Osirisning o'g'li, uchinchi darajali iloh bo'lgan Anubis mozorlarning afandisi edi. Osirisning akasi Set esa yovuz kuchlarning boshi sifatida tasvirlanadi.

Misr e'tiqodining g'ayrioddiy tomoni bor edi: xudolar insonlarning harakatlarini kuzatish uchun odatda dunyoni ziyorat qilar, buni qilish uchun esa farqli hayvonlarning qiyofasiga kirardi. Shu sababli, deyarli barcha hayvonlar xudolardan biri yoki bir qanchasi bilan aloqador ko'rilib, muqaddas deb qabul qilinardi. Muqaddas deyilgan har qanday jonivorni o'ldirishning jazosi esa o'lim edi. Faqat agar bu jarayon baxtsiz hodisa sabab qilingan bo'lsa, rohiblar o'lim jazosi o'rniga pul jazosi berardi. Nomi tilgan olingan hayvon turlarining har birini bu ish uchun maxsus yollangan himoyachilar qo'riqlardi. Yeguliklari esa ibodatxonaga kelgan insonlarning ikromlaridan ta'minlanardi. O'lgan hayvonlarning tanasi alohida e'tibor bilan ko'milar, hatto ba'zan mo'miyolanar va asosiy shaharlarga olib borilib, u yerdagi ibodatxonalarga dafn etilardi.

Frank H.Brooksbank, Qadimgi Misr kitobidan.

2/2

@feelsarchive