‘Alternativlar mazmunini ta’riflash bu hokimiyat iqtidorining eng kuchli qurolidir; ularni tariflashda hokimiyatning iqtidor kuchi ishtirok etgani uchun antogonistlar muammolar yuzasidan bir to’xtamga kela olmaydi. Siyosat nima ekanligini ta’riflay oluvchi, belgilab beruvchi shaxs mamlakatni boshqaradi. Chunki, muqobil variantlarni ta’riflay olish qobliliyati ziddiyatlar tanlovidir, ziddiyatlar tanlovi hokimiyat kuchini taqsimlaydi.’

~ Schattschneider, E. E. (1975) The semisovereign people: a realist’s view of democracy in America. Dryden Press.

@CJandLP

Bugun borgan sari o’ta o’nglashib, konservatizmga chuqur kirib borayotgan jamiyatlar, shu jumladan, Trampning 2-ma’muriyati yoki uning Yaqin Sharq yoki Shimoliy Yevro Osiyodagi hamkasblari o’zlari tomonidan ilgari surilayotgan g’oyalarni regressiv ya’ni orqaga qaytuvchi emas, balki tarixiy zarurat deb ifodalaydi. Siyosiy retorikalarni ‘samaradorlik’ ‘progress’ kabi tushunchalar ustiga quradi.

Bundan bir asr ilgari, totalitar rejimda yashagan Italiyalik ko’zga ko’ringan sotsialist Antonio Gramshi o’zining Qamoqxona qaydlarida shunday yozadi:
‘Nazariy jihatdan eski mag’lub etilgan konstitutsiyaviy absolyutizm va yangi absolyutizm o’rtasida o’ziga xos farqni anglab olish juda muhim’. U hokimiyatga kelgan korporatist yagona partiyaning siyosiy retorikasiga alohida urg’u berib bu partiya korchalonlarining ‘shakllanib ulgurgan “qora parlamentarizm” hozirgi tarixiy zarurat taqazosi bilan yuzaga kelgan va bu mauyyan ma’noda “progress” demakdir. Chunki, eski absolyut rejimning “parlamentarizmiga” qaytish anti-tarixiy regressiya bo’lib qolar edi’ kabi ommaviy signallarni tushunish juda muhimligini ko’rsatib berishga urinadi.

Bu nuqtai-nazarni amaldagi ijtimoiy jarayonlarga tadbiq etib o’rganish mumkin. Aytaylik, ham Qo’shma Shtatlar, ham Rossiyada anti-immigratsion retorikalar yangrab, qattiq imigratsion rejimlarga ko’chish; eski imperial va kolonial ‘status'lardan adolatsiz mahrum etilganlik va ‘yaqindagi qo’shnilar’ bilan ‘yangi’ shakldagi integratsion makon yaratishni re-itteratsiya qilish kabi hodisa va voqeliklar ana shular jumlasidandir.

Bularning barchasi, alaloqibat, uzoq davrlar davomida shakllanib kelgan institutlarni falajlashishiga, inson huquqlari va erkinliklari cheklanishiga olib boradi.

@CJandLP

Muayyan bir tarixiy rivojlanish davrida muayyan jamiyatlarning irjo etuvchi hokimiyatiga boshchilik qilgan shaxslar qator legitimlik inqirozini boshdan kechirgan. Ayrim hollarda, jamiyatlarning kurashlar orqali erishgan huquqlari cheklangan yoki bekor qilingan. Marksist yondashuvda, bu jarayonlar O’n sakkizinchi Brumyer deb nomlanishi mumkin. O’n sakkizinchi Brumyer tushuncha o’laroq Fransuz inqilobiy kalendarining VIII yilida Napoleon Bonopartning Fransiyada oliy hokimiyatni egallab, o’zini mamlakatning Birinchi konsuli deb e’lon qilgan davrga ishora sifatida qo’llaniladi.

Uning hikoyasi qanday tugaganligini ko’pchilik biladi. Biroq, Karl Marks mazkur tushunchani boshqa Napoleonga, Bonopartning jiyani Luiga nisbatan qo’llagan. Dastlab Ikkinchi Respublikaning prezidenti sifatida Milliy Assambleyada saylangan Lui 1852-yilga borib yangi konstitutsiyadagi bir martalik saylanish bilan bog’liq cheklov dilemmasi bilan yuzlashadi. Hokimiyatda qolishini coup d’état orqali yana 10 yilga uzaytirgan Lui 1852-yil yakuniga borib o’zini imperator deb e’lon qiladi. Shu orqali, Marks ishlarida Lui Napoleonning O’n sakkizinchi Brumyeri degan tushuncha paydo bo’ladi.

@CJandLP

‘G’arb dunyosi hozir o’zining shunday rivojlanish bosqichiga chiqdi-ki, kapitalistik tizimni himoya qilish o’z mamlakatida va uning tashqarisida aksilinqiloblarni tashkil etishni taqazo etadi.’

~ Herbert Markyuz, Aksilinqilob va isyon (Marcuse, H. (1989) Counterrevolution and Revolt. 1st edition. New York: Beacon Press.)

@CJandLP

Odatda alma-materimzni bir vaqtda tugatgan do’stlarimiz bilan onlayn yoki yuzma-yuz suhbatlashganda o’z-o’zidan albatta sud huquq va odil sudlov masalalari yuzasidan fikr-mulohazalar yuritamiz. Aksar hollarda, bu qizg’in bahslarga aylanib ketishi ham hech gap emas. Garchi bu o’qishni tugatib, aksariyatimiz mehnat faoliyatimizni boshlaganimizda anchayin qizg’in kechgan bo’lsa, hozirda bunday bahs-munozaralar, nazarimda, o’z qizg’inligini kamaytirgan. Yaqinda ulardan biri bojxona va prokuratura yuniformalaridagi bir xillik yuzasidan fikr bildirib prokuratura tizimi o’ziga xos yuniforma shaklini saqlab qolishi darkor va boshqa tizimlar buni takrorlamasligi kerak degan qarashni ilgari surdi. Shunday ekan, kichik bir post orqali o’z alternativ nuqtai-nazarimni bildirib qo’yishni lozim topdim.

Prokuratura alohida organ sifatida va uning xodimlari yuniforma kiyib harbiy daraja-unvonlarga ega bo’lishi, boshqacha qilib aytganda, tizimning harbiylashganini ong-ostimizda shunchalik normallashtirganki, bu tabiiy ravishda shunday bo’lib kelgan, shunday bo’lishi kerak deb qarashlar mavjud. Vaholangki, bu qarash ijtimoiy konstruksiyalashgan ya’ni jamiyat muayyan vaqt davomida u yoki bu konfiguratsiya ostida yashab, muayyan bir narsa va hodisalarni o’z ongida turli ijtimoiy institutlar orqali normallashtirib oladi.

Bu bilan aslo qaysidir qarash, yondashuv to’g’ri degan nuqtai-nazarni ilgari surmoqchi emasman. G’oyalar, qarashlar va ideallar doimo farqlanib turadi. Shunchaki, muayyan g’oya, qarash va ideal yuzaga chiqishi va jamiyatda mustahkamlanishi qanday kontekstda vujudga kelganiga e’tibor qaratish bizga fikrlashib ko’rish uchun alternativ yo’l ochgan bo’lardi.

Hattoki, oliy ta’lim doirasida chop etilgan aksar darsliklarda ham bir necha jumlalar orqali xronologik tartibda organ dastlab adliya tizimida, keyinchalik sud tizimiga ko’chgani va oxir-oqibat alohida tashkiliy tuzilma sifatida ajratib chiqarilganini qayd etib ketiladi. Ammo, fanning maqsadi biz ko’rib turgan ijtimoiy realliklar nima uchun aynan biz ko’rib turgan shaklga kelib qolganini tushuntirib berishdan iborat bo’lishi kerak. Qaysi tarixiy shart-sharoit uni bir tizimdan boshqasiga ko’chirdi. Undan ko’zlangan maqsad nima bo’lgan. Nima uchun post-kolonial davrda tizim sivilistik xizmat sifatida qayta isloh qilib ko’rilmadi? Agar shunday diskurs va harakat mavjud bo’lgan bo’lsa ular nega muvaffaqiyatsizlikka uchradi kabi savollar kelgusi muhokama va tadqiqotlar markazida bo’lishi foydadan holi bo’lmasdi.

P.S.: Bu yondashuvdan ekskluziv ravishda prokuratura organlarining rivojlanish tendensiyalarini tushunish va tushuntirish uchun emas, balki boshqa tizmilarni ham institutsional tadqiq etish uchun foydalanish mumkin.

@CJandLP

‘Sadoqat izhor etgan kishi akademik bo’la olmaganidek, sadoqat izhor etilgan joy universitet bo’la olmaydi. [Uning] peshtoq va titrlar[i]da nima yozilganligi muhim emas.’

~ Jan Jandan Bog’azichi universiteti professori

@CJandLP

Demokratik qadriyatlar doimiy saqlanib qoluvchi fenomena emas, ular har doim himoya qilinishi darkor. Aks holda konsolidatsiyalashgan demokratiyalar ham avtoritarlashishi, demokratik qadriyatlar va institutlar yemirilib borishi hech gap emasligini amaladagi global reallik ochib bermoqda.

Bir vaqtlar Janubiy Amerikaning eng qudratli mamlakatlari va demokratiyalaridan biri bo’lgan Venezuela o’rganish uchun qiziq keys stadi hisoblanadi. Hugo Chavez hokimiyatga kelganda—demokratik saylov yo’li bilan, legitim ravishda—sud tizimini asoslarini yemirib boshlaydi, ommaviy axborot vositalarini cheklaydi va oxir-oqibatda mamlakat iqtisodiyotini jar yoqasiga olib borib qo’yadi. Chavez, natijada, global kleptokratik klub vakillari bilan yaqinlashadi. Ular bilan turli tuman shartnomalar imzolaydi.

Xususan, Rossiya bilan harbiy-texnik hamkorlik va Xitoy bilan infrastrukturaviy investitsion loyihalar doirasida hamkorlik qila boshlaydi. Xitoy o’zining boshqa mintaqalardagi yondaftar qaydlardan foydalangan holda eng muhim infrastrukturalarga investitsiya kiritib ularga egalik qilish huquqini egallab olishni ko’zlagan va bu Venezuelada sodir bo’lgan.

Garchi Xitoyning milliardlab dollarlari mamlakatga kirib kelsada, bu oddiy Venezuelaliklarning faravonligiga hech qanday ijobiy ta’sir qilmagan. Masalan, Xitoyning mamlakatdagi eng yirik loyihasi bo’lgan temir yo’l tizimi buning yorqin misolidir. Garchi bu loyiha qisman amalga oshirilgan bo’lsada, loyiha boshlanganidan 15 yil o’tib ham tizimning atagi 1% dan kamroq qismi ishchi holatda bo’lib turibdi.

Bundan tashqari, Xitoy Venezuelada uy-joy lohihalarini amalga oshirish uchun ham salmoqli investitsiya kiritgan. Albatta, bu summalar oxir-oqibatda havoga uchib ketgan va Xitoy ham o’z navbatida savollar berishdan o’zini tiyib keladi. O’z-o’zidan, Xitoy tomonining maqsadi bunday investitsion loyihalar orqali bu mamlakat hukumatini boshi berk ko’chaga kiritib qo’yishdan iborat.

@CJandLP

‘[A]hloqiy sarosima — bu madaniy reproduksiya vositalarini nazorat qilishga qaratilgan konsentratsiyalashgan siyosiy kurash mahsulidir. Uni tadqiq etish bizga istalgan jamiyatdagi kuch chiziqlarini—[ya’ni] biz nimalarni jiddiy qabul qilishimiz darkor-u nimalarni jiddiy qabul qilmasligimiz lozimligi yuzasidan qanday manipulyatsiya qilinayotganligimizni—aniqlash va konseptuallashtirishga yordam beradi.’

~ Stan Cohen, Folk Devils and Moral Panic: The Creation of the Mods and Rockers, London: Routledge, 3rd edition, 2002, p. xliv

@CJandLP

1971-yilda—Vietnamdagi urush o’zining eng cho’qqisiga chiqqan, global shimol mamlakatlarida farovon davlat aososlari yemirilib yirik siyosiy va ijtimoiy muammolar yuzaga kelgan davrda—jahonning ikki ko’zga ko’ringan mutafakkiri Mishel Fuko va Noam Chomski inson tabiati yuzasidan debatga kirishadi. Niderland Qirolligining Einthoven texnika universitetida Fons Elders moderatorligida tashkil etilgan intellektual debatda ushbu ikki faylasuf Inson tabiati tug’ma va u boshdan kechirgan hodisa va tashqi ta’sirlardan holimi? nomli mavzuda bahs-munozaraga kirishadi.

Garchi tomonlar turli soha vakillari bo’lsada, ular muloqotni turli tillarda olib borgan bo’lsada bu tomonlarni jonli auditoriya qarshisida bahs-munozaradan chekinishga sabab bo’la olmagan.

Chomski-Fuko debati tomonlardan biri o’z nuqtai-nazarini lingvistik falsafa, boshqasi esa bilm nazariyasi ustiga qurgan holda fan. tarix, yaratuvchanlik va siyosiy maydonda adolat uchun kurash kabi mavzularni o’z ichiga qamrab olgan munozara sanaladi.

@CJandLP

‘Universitetlar har doim imperiya vositasi bo‘lib kelgan. Antiimperial tadqiqotlar bazida [ana shu] universitetlarda paydo bo‘ladi— masalan, Eduard Said, Falastin tadqiqotlari, post-kolonial tadqiqotlar—va bazida mazkur tadqiqotlar silsilasida tahsil olgan talabalar o‘z antiimperial tanqidlarini ifoda etadi. Ana shu vaqtda imperiya va uning vositalari repressiyaga murojaat qiladi.’

~ Julian Go, Chikago universiteti Sotsiologiya professori. Post-kolonial/Anti-kolonial nazariya; Qo‘shma Shtatlar va Britaniya imperiyasi va kolonializm tadqiqotchisi

@CJandLP

First they came for the Communists
And I did not speak out
Because I was not a Communist
Then they came for the Socialists
And I did not speak out
Because I was not a Socialist
Then they came for the trade unionists
And I did not speak out
Because I was not a trade unionist
Then they came for the Jews
And I did not speak out
Because I was not a Jew
Then they came for me
And there was no one left
To speak out for me

———

Dastlab ular Kommunistlar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men Kommunist emas edim
Keyin ular Sotsialistlar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men Sotsialist emas edim
Keyin ular treyd yunionchilar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men treyd yunionchi emas edim
Keyin ular Yahudiylar ortidan keldi
va men indamadim
Chunki, men Yahudiy emas edim
Keyin ular mening ortimdan keldi
va men uchun gapiradigan hech kim qolmagan edi.

~ Martin Niemöller

@CJandLP

Chor hukumatining Rus Turkistonida sud siyosati nomi ostida e’lon qilingan maqolada Siyosiy fanlar nomzodi Ivan Vasilievich Volkovning sud-huquq sohasidagi islohotlar haqida mulohazalari mintaqadagi amaldagi tadqiqotlarning imperialistik ruhini ifoda etadi.

Maqolada muallif Turkiston o’lkasini boshqarish to’g’risidagi Muvaqqat Nizomining 232-§ berilgan 1-izohga ko’ra shariat qoidalariga asosan belgilanishi nazarda tutilgan tan jarohati yetkazish, sazoyi qilish, tana a’zolarini kesib tashlash va o’lim jazosi kabi jazolarning bekor qilinishi hamda ularning qamoq, jarima, jazo servitudi va Sibirga surgun qilish tarzidagi jazolar bilan almashtirilganligini ‘Rossiyaning O’rta Osiyodagi sivilizatsiyalshgan siyosati nuqtai-nazaridan, shubhasiz, insonparvar qarorlardir’ deb baholaydi.

Zamonaviy Markaziy Osiyo tadqiqotlari abstrakt, tarixdan uzib olgan holda tarixsizlarshtirilgan tahlillarni amaldagi jazo sotsiologiyasi, dekolonial va post-kolonial tadqiqotlar nuqtai-nazaridan qayta tahlil qilishi lozim. Zero, shunchaki Chor hukumatining Turkiston o’lkasida qabul qilgan aktlarigina orqali muayyan o’zgarishlar yuzaga kelgani haqida argument keltirish uni empirik jihatidan tekshirib ko’rganda mutlaqo boshqa natijalarni ko’rsatishi mumkin.

Amaldagi jazo tadqiqotlarida jazoning zamon va makonda o’zgarishini (penal change) ikki tarkibiy qismlar orqali ya’ni formal va noformal jazo o’zgarishini inobatga olgan holda nazariylashtiradi. Formal o’zgarishlar muayyan yurisdiksiyada amalda bo’lib turgan jazo institutlarini o’rnini yangi institutlar egallashini o’z ichiga qamrab olsa, noformal jazo o’zgarishi eski va yangi institutlar o’rtasidagi diffuziya hodisasi qay tarzda kechganligi, o’zgarishni ilgari surgan sotsial aktorlar va ularning opponentlari o’rtasidagi ziddiyatlar xususiyatlariga o’z e’tiborini qaratadi.

Ana shu nuqtai-nazardan Chor Rossiyasining Turkistondagi islohotlarning huquq normalari orqali ifodalanishi, shunchaki masalaning bir qismigina xolos. Garchi muallif takidlaganidek, 1867-yildagi Muvaqqat nizom bilan jazo maydoni va landshaftiga rasmiy jihatdan o’zgarish kiritilgan bo’lsada, amalda bir necha dekada davomida eski jazo institutlari va yangisi o’rtasida diffuziya hodisasi ro’y bergan. Turli sotsial aktorlar—mahalliy qozilar-u, muftiylar hamda rus kolonial administatorlari va imperiya markazidagi amaldorlargacha—turli islohotlar dasturi doirasida jazoni u yoki bu shaklga keltirishga harakat qilgan.

Ushbu yondashuvni 1912-yilda nashr etilgan F. Pospelovning Materialy k Istorii Samarkandskoi Oblasti manbalarda Samarqand viloyati, Kattaqo’rg’on tumanida jazo tayinlash va uning ijrosi bilan bog’liq voqea izohlab beradi. Unda 1879-yilda Umarbek Abdurasulov amalga oshirgan o’g’riligi uchun mahalliy qozi tomonidan 400 darraga hukm qilinganligi qayd etilgan.

Volkov ilgari surgan insonparvarlik argumentining absurdligi shundaki, modernlik orqali G’arbdan Rossiya imperiyasiga va bu orqali Markaziy Osiyoga kirib kelgan biz bugun ko’rib turgan shakldagai jazo tizimi Rus imperiyasi uchun ham endi kirib kelgan yangi yondashuv bo’lgan.

Qolaversa, insonparvarlik prinsipi abstrakt muhitda shakllanmaydi. Ushbu g’oyalar muayyan tarixiy shart-sharoitlarda ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy determinantlar asosida harakatga keltiriladi. Boshqacha qilib aytganda, inosnparvarlik bizga shunchaki uning insonparvarlik prinsipi bo’lgani uchun kerak bo’lib qolmagan. G’arbda bu 1848-yildagi ijtimoiy va siyosiy rivojlanish natijasida mustahkamlangan. Xususan, Karl Marks Fransiyada sinfiy ziddiyatlar nomi ostida nashr etgan ishida Fransuz inqilobidan so’ng birinchi respublika fransuz jamiyati boshidan o’tkazgan terrorlar hokimiyatga kelgan kuchlar korporal ya’ni tan jarohati yetkazish bilan bog’liq hamda bosh jazo ya’ni o’lim jazosini bekor qilish zaruratini o’rtaga chiqarganligini ta’kidlaydi. Natijada, Ikkinchi respublika davridagi Fransiya Muvaqqat hukumatining Alexandre-Auguste Ledru-Rollin, Louis Blanc, Marc Caussidière ana shunday o’zgarishlarni amalga oshirishga qo’l uradi.

@CJandLP

Eduard Saidning Orientalism prizmasi orqali qaralganda rus kolonial doiralari va ularning tadqiqotchi olimlari—Orientalistlar—imperiya markazidan sharqda va janubda joylashgan o’lkalarni mahalliy xalqlarni qoloq, itoatkor va qutqarishga muhtoj qatlam sifatida tasvirlash orqali o’z kolonial va imperial siyosatini muttasil ravishda oqlab kelgan. Bu orqali ular o’zaro uzviy bog’liq institutlar, siyosat, narrativ va g’oyalar tizimini yaratishga harakat qilgan. Natijada, bunday oriental jamiyatlarda, xususan, amaldagi Rossiya hududidagi turli rejimlar va jamiyatlarda latent orientalizm hamda manifest orientalizmi shakllangan. Bunda dastlabki kategoriya ularda Markaziy Osiyoga nisabatan bilvosita g’oyalar va qarashlar tizimini yaratsa, keyingi kategoriya esa turli institutlar orqali bevosita ta’sir qiluvchi siyosat va ideologiyalar shakllantirishni nazarda tutadi.


2/2

@CJandLP

‘Biz quyida imzo chekuvchi advokatlar uyushmalari huquq ustuvorligini himoya qilish hamda sudlar va huquqiy soha vakillari obro‘sini tushurishga qaratilgan harakatlarni rad etishda Amerika Bar Assotsiatsiyasi bilan yelkadosh turamiz hamda uni qo‘llab-quvvatlaymiz.

[…] Biz huquqiy sohani hukumat bilan yakdil fikr bildiruvchilarni qo‘llab-quvvatlab, uning nuqtai-nazariga qarshi chiqqanlarni jazolovchi tizimga aylantirishga qaratilgan harakatlar qarshisida jim turmaymiz. […]

Sohamiz yuzlashishi lozim bo‘lgan aniq tanlovlar oldida turibdi. Biz yoki jim turamiz va mazkur harakatlar davom etishiga qo‘yib beramiz, yo huquq ustuvorligi hamda o‘zimiz qadrli deb bilgan qadriyatlar uchun turib beramiz. Biz butun soha vakillari, shu jumladan, Main Streetdan Wall Streetgacha bo‘lgan xususiy amaliyotda faoliyat yurituvchi huquqshunoslar, shuningdek, korporatsiyalar va saylangan lavozimlarda faoliyat yurituvchi huquqshunoslarni qo‘rqitishlarga qarshi munosabat bildirishga chaqiramiz.

Agar huquqshunoslar gapirmasa, sudylarimiz uchun kim gapiradi? Adolat tamal toshimizni kim himoya qiladi? Agar hozir gapirmasak, qachon gapiramiz?’

Chikago, 26-mart, 2025-yil
Amerika huquqshunoslik uyushmalari bayonoti

@CJandLP