Huquq va jamiyat

Huquq va jamiyat bu, bir tomondan, huquq va huquqiy institurlar, boshqa tomondan, jamiyat õrtasidagi munosabatlarni õrganuvchi interdisiplinar yõnalish. Unda odat normalari, statutlar (qonunlar), sud qarorlari va boshqa yuridik-ommaviy xarakterdagi qarorlar, huquqiy institutlar va tizimlardagi jarayonlar hamda ularning sabab va oqibatlari tahlil qilinadi.

Qolaversa, bu interdisiplinar sohaviy tadqiqotlar shaxslarning qonun bilan munosabati, ulardan qanday foydalanishi, ularga bõlgan munosabati hamda ularga nisbatan kechinmalarini õrganadi. Bu jarayon õzi ichiga, shuningdek, qonunlar qanday qilib shaxslar xulq-atovori va e’tiqodini shakllantirishi hamda ular qanday qilib ana shu qonunlarga ijodkorona javob berishini tushunish va tushintirishni qamrab oladi.

Umuman olganda, bu yõnalish harakatdagi qonunlarni õrganadi. Shu bilan u huquq maktablaridagi standard normativ-doktorinal ta’limot va tadqiqotlardan — kitoblardagi qonunlar — farqlanadi. Huquq maktablaridagi huquqshunos olimlar asosan qonun qanday bõlishi kerak degan savolga javob berishga urinadi.

Huquq va jamiyat esa aynan mana shu yondashuvga javob sifatida 20-asrning 20-30-yillarida huquqiy realizm harakati sifatida vujudga kelgan. Huquqiy realistlar meynstirm olimlarning sudyalarni neytral arbitr sifatida qonunlarni qõllashi haqidagi qarashlarni rad etgan va buni safsata deb atagan. Ular sudyalarning õz preferensiya va noholisliklari (bias) sud qaror qabul qilish natijasiga ta’sir qilishi tan olgan.

1/

@CJandLP

Huquq ustuvorligi qulab parchalangan mamlakatlarda odil sudlovni amalga oshirishi kutilgan sudyalar sirli ravishda o‘z turar-joyi atrofidan jonsiz topilishi mumkin.

Paradoksal ravishda, 50 yoshli sobiq sudya Nataliya Larina Putinga ğoyaviy jihatdan muxolif fikr bildirgan shaxslarga nisbatan bir necha hukmlar õqigan.

Ehtimol, Larina 1930-yillardagi buyuk terror davrida shou sudlarda sudyalik qilgan õtmishdosh hamkasblarining qanday sharoitda faoliyat kõrsatganini õz tanasida bir muncha vaqt his qilib kõrgandir.

@CJandLP

Bugun dunyo bõylab Musilmon jamoalari va hamjamiyatlari Iyd Al-Adha bayramini nishonlamoqda. Birlashgan Qirollik Leybor partiyasi yetakchisi Kier Stammer London meri Sodiq Xon uyida mehmon bõlib barcha Britaniya Musilmonlarini bayram bilan tabriklabdi.

Bu Leybor partiyasining keyingi oyning 4-sanasida rejalashtirilgan Umumiy saylov oldidan Musilmon saylovchilarga qilgan murojaati deb qaralishi mumkin. Odatda Leyborist nomzodlarga ovoz beruvchi mazkur elektoral segmentining ovoz berish bõlaklariga ushbu siyosiy partiyaning Isroilning Ğazodagi genotsidiga yondashuvidagi sustkashligi jiddiy ta’sir qilishi kutilmoqda.

Ana shu faktorlarni inobatga olgan holda Leybor partiyasi saylovga qadar pozitsiyasida bir qator õzgarishlar qilgan holda ushbu elektoratni imkon qadar õziga qaytarishga urinmoqda.

@CJandLP

Huquqlar hamda kuch-qudrat va boylik õrtasidagi munosabat haqida AQShlik kõzga kõringan jamoat arbobi, Arizona va keyinchalik Massachusetts texnologiyalar instituti professori Noam Chomski mulohazalari.

~ Noam Chomski (1928—2024)

@CJandLP

Kuni kecha Birlashgan Qirollikda Just Stop Oil yangi neft-gaz va kõmir loyihalarini tõxtatishni talab qiluvchi no-zõravonlik asosida harakat qiluvchi fuqarolik harakati vakillari mashhur Stonehenge monumenti ustiga bõyoq sepgani haqida xabarlar tarqaldi.

Odatdagidek, bunday akt jamiyatda aralash reaksiyalarni keltirib chiqaradi. Ayrim guruhlar bunday harakatlarni qoralab chiqadi. Boshqalar esa fuqarolik qarshiligi nyuanslariga tayangan holda bu harakat vakillarini qoralamaslik darkorlogiga urğu berishga harakat qiladi.

Ana shunday qarashlar guruhiga kiruvchi nuqtai-nazarlardan birida bio-arxeolog Scott Haddow qadimiy monumentlar vaqt ta’sirida õzgarmay qoladigan, turğun obyekt sifatida kõrilishi emas, balki õtmish va bugun õrtasidagi doimiy davom etib turuvchi õzgaruvchan munosabatlarni ifodalovchi obyekt sifatida qaralishi darkor degan fikrni bildirgan.

📷 H/t: Scott D. Haddow

@CJandLP

Monday quote:

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlarning Massachusetts shtati federal qamoq indeksida eng kam mahkum saqlab turuvchi shtat sifatida qayd etilgan. Garchi shunday bo‘lsada, eng quyi natija ko‘rsatib turgan mazkur shtat Saudiya Arabistonidan 20%, Xitoydan 50%, Fransiyadan 100% hamda Yaponiyadan 700% yuqori mahkum saqlaydi.

Shtatlar qamoq indeksining global miqiyosda taqqoslanishi Prison Policy Initiative nodavlat, nopartizan tashkiloti tomonidan yuritiladi.

@CJandLP

‘Russia… where the serf mentality, with its blind, fatalistic respect for rulers and its automatic acceptance of all their claims, is still dominant and combined with a superpower patriotism which traditionally places the interests of empire higher than the interests of humanity’.

Havel, V. (1985). The Power of the Powerless (Routledge Revivals): Citizens Against the State in Central-eastern Europe (1st ed.). Routledge.

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlarning aksariyat shtatlarida qamoqxona va tergov hibsxonalari oliy ta’lim muassasalari sonidan ko‘p.

Ruth Gilmore kitobi sarlavhasida qo‘llanilgan Oltin Gulag va ayniqsa Nils Christie’ning qamoq industrial kompleksi konseptlari nega bu mamlakatda qamoq jazo formasi va qamoqxonalar prevalentligini ko‘rsatib beradi.

@CJandLP

4-iyul nafaqat Atlantikaning nargi tarafida bayram, balki uning bu qirg‘oqlarida ham bayram sifatida qayd etiladigan kun.

Dastlabki natijalarga ko‘ra, Leybor partiyasi o‘zining eng katta tarixiy natijasini qo‘lga kirtishi kutilmoqda.

Ser Kyer Stramer — Birlashgan Qirollikning yangi Bosh vaziri.

@CJandLP

Kontenintal Yevropaning eng yirik davlatlaridan biri bo’lmish Fransiya Milliy Assambliyasi saylovlarining 2-bosiqichi birlamchi natijalariga ko’ra Yangi Xalq Fronti so’l kuchlar koalitsiyasi vakillari mamlakat parlamentida eng ko’p o’rinni egallashi kutilmoqda.

@CJandLP

O‘tgan asrning ko‘zga ko‘ringan intellektual qatlam vakillaridan biri sifatida e’tirof etiluvchi Hannah Arendt Berklidagi Kaliforniya universitetidagi Zamonaviy Muammolar nomli fani yakuniy imtixoni uchun talabalarga bir necha esse savollari taqdim etgan.

Esse savollaridan birida u talaba(lar)dan ‘[N]ima uchun totalitar ideologiya intellektual qatlamni o‘ziga qarata olish qobiliyatiga ega ekanligini tushuntirib berishni’ so‘ragan.

@CJandLP

1950-yillarda Chilining Katolika universitetidan Amerikaning Chikago universitetida o’qishga borib nafaqat Chili, balki Lotin Amerikasining qolgan mamlakatlari hamda post-kommunistik Sharqiy Yevropa mamlakatlari iqtisodiyotida iz qoldirgan bir guruh yosh tadqiqotchi-olimlar Chikago yigitlari nomi bilan tilga olinadi.

Chicago Boys o’ziga xos pejorativ, kamsituvchi umumiy nom bo’lib asosan ikki ma’noda qo’llanilgan. (i) Bu nom xorijda o’qib qaytgan amaliy iqtisodiyot haqida hech narsani bilmaydigan ‘yosh bolalar’ degan mazmun kasb etgan. (ii) Ularni ‘yot ideologiya’ ta’siridagi guruh sifatida tavsiflagan.

Katolikaning ana shu yangi avlodi mamlakatga qaytgach Iqtisodiyot bilan bog’liq universitet o’quv dasturlarini radikal o’zgartirgan. Substandard o’zlashtiruvga ega talabalarni kursdan kursga o’tishiga qarshilik qilgan va hattoki, o’zlari faoliyat yuritayotgan universitet boshqaruv vakillariga o’z e’tirozini ochiqchasiga bildirgan.

@CJandLP

Huquq ustuvorligi bir amallab yashab qolishga urinmoqda.

Germaniya Federal Mehnat sudi (Das Bundesarbeitsgericht) FSV Mainz 05 futbolchisi Anvar Al Ğoziy mehnat shartnomasining bekor qilinshini haqiqiy emas (null and void) deb topdi.

U Falastin birdamligi ortidan dastlab vaqtincha jamoadan chetlatilgan. Mashg‘ulotlariga qaytarilganidan so‘ng ham bu solidarlik uchun afsuslanmasligini bildirgan. Natijada, uning mehnat shartnomasi bekor qilingan.

So‘z erkinligi chegaralarining uni qaysi ijtimoiy sinf, etnik yoki irqiy guruh vakillari qo‘llashiga qarab o‘zgarib turishi bugungi kunda global o‘ta o‘ng avtoritar rejimlar sonining oshishi bilan belgilanadi. Hattoki, Yevropaning kun tartibi belgilaydigan Germaniya va Italiya parlamentida ana shunday kun tartibini ilgari suruvchi siyosiy partiyalarning katta mandatlarga ega. Fransiyada ham o‘tgan hafta o‘tkazilgan parlament saylovlarida bunday partiyalarning g‘olib chiqishiga bir bahiya qolganligi muammoning ildizini ko‘rsatib beradi.

@CJandLP

1174-yil 12-iyul kuni Angliyaning Plantajinant sulolasidan bo‘lgan qiroli Henry II Kantebri (Canterbury) cherkoviga borgan holda uning sobiq arxibishopi o‘limidagi aybi uchun tavba tazarru jarayonini amalga oshiradi.

Tavba tazarru jarayoni o‘ziga xos spektral effektga ega bo‘lib u o‘sha davrda ichki va tashqi siyosatda muvaffaqiyatsizliklarga uchrayotgan qirol uchun o‘z siyosiy legitimligini tiklab olishda muhim ahamiyat kasb etgan. Tashqi va ichki ekzestensial xavflardan qutilib olgan qirol Henry buni ilohiy qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘lashga urinadi.

Bugun kuzda bo‘lib o‘tadigan Qo‘shma Shtatlar prezidentligiga o‘z nomzodini qo‘ygan sobiq prezident Donald Trampning hayotiga suyuqasd uyushtirilgani haqida xabarlar tarqaldi. Suyuqasdning kim va nima uchun uyushtirganligi bir yoqda qolib, bu hodisaning sura’tlar, video tasvirlar va minglab olamon ichida sodir bo‘lganligi o‘zi bilan yuqorida aytib o‘tilgan effektni keltirib chiqaradi.

@CJandLP

The New Yorker amaldagi Qo‘shma Shtatlar Oliy sudi karikaturasini e’lon qilibdi.

@CJandLP

‘All periods there never was more than a small elite at the top and a vast mass of ignorance, poverty and lack of interest below.’

‘Bu yerda [Rossiya] hech qachon yuqorida turuvchi kichik elita guruh hamda quyidagi befarq, kambag’al va qiziqishi bo’lmagan olomondan boshqa narsa bo’lmagan.’

– Isiah Berlin rus jamiyati haqida

@CJandLP

Kuchning yaxshi o‘rnashishi va qabul qilinishi uning shunchaki bizga yo‘q deb javob beruvchi ta’sir vositasini yo‘naltira olish qobiliyatidagina emas, balki uning muayyan bir narsa va hodisalarni to‘xtatishi yoki yaratishi, muayyan bir mayllarni qanoatlantirishga undashi, bilimlar va diskurs yarata olish qobiliyatidadir.

Unga shunchaki negativ repressiya qila olish funksiyasini bajaruvchi hodisa emas, butun bir ijtimoiy tanada harakatlanuvchi produktiv tarmoq sifatida qaralishi kerak.

~ Mishel Fuko

Bu yerda Fransuz faylasufi kuch, shu bilan birgalikda, hokimiyat kuchi cheklangan shaxslar yoki institutlarga bog‘lanib qolmasdan, butun bir jamiyatda harakatlanuvchi keng qamrovli hodisa ekanligiga urg‘u bergan.

Darvoqe, hattoki istalgan Qo‘shma Shtatlar prezidenti o‘zining hokimiyatda qolish davomiyligini bir, ikki va hattoki undanda ko‘proq muddatga cho‘zilishini xohlagan bo‘lar edi. Ammo, ularning nega bunday qila olmasligini Fukoning kuch nazariyasi tushuntirib beradi.

@CJandLP

Oliy sud ma’lumotlariga ko’ra sudlar tomonidan qo’llaniladigan standard ehtiyot chorasi qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasi bo’lib kelmoqda. Xo’sh, bu jarayon qanday izohlab berilishi mumkin?

Avallo, jazo va sanksiyalarni qo’llash monolitik ya’ni yagona jarayon emasligi, unda bir qancha sotsial aktorlar (huquqni qo’llash vakolatiga ega shaxslar va institutlar) ishtirok etishini yodda saqlash kerak. Institutsional nazariyalar (Selznick va boshqalar) ana shu aktorlar o’z manfaatlariga ega (self-interest) ega ekanligiga va qarorlarni ana shu manfaatlar nuqtai-nazaridan qabul qilishini tushuntirishga urinadi.

Qo’shni Qozog’istondagi Nazarboyev universiteti sotsiologlari Gavin Sleyd va Aleksey Torchev mamlakatda so’nggi ikki dekadadan buyon sodir bo’layotgan de-karseratsiya trendini eng asosiy tashabbuskorlaridan biri sifatida Bosh prokuraturani ko’rsatadi.

Bunda prokurorlar rekonsiliyatsiya (yarashuv instituti) va eksonoratsiya (solishtirish uchun: JPK 83-modasi asoslarida) jinoyat ishlarini sudgacha bo’lgan bosqichda tugatib tashlagan. Ichki ishlar tergovida bo’lgan sifatsiz ishlarga alohida e’tibor qaratilgan. Jarayonlarda sotsial aktorning manfaatdorligi bosh prokuror tomonidan joriy e’tilgan maxsus rag’batlantirishda ifodalanadi.

@CJandLP

‘It is solely by risking life that freedom is obtained; . . . the individual who has not staked his or her life may, no doubt, be recognized as a Person; but he or she has not attained the truth of this recognition as an independent self-consciousness’.

~ Georg Hegel, The Phenomenology of Mind (New York, 1967), p. 233.