▪️Shved Shindleri

Raul Vallenberg — shved diplomati va insonparvar bo‘lib, Ikkinchi jahon urushi davrida Budapeshtda yuz minglab yahudiylarni Holokostdan qutqarib qolgan. U haqida "Budapesht farishtasi" nomli film ham sur'atga olingan.

U 1912-yilda Stokgolm yaqinidagi Lidingyoda badavlat va ta’sirli oilada tug‘ilgan. Michigan universitetida arxitektura bo‘yicha o‘qib, keyin Yevropada savdo va diplomatiya bilan shug‘ullangan. 1944-yilda Shvetsiya hukumati va AQShning War Refugee Board tashkiloti topshirig‘i bilan Budapeshtga yuborildi.

Vallenberg u yerda shved “xavfsizlik pasportlari” (Schutzpass)ni tarqatib, yahudiylarni deportatsiyadan saqlab qoldi, shuningdek, Shvetsiya bayrog‘i ostida 30 dan ortiq “xavfsiz uylar” tashkil etdi. U qo‘riqlovchilarni pora berib yoki diplomatik yo‘l bilan to‘xtatdi, hatto poezdlardan odamlarni tushirib, o‘limdan qutqarib qoldi. Natijada o‘n minglab odamlarning hayoti saqlanib qoldi (manbalar 50–100 ming atrofida deb baholaydi).

1945-yil 17-yanvarda Sovet qo‘shinlari Budapeshtga kirgach, Vallenbergni hibsga olib Moskvaga olib ketishdi. 1947-yilda Lubyanka qamoqxonasida “yurak xuruji”dan vafot etgan deb aytishadi, biroq bu tasdiqlanmagan. Uning taqdiri hanuz tarixiy sir bo‘lib qolmoqda. Shvetsiya 2016-yilda uni rasmiy ravishda vafot etgan deb tan oldi (huquqiy sana sifatida 1952-yil belgilangan).

wikiTarjima - Original tarjimalar

▪️Poena cullei – (Po-ena kull-eyi) lotincha ibora bo‘lib «qop ichidagi qatl» ma’nosini bildiradi. Qadimgi Rimda, o‘limga hukm qilinganlarning ba’zilari xuddi shunday jazoga tortilgan. O‘limga hukm qilingan jinoyatchi, it, ilon, xo‘roz va maymun bilan birga qopga solinib, suvga tashlangan. Bunday qatl turi, asosan yaqin qarindoshlarining, birinchi navbatda otasining (patricidium) qotiliga aylanganlarga qarshi qo‘llanilgan.

Nega aynan shu jonzotlar tanlangan?

It – jinoyatchi o‘z ota-onasiga hurmatda bo‘lmaganini bildirgan. Itlar o‘zlarining ilk 9 kunida ko‘r bo‘lib tug‘ilishadi.
Xo‘roz – jinoyatning o‘zini,
Ilon – ota-onaning qayg‘usini,
Maymun – jinoyatchining o‘zini bildirib, garchi ko‘rinishi odamga o‘xshasa ham, aslida odam emasligiga ishora qilgan.

Shuningdek, bunday qatl turidan Vizantiya, Frantsiya va Germaniyada ham qo‘llanilgani haqida ma’lumotlar mavjud.

wikiTarjima - Original tarjimalar

#yozuvchi

Michael Crichton (Maykl Krayton) (1942–2008) – amerikalik yozuvchi, kinossenariy muallifi va rejissor bo‘lib, ilmiy-fantastika va triller janrida butun dunyoni larzaga keltirgan ijodkorlardan biridir. Uning romanlari fan va texnologiyaning yuksalishi bilan insoniyat xavflarini chiroyli, ammo qo‘rqinchli tarzda ko‘rsatadi.

Krayton 1942-yilda Chikagoda tug‘ilgan. U juda baland bo‘yli – 206 sm edi! Yoshligida Garvardda biologiya o‘qib, keyin tibbiyotga kirgan, ammo shifokor emas, yozuvchi bo‘lishni tanladi. Chunki unda fantastik tasavvur va ilmiy bilim uyg‘unlashgan edi.

Uning katta shon-shuhrati 1969-yilda yozilgan The Andromeda Strain romani bilan boshlandi. Keyin esa dunyoni larzaga keltirgan asar – Jurassic Park (1990)ni yozdi. Kitobning kinoga aylanishi Stiven Spilberg orqali tarixdagi eng mashhur kino-franshizaga sabab bo‘ldi.

Ammo Krayton faqat dinozavrlar yozuvchisi emas edi. U texnologiya, genetika, nanotexnologiya va biznesning qorong‘i tomonlarini ham o‘rganib, millionlab kitobxonlarni o‘ziga rom qildi.

📖 Eng mashhur asarlari:

The Andromeda Strain (1969) – kosmosdan kelgan virus haqidagi triller
Jurassic Park (1990) – dinozavrlarni qayta tiriltirish haqidagi mashhur roman
The Lost World (1995) – uning davomi
Congo (1980) – sirli gorillalar va Afrikaning qadimiy sirlari
Sphere (1987) – okean tubidagi noma’lum kema
Rising Sun (1992) – Yaponiya-Amerika biznes urushi
Timeline (1999) – o‘tmishga sayohat
Prey (2002) – nazoratdan chiqqan sun’iy intellekt va nanozarralar
Next (2006) – gen muhandisligi va klonlash

wikiTarjima - Original tarjimalar

Sitkom (situation comedy) — televizion janr bo‘lib, unda qahramonlar doimiy muhitda (oilada, ofisda, do‘stlar davrasida) turli kulgili vaziyatlarga tushib qoladilar. Asosan qisqa davomiylikka (20–30 daqiqa), ko‘p qismli syujetga ega bo‘lib, voqealar hazil orqali yengil va qiziqarli tarzda yoritiladi.

Birinchi haqiqiy sitkom — “Mary Kay and Johnny” bo‘lib, 1947-yilda efirga uzatilgan. Uni amerikalik er-xotin Mary Kay va Johnny Stearns yaratgan va unda o‘zlarini ijro etishgan. Serial o‘sha davrda oddiy oilaviy turmushni kulgili tarzda ko‘rsatib, butun dunyo sitkomlari uchun asos bo‘lib xizmat qilgan.

Bugungi kunda eng mashhur sitkomlarga Friends, How I Met Your Mother, The Big Bang Theory kabi seriallar kiradi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Bene Gesserit

Bene Gesserit — Frank Herbertning “Dune” olamidagi qudratli va sirli opa-singillar ordeni (faqat ayollardan tashkil topgan maktab) bo‘lib, ular butun Imperiya siyosati, dini va insoniyat taraqqiyotini shakllantirishda hal qiluvchi kuchga ega. Juda qadimiy ayollar jamoasi sifatida ular o‘zlarini jismoniy, aqliy va ruhiy jihatdan mukammal tarbiyalab kelgan. Ularning asosiy uzoq muddatli maqsadi — insoniyatni genetik tanlov va tarixiy boshqaruv orqali rivojlantirish, uni yanada mukammal darajaga olib chiqishdir. Shu bois ularni ko‘pincha “jodugarlar” deb atashadi, chunki ular sirli kuchlar va murakkab manipulyativ usullarga ega.

Bene Gesserit a’zolari o‘z mashqlari va qobiliyatlari bilan ajralib turadi. Prana-bindu nazorati ularga tana mushaklari va nervlarini to‘liq boshqarish imkonini berib, insoniy chegaralardan yuqori refleks va jismoniy ustalikni ta’minlaydi. Ovoz (The Voice) texnikasi yordamida ular tovush ohanglarini shunday boshqaradiki, odamlarning ongsiz itoatini uyg‘otib, ularga buyruq bera olishadi. Shuningdek, ko‘plab Bene Gesseritlar haqiqatni sezish (Truthsaying) qobiliyatiga ega bo‘lib, eng kichik imo-ishoralar orqali ham yolg‘onni aniqlashlari mumkin. Nihoyat, maxsus “Spice Agony” marosimidan o‘tgan Reverend Mother ajdod ayollarning barcha xotiralariga kira oladi va shu orqali ulkan tajriba merosini qo‘lga kiritadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

La Katedral – Kolumbiyaning Envigado shahrida joylashgan, 1991—1992-yilgacha faoliyat olib borgan qamoqxona. Qamoqxona 77 ta mahbus uchun mo‘ljallangan.

1991-yil, kolumbiyalik narkobaron Pablo Eskobar hukumat bilan shartnoma tuzadi. Unga ko‘ra, Eskobar AQShga ekstraditsiya qilinmasligi va Kolumbiyada 5 yil mobaynida qamoq jazosini o‘tashi kerak edi. Shu sabab, Eskobar o‘zi uchun maxsus qamoqxona qurdiradi, ya’ni La Katedralni.

Qamoqxona narkobaronning didiga qarab qurilgan edi. Unda: futbol maydonchasi, bar, bilyard, jakuzi, shuningdek kichik sharshara ham bor edi. Qamoqxona uchun joy tog‘dan tanlangan, kutilmagan hujumlarni oldini olish uchun. Qamoqxonadagi sharoitlar sabab, uni o‘z nomidan tashqari “Eskobar mehmonxonasi” yoki “Medellin klubi” deb ham nomlashgan.

1992-yil, Eskobar o‘z qamoqxonasida 1 yil-u, 1 oy jazosini o‘tab bo‘lgach, hukumat uni oddiy qamoqxonaga o‘tkazmoqchi bo‘ladi. Yakunda esa Eskobar o‘z qamoqxonasidan qochib ketadi.

Do'stlarga ham ulashamiz!

wikiTarjima - Original tarjimalar

▪️Lillördäg (Lillyordag)

Skandinav davlatlarida chorshanba kunlari katta bo‘lmagan biror bayram, bazm tashkil qilish an’anasi bor. Ular buni Lillördäg yoki "kichik shanba" deb atashadi.

Bu an’ana kelib chiqish tarixi 19-asrga borib taqaladi, xizmatchilar shanba kuni qo‘shimcha ishlab, dam ololmaganlari sababli chorshanba kuni dam olishardi.

Daniyalik mashinist Harpo Adolfsson do‘stlari bilan har hafta chorshanba kechki vaqtda yig‘iladigan bo‘lishgan.
"Soat 4 da boshlanadigan va 12 soatdan ko‘p davom etuvchi kunlik ish sababli ancha charchoq va zerikishni his qilasiz, Lillördäg emosional va jismoniy bosimni biroz bo‘lsada yengillashtirishga yordam bermoqda" degan edi Adolfsson.

Tibbiyot sohasi olimlari ham Lillördäg foydalari haqida izlanishlar olib borishgan va ushbu an’anaga rioya qiluvchilarda yurak qon-tomir, asab kasalliklari uchrash ehtimoli 3–4 barobar kam ekanligi tasdiqlangan.

Do'stlarga ham ulashamiz!

wikiTarjima - Original tarjimalar

#fact

Hozirgi Diyala deb ataladigan Gind daryosi zamonaviy Iroq hududidan oqib o‘tadi. Gerodotning yozishicha, shoh Kir II boshchiligidagi Fors armiyasining Bobilga qarshi yurishlaridan birida, muqaddas oq otlardan biri unda cho‘kib ketadi. Kir bundan g‘azablanib, daryoni quritishga buyuradi. Shoh buyrug‘iga ko‘ra, daryoga quyiluvchi 360 ta kanal buziladi yoki oqim o‘zgartiriladi. Shundan keyingina Kir o‘z yurishini davom ettiradi.

Do'stlarga ham ulashamiz!

wikiTarjima - Original tarjimalar

Veb-sahifalarning ko‘rinishini tasvirlash va loyihalash vositasi sifatida ishlatiladigan CSS tilida, «Rebeccapurple» deb nomlanuvchi binafsha rangining ko‘rinishi mavjud. Rang yirik veb-brauzerlarda o‘rnatilgan va 2014-yildan buyon rasmiy CSS standartining bir qismi bo‘lib kelmoqda. Rebeccapurple CSS tilini rivojlantirgan veb-dizayner Erik Meyering qizi, Rebekka Elison Meyer xotirasiga bag‘ishlangan. Gap shundaki, Rebekka 6 yoshga to‘lgandan 12 soat o‘tib miya saratonidan vafot etadi.

Dastavval rangni «beccapurple» deb nomlashmoqchi bo‘lishadi. Lekin Meyer, qizi bilan bo‘lgan xotirani eslar ekan, qizi u olti yoshga to‘lganda oldingidek erkalab Bekka deb emas, balki katta bo‘lib qolgani uchun to‘liq Rebekka deb atalishini xohlaganini aytadi. Shu sababli ham rang nomini «Rebeccapurple» deb nomlashadi.

Do'stlarga ham ulashamiz!

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Turon yo'lbarsi

Turon yo‘lbarsi (Panthera tigris virgata), ya’ni Kaspiy yo‘lbarsi, ilgari Markaziy Osiyoda – Orolbo‘yi, Amudaryo va Sirdaryo bo‘ylari, Qozog‘iston dashtlari, Turkmaniston, Kavkaz hamda Eron shimolida keng tarqalgan yirik yirtqich bo‘lgan. U uzunligi 2,5 metr, vazni 240 kilogrammgacha yetgan, mo‘ynasi qalin va uzun bo‘lib, sovuq iqlim sharoitiga moslashgan. Rangi to‘q sariq, qora chiziqli, qorni oq bo‘lgan. Asosan yovvoyi cho‘chqa, bug‘u, jayron va boshqa o‘rta-yirik hayvonlarni ovlagan.

Yo‘qolib ketish sabablari:

Inson omili – ovchilar tomonidan ko‘plab yo‘lbarslar o‘ldirilgan, mo‘yna va ovchilik shon-shuhrati uchun qadrlangan. Sovet davrida esa ularni butunlay yo‘q qilish bo‘yicha maxsus kampaniyalar ham olib borilgan.

Oziq-ovqat kamayishi – yovvoyi cho‘chqa va boshqa ozuqa hayvonlari soni kamaygan, chunki odamlar yerlarni dehqonchilik uchun o‘zlashtirib, tabiiy muhitni buzib yuborgan.

Hududlarning torayishi – qamishzor, o‘rmonzor va daryo bo‘yidagi yashash joylari qisqarib, o‘rniga qishloqlar va ekin maydonlari paydo bo‘lgan.

Ekologik muhofazaning yo‘qligi – o‘sha davrda qo‘riqxonalar tashkil qilinmagani uchun turni saqlab qolish imkoni bo‘lmagan.

1970-yillarga kelib turon yo‘lbarsi butunlay yo‘qolgan deb hisoblanadi. Bugungi kunda u faqat tarixiy manbalar, suratlar va xalq rivoyatlarida tilga olinadi. Shunga qaramay, olimlar unga eng yaqin tur – Amur yo‘lbarsini qayta Markaziy Osiyoga ko‘chirib keltirish rejasini muhokama qilmoqda.

wikiTarjima - Original tarjimalar

#fact

Og‘mаxonlаr kattа miqdоrdа аlkоgоl istеmоl qilishlаri mumkin. Ulаrning jigаrlаri etаnоlni shunchаlik sаmаrаli pаrchalаydiki, ulаr kunigа tаnа vаznigа nisbаttаn hаr kilоgrаmm uchun 18 grаmm tоzа spiritni ichishlаri mumkin. Bu o‘rtаchа 1.5 litr spirtli ichimlik istе’mоl qilgаn оdаmlаrgа tеngdir.

wikiTarjima - Original tarjimalar

▪️Myunxauzen oti


Myunxauzen kim o'zi?

Baron Myunxauzen — bu XVIII asrda yashagan haqiqiy nemis zobiti Karl Fridrix Hieronymus fon Myunxauzen hayotidan ilhomlanib yaratilgan obraz. U haqiqiy hayotida ham odamlarni qiziqarli voqealar bilan ko‘ngilxush qilgan, lekin yozuvchilar (ayniqsa, R. E. Raspe) uning hikoyalarini juda bo‘rttirib, afsonaga aylantirib yuborishgan.

Myunxauzenning oti haqida ham bir qancha hikoyalar bor masalan:

1. Otning ikki bo‘lib qolishi

Bir jangda dushman Myunxauzenning otini qilich bilan belidan ikkiga bo‘lib yuboradi. Otning orqa yarmi yiqilib qoladi, lekin oldingi qismi yashashda davom etadi. Hatto suv ichganida, suv og‘zidan kirib, ortdan chiqib ketardi. Baron uni shunday ham boqib yurgani haqida kulgili tarzda gapirib beradi.

2. Cherkov minorasidagi ot

Bir safar qishda Myunxauzen otini bog‘lab qo‘yadi. U otini arqon bilan pastga tushirmoqchi bo‘ladi, lekin qalin qor borligini hisobga olmaydi. Ertalab qor erib ketganda qarasa — ot cherkov minorasining tomida turib qolgan! Baron uni arqon bilan “pastga tushirib oladi”.

3. Muzlab qolgan ot

Qattiq sovuqda ot daryodan suv ichayotganda tumshug‘i muzlab qoladi. Baron uni tortib olganda esa muz bo‘lagi bilan birga ko‘tarib chiqadi. Bu voqea ham uning hikoyalarining kulgili bo‘laklaridan biridir.

4. Otning qorniga somon solish

Bir safar otining qorni ochib ketadi, Baron uni yamash o‘rniga qornini shunchaki somon bilan to‘ldirib qo‘yadi. Shu bilan ot yana yurishda davom etadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Fukidid tuzog‘i

Fukidid (Thucydides) — qadimgi yunon tarixchisi (mil. avv. 460–395 yillar atrofida yashagan) bo‘lib, u mashhur “Peloponnes urushi tarixi” asarida Afina va Sparta o‘rtasidagi urush haqida yozgan. Unga ko‘ra, urushning asosiy sababi shunday edi: Sparta o‘z hukmronligiga xavf tug‘dirgan Afinaning kuchayib borishidan qo‘rqdi va natijada urush muqarrar bo‘ldi.

Shundan kelib chiqib, siyosatshunoslar “Fukidid tuzog‘i” degan atamani yaratganlar. Bu tushuncha bir davlat kuchayib borib, mavjud hukmron davlatning o‘rnini egallamoqchi bo‘lsa, ular o‘rtasida keskin raqobat paydo bo‘ladi va ko‘pincha bu urushga olib keladi degan g‘oyani anglatadi.

Tarixiy misollar:

-Afina va Sparta (mil. avv. 5-asr) → Peloponnes urushi

-Buyuk Britaniya va Germaniya (XX asr boshida) → Birinchi jahon urushi

-AQSh va Yaponiya (XX asr o‘rtalarida) → Tinch okeani urushi

Bugun ko‘plab siyosatshunoslar bu tushunchani AQSh va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarga tatbiq etmoqda. Xitoy tez kuchaymoqda, AQSh esa o‘z ta’sirini saqlab qolishga urinmoqda. Bu esa “Fukidid tuzog‘i”ni eslatadi.

wikiTarjima - Original tarjimalar

​​▪️Doppelgänger

Doppelgänger — bu nemis tilidan kirgan atama bo‘lib, so‘zma-so‘z ma’nosi “ikkiyoqlab yuruvchi” deganidir. U odatda bir odamga juda o‘xshash, lekin hech qanday qarindoshlik aloqasi bo‘lmagan boshqa shaxsni bildiradi.

🔹 Germaniya xalq og‘zaki ijodida doppelgänger ko‘pincha insonning hayotiy nusxasi yoki ruhi sifatida tasvirlangan. Uni ko‘rish yomon alomat deb hisoblangan — ba’zilar buni o‘limning yaqinlashuvi deb talqin qilgan. Shuningdek, ayrim rivoyatlarda doppelgängerning soyasi yoki ko‘zguda aksi bo‘lmaydi, u asl odamni chalg‘itib, hayotini izdan chiqarishi ham mumkin.

🔹 Yozuvchilar doppelgängerdan insonning ikki qirrasini — yorug‘ va qorong‘i tomonini ko‘rsatish uchun foydalanadilar. Masalan:

Edgar Allan Poening “Uilyam Uilson” hikoyasida qahramon o‘zining axloqsiz ishlariga to‘sqinlik qiladigan “egizagi” bilan uchrashadi.

Fyodor Dostoyevskiyning “The double” (Dvoynik) asarida kamtarin xizmatchi o‘zidan ko‘ra jasurroq va kuchliroq bo‘lgan nusxasi bilan to‘qnash keladi.

Robert Lyuis Stivensonning mashhur “Doktor Jekill va janob Xayd” asari ham insonning ichki “egizagi”ni ochib beradi.

🔹Karl Yung ta’limotiga ko‘ra, doppelgänger insonning “soya” qiyofasi, ya’ni yashirin, ko‘pincha qorong‘i tomoni bo‘lishi mumkin. Bu tushda yoki adabiy obrazlarda paydo bo‘lib, odamning o‘z qo‘rquvlari va istaklari bilan yuzma-yuz kelishini ifodalaydi.

🔹Bugun bu so‘z ko‘pincha yengilroq ma’noda ishlatiladi — masalan, kimningdir o‘xshashi yoki mashhur kishining “nusxasi” topilganda. Ijtimoiy tarmoqlarda “o‘xshashlar” trendi keng tarqalgan. Shuningdek, kino va seriallarda ham doppelgänger obrazi ko‘p uchraydi (masalan, Jordan Pilning “Biz” filmi).

wikiTarjima - Original tarjimalar