یاد بعضی نفرات؟!

هفته پیش رفتیم سینما. فیلم درباره پروین اعتصامی بود. شنیدن ابیات پروین علی رغم پرداخت سطحی و مرثیه‌سرایانه فیلم، همچنان بر دل می‌نشست. با این حال، برخی جنبه‌های فیلم به هیچ وجه با عقل جور در نمی‌آمد، مثل انتخاب شریفی‌نیا برای نقش یوسف اعتصامی پدر پروین که از همه نظر برای آن زار می‌زد.

یوسف اعتصام‌الملک متولد ۱۲۵۳ شمسی ادیب، مترجم و نماینده مجلس شورای ملی یکی از شخصیت‌های اثرگذار ایران در سال‌های بعد از مشروطه است. اما در فیلم هیچ اثری از چنین شخصیتی نبود. در طول فیلم شریفی‌نیا مدام مزه‌پرانی می‌کرد و تا آخر هیچ نشانی از کسی که یادش رزق روح نیما یوشیج باشد در فیلم نبود.

نقش‌های فیلم بهار و دهخدا بودند اما زبانش بسیار دم دستی بود و هیچ ارتباطی با زبان آن دوره نداشت. فیلم که به پایان رسید در این فکر بودم که «کدام آدم عاقلی ممکن است چنین بازیگر بی‌ربطی برای این نقش انتخاب کند؟ آیا از این بدتر هم می‌شود؟ ... » که دیدم روی پرده سینما بزرگ نوشت تهیه‌کننده: محمدرضا شریفی‌نیا !

کارگردان فیلم را در اینترنت جستجو کردم. دیدم هم از کارگردان‌های پرکار صدا‌وسیماست و سریال‌هایی مثل معمای شاه را هم در کارنامه دارد. فیلم اگرچه محصول مشترک وزارت میراث فرهنگی و بنیاد سینمایی فارابی زیرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است اما مخصوصا با توجه به نوع پرداختنش به موضوعاتی مثل حجاب و همینطور رسیدگی به نزدیکان، علی رغم این عقبه فرهنگی و ایدئولوژیک، بیشتر شبیه به یک پروژه اقتصادی است.

یوسف اعتصام‌الملک را جستجو کردم و عکس‌هایی که از او در اینترنت وجود داشت دیدم. محض رضای خدا کوچک‌ترین شباهتی با شمایل شریفی‌نیا در فیلم وجود نداشت. تهیه‌کننده صلاح ندیده بود در ایفای این نقش از گریم استفاده شود.

چه می‌شود که «اعتصامِ یوسف» در شعر نیما مثل گنجینه‌ای ماندگار برای فردا، روشن و بزرگ دانسته می‌شود، اما در محصول فرهنگی روزگار ما کارگردان به خودش زحمت نمی‌دهد حتی به اندازه یک گریم خشک و خالی نیز به این شخصیت نزدیک شود؟

ذهنیت ایرانی برای آنکه کمر راست کند نیاز دارد تاریخ و فرهنگ خود را یک بار دیگر تصویر کند.

تهران
۲۲ دی ۱۴۰۳

.
در حاشیه این قطعه بخط ثلث زیبایی
حکمت ۳۲۷ نهج البلاغه نوشته شده:
امام علی علیه السلام می‌فرماید:
مَا ظَفِرَ مَنْ ظَفِرَ الاِْثْمُ بِهِ
وَ الْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوبٌ.
كسى كه گناه بر او چیره شده
پيروز نيست، و كسى كه با ستم
غلبه كند [درواقع] مغلوب است.
.

هوای کوی تو دارم نمی‌گذارندم

دوازده سال پیش با جوان نوزده ساله‌ای هم‌کلام شدم که دانشجوی تئاتر بود. گاهی در کافه دانشگاه یکدیگر را می‌دیدم و چند کلمه‌ای حرف می‌زدیم. فارسی را با لهجه بریتانیایی صحبت می‌کرد. عشق وصف‌ناپذیری به ایران داشت و از شهرهایش می‌پرسید. گفتم:

- چرا سری نمی‌زنی به این بهش برین؟

گفت:

- خانواده‌ام نمی‌گذارند.

گفتم:

- چرا؟

گفت:

- عموی بابام در دوران شاه ارتشی بوده.

خشکم زد ... اما به روی خودم نیاوردم. به این فکر کردم که دو نسل قبل اتفاقی افتاده و شاید آن عمو حتی دیگر زنده هم نباشد، با این حال هنوز ترس از اقدام تلافی‌جوایانه در کس و کار و بازماندگانش وجود دارد. آخرش چی؟ این وضعیت چه معنایی دارد؟ قرار است با این شیوه نسل مخالفین را از کشور در بیاورند؟ این چه غضبی است که کسی تاکنون هیچ دل‌رحمی نتوانسته نقطه پایانی بر آن بگذارد؟!

گفت:

- به نظر تو هم ریسک داره؟

گفتم:

- نمی‌دانم.

و به این فکر کردم که اگر به اتهام فلان و بهمان کاری به کارش نداشته باشند، در دوستانه‌ترین حالت هیچ بعید نیست بکِشندش کنار و پیشنهاد خبرچینی بدهند که خودش به اندازه کافی شرم‌آور است و آسایش آدم را سلب می‌کند. دوتابعیتی هم که هست. اگر اوضاع تنها کمی قمر در عقرب شود ممکن است به عنوان وجه‌المصالحه مورد عنایت قرار بگیرد.

بعد فکر کردم بگویم «ریسک داره احتمالا اما شاید به ریسکش بیارزه» ولی در زبانم نچرخید. اگر زندگی‌اش در یکی از همین سفرها به باد رفت، چه کسی جواب می‌دهد؟ ... { امروز این را هم باید به افکار آن روز اضافه کنم که از کجا معلوم این اتهامات متوجه همان کسی سوال و جواب می‌کند نباشد }

بعد از آن هر بار دیدمش دست و پایم را گم کردم.

چرا هیچ کس این افتضاح را جمع نمی‌کند؟! ... چه کسی حق دارد کسی را از وطنش جدا کند؟! چه کسی حق دارد کسی را از مادرش کجا کند؟! چه کسی حق دارد در دل مردم تخم ترس بکارد؟! چه کسی قرار است از این بی‌قاعدگی و عدم اطمینان و ترس سود ببرد؟! ...

دردهای مزمنی که گاهی به صورت فحاشی و خشونت اجتماعی سر باز می‌کنند و گاهی سر از خودویرانگری و خودکشی در می‌آورند، از آسمان نازل نشده‌اند. در شیوه مواجهه زمامدار فعلی با مسائل، اثری از تلاش برای حل مسأله نیست. مسائل می‌گندند تا کار به عفونت و قطع عضو برسد ...

اما هیچ مرام و مسلک و دین و آیین و فکر و ایده‌ و روحیه‌ای از شفقت بالاتر نیست. هیچ غضبی که رحم و شقفت از آن سبقت نگیرد و بالاتر نایستد، قابل دفاع نیست.

تهران
۲۸ دی ۱۴۰۳

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست
عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

به غنیمت شمر ای دوست دم عیسی صبح
تا دل مرده مگر زنده کنی کاین دم از اوست

۹ بهمن ۱۴۰۳

بندرعباس، ۲۳ اسفند ۱۴۰۳

طوطی و عنقا

انسان معاصر حیاط ندارد. اغلب در اتاق زندگی می‌کند. شاید این در مورد همه صدق نکند. اما در مورد بسیاری از ساکنان شهرهای بزرگ و کوچک گونه‌ای از انسان که در شهرهای بزرگ و کوچک زندگی می‌کند صادق است. او شب را در اتاقِ خانه‌اش صبح می‌کند و روز را در اتاقی در محل کارش سر می‌کند و مابقی را در اتاق‌های متحرکی که شب را به روز و روز را به شب ‌می‌رسانند سر می‌کند.

او از حیاط صرف نظر کرده و به طبقات بالا راه یافته و آنجا به گونه‌ای از حیات در کابل‌ها و مسیرهای نامرئی امواج رادیویی دست پیدا کرده است. او اگرچه پای از اتاق بیرون نمی‌گذارد اما با به کارگیری انگشتان دست‌هایش و چشم‌دوختن‌های بی‌وقفه به صفحه نمایش، جهانی پدید آورده که به اتفاق دوستان و آشنایانش اغلب در آن زیست می‌کند.

او از فضای شهر به اتاقش گریخت تا کسی کاری به کارش نداشته باشد و زندگی را آنگونه که خودش می‌خواهد بسازد. با آسمان آبی و روشن دریا و سبزی جنگل خداحافظی کرد و در این راه انگشتان و چشمانش را فدا کرد. اما آنجا نیز گرفتار دیوار شیشه‌ای شد. آنجا چشم‌های مزاحم بیشتر از قبل بود.

پس او ماند و دیوارهای اتاقش و قلمرویی که تقلیل یافته بود. مفاصل انگشتانش درد می‌کند و چیزی نمانده بندبندِ آن از هم باز شود. چشم‌هایش ورم کرده و دیگر یارای زل زدن به صفحه نمایش و پیگیری امور را ندارد. مغزش مدام دستکاری می‌شود. توانی برای تمرکز ندارد. ذهنش دیگر در اتاق قرار نمی‌گیرد.

آیا دیگران نیز مانند او عذاب می‌کشند؟ آیا هنوز گونه‌ای از حیات در گوشه‌ و کنار این زیست جهان باقی‌مانده است؟ آن‌ها آرزوهای بربادرفته را چگونه تیمار می‌کنند؟ اگر عذاب شدت گرفت، از امواج نامرئی چه بر می‌آید؟ آیا می‌توانند آذوقه و امداد ارسال کنند؟ اگر طوفان و سیل همه جا را گرفت و آب تا سینه‌کش اتاق رسید، آیا کشتی نوح برای گردآوری حیات راهی به اتاق پیدا می‌کند؟ یا نجات تنها نصیب کسانی می‌شود که حیاط دارند؟

فرستاده‌ای سوار بر فرسته‌ غول‌آسا یا فرشته‌ای برای ارشاد طوفان بزرگ؟! دیوار شیشه‌ای کوچک است و با انگشتان آسیب‌دیده هنوز می‌توان ریسمان حیات را گرفت.

چو کشتی در اتاق آید چه باشد مأمن و مأوا
چو بیداری به خواب آید زهی فریاد ناگویا

۲۹ اسفند ۱۴۰۳

موزه مردم‌شناسی خلیج‌فارس بندرعباس

بازار هنر در جهان جدید

فیلم سینمایی آنورا، سال گذشته در جشنواره‌های مختلفی مثل اسکار و کن و بفتا جایزه گرفت و درباره‌اش گفتند همه جوایز را درو کرده. کنجکاو شدم و فیلم را دیدم. هر چه فکر می‌کنم هیچ نکته مثبتی پیدا نمی‌کنم. به زحمت بتوان آن را حتی یک فیلم متوسط دانست. ویژگی بارز آن ارائه تصویری فاسد و خراب از روسیه است. فاصله فیلم با یک اثر هنری به اندازه‌ای است که به تنهایی ساز‌و‌کار تصمیم‌گیری در این جشنواره‌ها و جهان پیرامون آن‌ها را زیر سوال می‌برد.

در اینترنت هم که جستجو می‌کنی تا ببینی دیگران چه گفته‌اند با خیل تولیدکنندگان محتوا مواجه می‌شوی که برای پر کردن برنامه‌‌شان با تعریف و تمجید از فیلم تحسین‌شده جلب مشتری می‌کنند.

ناسوده بر کنار

تهران، بهار ۱۴۰۴

گریزگاهِ اکنون

دیشب دوستی را بعد از ۱۵ سال دیدم. آشنایی‌مان بر می‌گشت به کلاس فلسفه‌ در دانشگاه مهندسی که برایمان مفری شده بود. رشته بحث هر جا که می‌رفت چیزی برای گفتن و شنیدن بود. اکنون هیچ کداممان دانشجو نیستیم. اما گریز همچنان لازم است. گریزگاه اکنون کجاست؟

تهران
۹ فروردین ۱۴۰۴

در این ورطه کشتی فرو شد هزار
که پیدا نشد تخته‌ای بر کنار

بوستان سعدی


تهران، بهار ۱۴۰۴