Xayrli tun

@vasilbro

Bu haftani "afsonalar va fentezi haftaligi" deb e'lon qilaman.

#suhbat

- Nima o’qiyabsiz ?
- Dostoyevskiy, Aka-uka Karamazovlarni.
- Ajoyib, tugatganingizdan so’ng o’qishga berib turasizmi ?
- Ochig’i, o’qimayabman, hali boshlaganim ham yoq’.
- Unda men o’qiy qolay, keyin sizga beraman.
- Menimcha ertaga o’qigim kelib qoladi.
- …#$%^&

Xaron (Charon) haqida.

Yunon afsonalari - san’at, adabiyot va kino sohasida eng ko’p murojat qilinadigan manbaalardan biri hisoblanadi. Bunday turdagi asarlarda, albatta Xaron so’zi yoki qiyofasiga duch kelamiz. Yunon mifalogiyasida Xaron o’liklarni Stiks (Axeron) daryosi orqali yer osti saltanatiga eltuvchi qayiqchi sifatida e’tirof etiladi. Ba’zan, u qo’rqinchli iblisdek tasvirlansa, ba’zan chol yoki jin bo’lib gavdalantiriladi. E’tirof etish kerakki, Xaron Zevsdan ham qadimiyroqdir.

Xaron yunon panteonining ikki ilk xudolari Niks (tun) va Erebusning (zulmat) farzandi hisoblanadi. Niks va Erebus ibtidoiy xudolar bo'lganligi sababli Xaron Zevs va Olimpning boshqa ma'budalari davridan oldin paydo bo'lgan deb taxmin qilinadi. Afsonalarga ko’ra Xaron o’liklarni yer osti dunyosiga eltish uchun, haq sifatida, o’lik bilan birgalikda dafn qilingan tangalarni olgan. Haq to’lay olmaganlar esa, Stiks darosi qirg’oqlarida yuzlab yillar davomida darbadarlikda qolib ketishgan. Tiriklar bunday sargardon ruhlar tirilib, qaytib kelishi va o’zlari bilan turfa ofatlar olib kelishiga ishonishgan. Agarda, qishloqlarda kasalliklar tarqalsa yoki chorva mollari noma’lum sabablarga ko’ra nobud bo’lsa, bezovta ruhlar hali ham izg’ib yurganligi haqidagi hikoyalar, mish-mishlar urchib ketardi. Vahimaga tushgan olamon bundan qutilishning yagona yo’li marhumni yana o’dirish deb hisoblagan. Shu sababli, kallasi uzilgan, ko’kragiga qoziq tiqilgan yoki kuydirib tashlangan o’lik tanalar uchrab turgan. Bundan tashqari Xaron tiriklarni ham, haq evaziga o’liklar dunyosiga eltib qo’ygan. Biroq, qaytarib olib kelishga va’da bermagan. Bu sizga Persi Jekson haqida afsoadan tanish bo’lsa kerak.

Tarixga nazar soladigan bo’lsak, Xaron obrazi miloddan avvalgi 4-5 asrda paydo bo’lgani ma’lum. Qadimgi yunonlar o’z chizgilarida, marhumlarni Xaronning qayig’iga tushgan holatida tasvirlashgan. Senekaning “Aqldan ozgan Gerkules” tragedyasida Xaron juldur kiyimli, burushgan yuzli badbashara chol qiyofasida namoyon bo’ladi. Bundan tashqari, Dantening “Ilohiy komediya” asarida ham Xaronga duch kelamiz. Dante Xaronni ko’zlari yonib turgan qabih chol obrazida gavdalantirgan. Keyingi o’rinlarda esa qo’lida bolg’a tutgan qanotli iblis sifatida ham, e’tirof etgan.

Ko’pchilik, Xaron o’liklarni Tartarga olib boradi deb adashishadi. Tartar bu – o’liklar dunyosidan ham pastda joylashgan, aqlga sig’maydigan vahshiy mavjudotlar va titanlarlar uchun zindon vazifasini o’taydigan chuqur tubszilk hisoblanadi. Ammo, ayrim manbaalarda o’liklar dunyosini ham, Tartar deb, yuborishadi.

@vasilbro

“Afsonalar va fentezi haftaligi” doirasida

Pandora (1872)

©️Jyul Lefevr

@vasilbro

Pandoraning qutisi

«Pandoraning qutisi» haqidagi afsona Zevs, Prometey va Epimetey haqidagi hikoyadan boshlanadi. Prometey va uning ukasi Epimetey titanlar edi, ammo shunga qaramay Zevs va Olimpga sodiq bo'lishga va'da berishadi, chunki Prometey bashorat qilishning o'ziga xos xususiyati bilan dunyoga kelgan bo’lib, kelajakda Zevs titanlarni mag'lub etishidan boxabar edi. Prometey ismining ma’nosi ham “oldindan o’ylash” degan ma’noni bildiradi, ukasi Epimeteyniki esa “keyin o’ylash”.

Zevs, Prometey va Epimeteyni sadoqati uchun mukofotlab, ularga Yerda yashovchi birinchi jonzotlarni yaratish vazifasini yuklaydi. Epimetey hayvonlarni yaratib, har biriga maxsus mahorat va himoya shaklini in'om qiladi. Prometey esa odamni shakllantirishga ko’p vaqt sarflaydi, biroq Epimetey hayvonlar uchun barcha himoya shakllarini allaqachon berib bo’lgannligi sababli inson uchun hech qanday himoya vositasi qolmaydi. Prometey esa insonning himoyaga muhtojligini bilar edi va Zevsdan odamga olovdan foydalanishga ruxsat berishini so'raydi, biroq Zevs rad etadi, uning nazdida olov faqat xudolar uchun yonishi kerak edi. Prometey Oliy mabudga parvo qilmay, baribir insoniyatga olovni tuhfa qiladi. Bu Zevsning qahrini keltirib, Prometeyni jazolaydi. Zevs uni hech kim topa olmaydigan Kavkaz tog'laridagi toshga zanjirlarlab, har kuni tansini tilkalash uchun burgut yuboradi, toki Gerakl Prometeyni topib, burgutni o'ldirmaguncha, Prometey har kuni bu qiynoqlarga chidashga majbur bo'ladi. Shu tariqa titan yana ozodlikka chiqadi.

Ammo, bu qiynoqlar Zevs uchun yetarli emas edi, u odamlar ham Prometey tortiq etgan olovni qabul qilganliklari uchun jazolanishi kerak deb hisoblardi. Zevs insonni jazolash uchun Pandora ismli ayolni yaratadi. U xudolardan donolik, go'zallik, mehribonlik, tinchlik, saxovat va salomatlik in'omlarini oladi. Zevs uni Epimeteyning xotini bo'lish uchun Yerga yuboradi. Prometey ukasini, Zevsning hiyla-nayrangidan ogohlantirgan va xudolar bergan sovg'alarni qabul qilmaslikni aytgan bo'lsa ham, Epimeteyni Pandoraning go’zalligi sehrlab qo’ygandi.

Zevs to'y sovg'asi sifatida Pandoraga quti sovg'a qiladi, lekin uni hech qachon ochmaslikdan ogohlatiradi. Biroq qiziquvchan qilib yaratilgan Pandora qutidan uzoqlasha olmaydi va qutini ochish ishtiyoqi uni yengib chiqadi. Qutidan dahshatli narsalar uchib chiqa boshlaydi, jumladan ochko'zlik, hasad, nafrat, og'riq, kasallik, ochlik, qashshoqlik, urush va o'lim. Hayotning barcha qayg'ulari dunyo bo’ylab yoyilib ketadi. Qo’rquvda qolgan Pandora qutining qopqog‘ini yopadi, qutida qolgan oxirgi narsa esa umid edi. O'shandan beri odamlar Pandora tomonidan yo'l qo'ygan xatolikdan omon qolish uchun ushbu umidni saqlab kelishar emish.

Hozirgi kecha kunimizda "pandoraning qutisi" metafora sifatida ishlatilinib - oddiy xatodan kelib chiqadigan cheksiz asoratlar yoki muammolar manbaasini anglatadi.

Pandora haqidagi afsona bizga Gesiodning «Teogoniya, ishlar va kunlar» deb nomlangan epik she'rlari to'plamidan ma’lum. Miloddan avvalgi 7-asrda yozilgan bu she'rlar xudolar Pandorani qanday yaratgani va Zevsning unga bergan sovg'asi oxir-oqibat insoniyatning oltin asrini tugatganligi haqida hikoya qiladi. Shunisi ajablanarliki, tarixiy manbaalar “pandora qutisi” aslida quti bo'lmaganligiga guvohlik beradi, u dastlab loydan ishlangan ko’z shaklida ifodalanagan, keyinchalik zamonlar o’tgani sayin, nomi soddalashtilrilb biz bilgan “quti” ga o’zgargan.

@vasilbro

Kimdir: Bu oddiy bir filmdan kadr-ku

Kadr:

P.s: Watchman (2009)

@vasilbro