Jinoyat huquqining kapitalistik jamiyatlardagi asosiy funksiyasi ixtiyoriy, kompensatsiyaga asoslangan ayriboshlashi ustiga qurilgan ‘bozor’ni ommadan saqlab turishdan iborat. Boshqacha qilib aytganda, o‘zaro tranzaksiyalar qiymati past sharoitda bozor resurslarni qayta taqsimlash uchun majburiy ayriboshlashga qaraganda eng samarali maydon sanaladi. Shu sababli, bozorni buzib kirishga qaratilgan harakatlar samaradorlikni targ‘ib qiluvchi tizim sharoitida huquqiy mexanizmlar va jazo tahdidi bilan taqiqlanadi. Bu yondashuv orqali, jinoyat samarasiz xulq-atvor yoki bozorni buzib kirish deb qaraladi.
18-19-asrlardagi reformatsion vakillar, xususan fiziokratlar maktabi vakillari, jinoyat huquqi erkin bozor va tabiiy tartibning tashqi chegarasi deb tavsiflagan. Bu chegarani buzilishi kechki qorovul (nights watchman) Katta og‘a davlat tomonidan muhofaza qilinishi lozim deb uqtirgan. Paradoksal ravishda, bozor regulyatsiyasida nokompitent deb qaralgan davlat jazo sohasida legitim vakil deb tushinilgan. Natijada, erkin bozor va mass inkarseratsiya qo‘lma-qo‘l quloch yoyib bugungi aqlga sig‘mas jazo landshaftini shakllantirgan.
Keng jamoatchilikni tashkil qiluvchi ishchi sinf va dehqonlarning kapitalistik mulkka qarshi hatti-harakati yuqorida aytib o‘tilgan mexanizm orqali taqib qilingan. Hattoki, Napaleon kodeksiga o‘zgartirish kiritish tarafdorlaridan biri bu qatlam vakillarini ‘xaromilashgan irq’ (‘bastardised race’) deb tariflagan.
@CJandLP
18-19-asrlardagi reformatsion vakillar, xususan fiziokratlar maktabi vakillari, jinoyat huquqi erkin bozor va tabiiy tartibning tashqi chegarasi deb tavsiflagan. Bu chegarani buzilishi kechki qorovul (nights watchman) Katta og‘a davlat tomonidan muhofaza qilinishi lozim deb uqtirgan. Paradoksal ravishda, bozor regulyatsiyasida nokompitent deb qaralgan davlat jazo sohasida legitim vakil deb tushinilgan. Natijada, erkin bozor va mass inkarseratsiya qo‘lma-qo‘l quloch yoyib bugungi aqlga sig‘mas jazo landshaftini shakllantirgan.
Keng jamoatchilikni tashkil qiluvchi ishchi sinf va dehqonlarning kapitalistik mulkka qarshi hatti-harakati yuqorida aytib o‘tilgan mexanizm orqali taqib qilingan. Hattoki, Napaleon kodeksiga o‘zgartirish kiritish tarafdorlaridan biri bu qatlam vakillarini ‘xaromilashgan irq’ (‘bastardised race’) deb tariflagan.
@CJandLP
1842-yil Rheinische Zeitung nashrida chop etilgan Karl Marks qalamiga mansub O‘rmon o‘g‘riligiga qarshi qonun yuzasidan debatlar nomli deyarli tadqiq etilmagan maqolasi 1960-1970-yillarda Qo‘shma Shtatlar va G‘arbiy Yevropada huquqshunos, tarixchi, sotsiologlarning radikal intellektual harakati yuzaga kelishiga olib kelgan.
Marksning mazkur ishi Kriminologiyada yangi yo‘nalish—Tanqidiy/Radikal Kriminologiya—yaralishiga olib kelgan. Ushbu ishlar Germaniyada 19-asrda kambag‘allar va yer mulkdorlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni ochib bergan. Bu jarayonlarda qudratli qatlam vakillari qanday qilib jinoyat va jazo qonunlari vositasida orqali mazlumlarni yerga bo‘lgan huquqlarini cheklaganini ko‘rsatib bergan. Marks so‘zlari bilan ifodalaganda, mazkur ish unga ‘iqtisodiy masalalarni o‘rganish uchun dastlabki impulsni bergan’.
Muxtasar qilib aytganda, 19-asr Reyn o‘lkasi qonun chiqaruvchilari aholining kam ta’minlangan qatlamini ular asrlar davomida ega bo‘lgan odat huquqi asosidagi huquqi ya’ni xususiy va ommaviy egalikdagi o‘rmonlarda qurib qolgan daraxtlarni shaxsiy ehtiyojlari uchun foydalanishdan mahrum qilgan. Bu taqiq ana shunday hatti-harakatlarni kriminalizatsiyalash orqali amalga oshirilgan. Qilmish esa mulkdorlar yerlarida majburiy mehnat shaklida jazo bilan kompensatsiyalangan.
@CJandLP
Marksning mazkur ishi Kriminologiyada yangi yo‘nalish—Tanqidiy/Radikal Kriminologiya—yaralishiga olib kelgan. Ushbu ishlar Germaniyada 19-asrda kambag‘allar va yer mulkdorlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni ochib bergan. Bu jarayonlarda qudratli qatlam vakillari qanday qilib jinoyat va jazo qonunlari vositasida orqali mazlumlarni yerga bo‘lgan huquqlarini cheklaganini ko‘rsatib bergan. Marks so‘zlari bilan ifodalaganda, mazkur ish unga ‘iqtisodiy masalalarni o‘rganish uchun dastlabki impulsni bergan’.
Muxtasar qilib aytganda, 19-asr Reyn o‘lkasi qonun chiqaruvchilari aholining kam ta’minlangan qatlamini ular asrlar davomida ega bo‘lgan odat huquqi asosidagi huquqi ya’ni xususiy va ommaviy egalikdagi o‘rmonlarda qurib qolgan daraxtlarni shaxsiy ehtiyojlari uchun foydalanishdan mahrum qilgan. Bu taqiq ana shunday hatti-harakatlarni kriminalizatsiyalash orqali amalga oshirilgan. Qilmish esa mulkdorlar yerlarida majburiy mehnat shaklida jazo bilan kompensatsiyalangan.
@CJandLP
marxists.architexturez.net
1842: Debates on the Law on Thefts of Wood
Index to Marx-Engels Works of 1842
YouGov jamoatchilik fikrini tadqiq qilish markazining so’nggi so’rovnomasi natijalari e’lon qilinibdi.
E’tiborga molik tarafi hozirda Britanya orollari aholisining 38% qismi sotsializm g’oyasiga ustuvorlik bildirishini ma’lum qilibdi. Bu ko’rsatkich kapitalizm g’oyasiga nisbatan bildirilgan qo’llab-quvvatlovdan yuqoriroq natija qayd etibdi.
P.S.: Bizning Ijtimoiy fikr respublika jamoatchilik fikrini o’rganish markazi 2024-yil davomida siyosat va huquqqa doir 4 ta, ijtimoiy masalalarga doir 9 ta so’rovnoma o’tkazgan ekan. Bu so’rovnomalarning aksar qismi bayramlar va muhim sanalar doirasida tashkil etilgan.
@CJandLP
E’tiborga molik tarafi hozirda Britanya orollari aholisining 38% qismi sotsializm g’oyasiga ustuvorlik bildirishini ma’lum qilibdi. Bu ko’rsatkich kapitalizm g’oyasiga nisbatan bildirilgan qo’llab-quvvatlovdan yuqoriroq natija qayd etibdi.
P.S.: Bizning Ijtimoiy fikr respublika jamoatchilik fikrini o’rganish markazi 2024-yil davomida siyosat va huquqqa doir 4 ta, ijtimoiy masalalarga doir 9 ta so’rovnoma o’tkazgan ekan. Bu so’rovnomalarning aksar qismi bayramlar va muhim sanalar doirasida tashkil etilgan.
@CJandLP
👍1
Huquq va jamiyat ananalarini yaratgan huquqiy realizm maktabi vakillari huquqning jiddiy progressiv ijtimoiy o‘zgarish qila olish imkoniyatiga skeptik qaraydi. Bu anana vakillar huquq aksincha ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirish yoki amaldagi status kvoni saqlash vositasi sifatida ko‘radi.
Bugungi kun Amerika haqida uchinchi bir mamlakatning oddiy rezidenti sifatida ma’lumot qidirilganda, uning jamiyati tushunishga urinilganda, turli ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi ziddiyat ehtimol ko‘pchilikni chalkashtirib yuboradi.
Nima uchun bu mamlakat politsiyasi qora tanlilarga nisbatan disproportsional kuch ishlatadi. Bu holat global shimolning boshqa mamlakatlari bilan solishtirganda juda katta farqni keltirib chiqarishi ularni taajjublantiradi. Ehtimol, ana shunday jamiyat ijtimoiy tuzilishi haqidagi miskonsepsiyalar muayyan aholi guruhi yoki ijtimoiy ozchilikni u yoki bu tarzda yorliqlashni (labelling) keltirib chiqaradi. Bu jarayonlarni tushuntirib berish Nitshechasiga yondashib amaldagi kuch munosabatlari va ijtimoiy iyerarxiyani o‘rganishni talab etadi.
1865-yil 6-dekabr kuni Qo‘shma Shtatlar Konstitutsiyasiga mashhur 13-o‘zgartirish kiritish ratifikatsiya qilingan. Biroq, hattoki 1890-yillarga borib ham ana shu o‘zgarishga qaramasdan qulchilik de fakto davom etgan. Albatta, huquqiy akt qabul qilindi degani bu masala hal etildi degani emas. Bu o‘zgartirish Janubdagi shtatlarning sobiq quldorlarini jumbushga keltirgan hamda ular qulchilikning bekor bo‘lishiga qarshilik ko‘rsatish uchun o‘z imkoniyatlaridagi barcha resurslardan foydalangan. Natijada, 1866-yilga borib Alabama, Texas, Luisiyana, Arkanzas, Jorjia, Missisippi, Florida, Tenniz va Janubiy Karolina shtatlari qonun bilan sud hukmi bilan jazo tayinlangan mahkumlarni mehnat qilish uchun lizing qilishni joriy etgan.
Yuqoridagi akt qora tanlilarni nazorat qilish ya’ni politsiya faoliyatini juda serdaromad faoliyatga aylantirgan urushda yutqazgan Janubiy shtatlar oq tanlilardan iborat politsiya departamentlarini tashkil etgan. Ularning vazifasi esa Qoralar kodeksini buzgan shaxslarni hibsga olishdan iborat bo‘lgan. Umuman olganda, Qoralar kodeksi shunchaki qonuniy faoliyatni qora tanlilar uchun noqonuniy faoliyat turiga aylantirgan qonunlar to‘plamini tashkil etgan.
Mohiyatan hibsga olingan qora tanlilar o‘zlarining sobiq quldorlari plantatsiyalarida mahmum mehnat qiluvchi (convict labour) sifatida qayta qullarga aylangan.
E’tibor bering 13-o‘zgartirish matni shunday degan: ‘Amerika Qo‘shma Shtatlari yohud uning yurisdiksiyasi ta’siri ostidagi istalgan hududda sud hukmi orqali jinoyat uchun jazoga hukm qilinganlarni inobatga olmaganda na qullik va na majburiy servitut amalda bo‘ladi.’ Janubdagi qonun chiqaruvchilar ana shu istisno banddan foydalangan holda kichik huquqbuzarliklarni jinoyat toifasiga olib chiqadi.
Qoralar kodeksiga kiritilgan qonunlardan misollar quyidagicha bo‘lgan. Luiziyana shtatida Qora tanlilar jamoatida politsiya boshlig‘idan yozma ruxsat olmasdan vaz qilish kriminalizatsiya qilingan. Bu qilmish garchi jarima bilan jazolangan bo‘lsada, jarimalar aql bovar qilmas darajada katta bo‘lgan. Jarima to‘lashga qobiliyati bo‘lmaganlar mahkumlar mehnat servitudi orqali qarzlarini uzishi kerak bo‘lgan. Boshqa bir shtat Janubiy Karolinada agar qora tanli bolalar ota-onasi tilanchilikda ayblansa, bolalar potensial ‘ish beruvchi’ uchun ‘shogird’ qilib berib yuborilgan.
@CJandLP
Bugungi kun Amerika haqida uchinchi bir mamlakatning oddiy rezidenti sifatida ma’lumot qidirilganda, uning jamiyati tushunishga urinilganda, turli ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi ziddiyat ehtimol ko‘pchilikni chalkashtirib yuboradi.
Nima uchun bu mamlakat politsiyasi qora tanlilarga nisbatan disproportsional kuch ishlatadi. Bu holat global shimolning boshqa mamlakatlari bilan solishtirganda juda katta farqni keltirib chiqarishi ularni taajjublantiradi. Ehtimol, ana shunday jamiyat ijtimoiy tuzilishi haqidagi miskonsepsiyalar muayyan aholi guruhi yoki ijtimoiy ozchilikni u yoki bu tarzda yorliqlashni (labelling) keltirib chiqaradi. Bu jarayonlarni tushuntirib berish Nitshechasiga yondashib amaldagi kuch munosabatlari va ijtimoiy iyerarxiyani o‘rganishni talab etadi.
1865-yil 6-dekabr kuni Qo‘shma Shtatlar Konstitutsiyasiga mashhur 13-o‘zgartirish kiritish ratifikatsiya qilingan. Biroq, hattoki 1890-yillarga borib ham ana shu o‘zgarishga qaramasdan qulchilik de fakto davom etgan. Albatta, huquqiy akt qabul qilindi degani bu masala hal etildi degani emas. Bu o‘zgartirish Janubdagi shtatlarning sobiq quldorlarini jumbushga keltirgan hamda ular qulchilikning bekor bo‘lishiga qarshilik ko‘rsatish uchun o‘z imkoniyatlaridagi barcha resurslardan foydalangan. Natijada, 1866-yilga borib Alabama, Texas, Luisiyana, Arkanzas, Jorjia, Missisippi, Florida, Tenniz va Janubiy Karolina shtatlari qonun bilan sud hukmi bilan jazo tayinlangan mahkumlarni mehnat qilish uchun lizing qilishni joriy etgan.
Yuqoridagi akt qora tanlilarni nazorat qilish ya’ni politsiya faoliyatini juda serdaromad faoliyatga aylantirgan urushda yutqazgan Janubiy shtatlar oq tanlilardan iborat politsiya departamentlarini tashkil etgan. Ularning vazifasi esa Qoralar kodeksini buzgan shaxslarni hibsga olishdan iborat bo‘lgan. Umuman olganda, Qoralar kodeksi shunchaki qonuniy faoliyatni qora tanlilar uchun noqonuniy faoliyat turiga aylantirgan qonunlar to‘plamini tashkil etgan.
Mohiyatan hibsga olingan qora tanlilar o‘zlarining sobiq quldorlari plantatsiyalarida mahmum mehnat qiluvchi (convict labour) sifatida qayta qullarga aylangan.
E’tibor bering 13-o‘zgartirish matni shunday degan: ‘Amerika Qo‘shma Shtatlari yohud uning yurisdiksiyasi ta’siri ostidagi istalgan hududda sud hukmi orqali jinoyat uchun jazoga hukm qilinganlarni inobatga olmaganda na qullik va na majburiy servitut amalda bo‘ladi.’ Janubdagi qonun chiqaruvchilar ana shu istisno banddan foydalangan holda kichik huquqbuzarliklarni jinoyat toifasiga olib chiqadi.
Qoralar kodeksiga kiritilgan qonunlardan misollar quyidagicha bo‘lgan. Luiziyana shtatida Qora tanlilar jamoatida politsiya boshlig‘idan yozma ruxsat olmasdan vaz qilish kriminalizatsiya qilingan. Bu qilmish garchi jarima bilan jazolangan bo‘lsada, jarimalar aql bovar qilmas darajada katta bo‘lgan. Jarima to‘lashga qobiliyati bo‘lmaganlar mahkumlar mehnat servitudi orqali qarzlarini uzishi kerak bo‘lgan. Boshqa bir shtat Janubiy Karolinada agar qora tanli bolalar ota-onasi tilanchilikda ayblansa, bolalar potensial ‘ish beruvchi’ uchun ‘shogird’ qilib berib yuborilgan.
@CJandLP
Sotsiologiya va ijtimoiy fanlar uchun eng muhim konseptlar yoritib berilgan ikki manba erkin ko‘chirib olish uchun tarmoqqa chiqarilibdi:
Sotsiologiyaning eng muhim tushunchalari, Antoni Giddens va Filip Satton
Sotsiologiyaning tanqidiy lug‘ati, Piter Hamilton
@CJandLP
Sotsiologiyaning eng muhim tushunchalari, Antoni Giddens va Filip Satton
Sotsiologiyaning tanqidiy lug‘ati, Piter Hamilton
@CJandLP
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
Dekolonial qarashlarning Markaziy Osiyo respublikalarida, xususan Qozog‘istonda ko‘proq yoyilayotganligi taqsinga sazovor. Podkastlarning birida suhbatdoshlar rus kolonializmi haqida fikr bildiribdi.
@CJandLP
@CJandLP
👍2
Jazo simvolizmi
Fransiya. 18-asr o’rtalari. Qirollik oilasi a’zolariga nisbatan qotillik ya’ni regitsidga suyuqasdda ayblangan Damiyens ismli shaxs Parij markaziy maydonidagi maxsus ko’chma jazoni ijro etish platformasida [scaffold] qiynoqqa solinadi. Fransuz mutafakkiri Mishel Fuko o’zining Tartibga sol va jazola nomli asarini ana shu jarayon bilan ochib berib o’zi izlanayotgan jazo sotsiologiyasi savollariga javob berishga urinadi.
Jazo reformatsiyasigacha bo’lgan davrda Fukoning nuqtai-nazarida tana shaxs sodir etgan jinoyatning mohiyatini ochib beruvchi vositaga aylantirilgan.
Shu boisdan, bu davrdagi jazo ritual mohiyat kasb etgan. Qiynoqqa solish jinoyatni ochib berishda dalillar yig’ish uchun emas, balki shaxsni tergov chindan ham’ haqiqatni’ topganiga iqror qilishdan iborat bo’lgan.
Shu bilan birga, jazo monarxning kuch-qudratini namoyish vositasi bo’lgan. Har qanday jinoyat qirol va uning hokimiyati uchun shaxsiy haqorat sifatida qaralgan. Shuning uchun mahkumga disproportsional kuch ishlatgan holda jazoni ijro etish qirollik hokimiyat kuchini qayta-o’rnatish deb baholangan. Qirol adolatiga qarshi harakat sodir etgan shaxs qasoskor monarx nimalarga qodir ekanligini his etgan.
Manba: Foucoult, M., 1975. Discipline and punish. A. Sheridan, Tr., Paris, FR, Gallimard.
@CJandLP
Fransiya. 18-asr o’rtalari. Qirollik oilasi a’zolariga nisbatan qotillik ya’ni regitsidga suyuqasdda ayblangan Damiyens ismli shaxs Parij markaziy maydonidagi maxsus ko’chma jazoni ijro etish platformasida [scaffold] qiynoqqa solinadi. Fransuz mutafakkiri Mishel Fuko o’zining Tartibga sol va jazola nomli asarini ana shu jarayon bilan ochib berib o’zi izlanayotgan jazo sotsiologiyasi savollariga javob berishga urinadi.
Jazo reformatsiyasigacha bo’lgan davrda Fukoning nuqtai-nazarida tana shaxs sodir etgan jinoyatning mohiyatini ochib beruvchi vositaga aylantirilgan.
Shu boisdan, bu davrdagi jazo ritual mohiyat kasb etgan. Qiynoqqa solish jinoyatni ochib berishda dalillar yig’ish uchun emas, balki shaxsni tergov chindan ham’ haqiqatni’ topganiga iqror qilishdan iborat bo’lgan.
Shu bilan birga, jazo monarxning kuch-qudratini namoyish vositasi bo’lgan. Har qanday jinoyat qirol va uning hokimiyati uchun shaxsiy haqorat sifatida qaralgan. Shuning uchun mahkumga disproportsional kuch ishlatgan holda jazoni ijro etish qirollik hokimiyat kuchini qayta-o’rnatish deb baholangan. Qirol adolatiga qarshi harakat sodir etgan shaxs qasoskor monarx nimalarga qodir ekanligini his etgan.
Manba: Foucoult, M., 1975. Discipline and punish. A. Sheridan, Tr., Paris, FR, Gallimard.
@CJandLP
👍1
1960-yillar o’ziga xos tarixiy davr. Ana shu dekada sodir bo’lgan bir qator ijtimoiy harakatlar vatandoshlik (fuqarolik)-siyosiy huquqlar kengayishida va mustahkamlanishiga o’z hissasini qo’shgan.
Ana shunday ijtimoiy harakatlardan biri Qo’shma Shtatlarning G’arbiy qirg’oqlarida joylashgan akademik shaharcha Berklida sodir bo’lgan. So’z erkinligi harakati yoki ingliz tilida FSM (The Free Speech Movement) Amerika tarixidagi eng paranoya davr cheklovlariga qarshi chiqqan.
Shunday qilib 1964-1965-o’quv yilida talabalarning akademik kampus doirasida o’z qarashlarini erkin ifodalay olishga bo’lgan talabi Mak Karti erasi biqiqligining yakun topishiga olib kelgan.
@CJandLP
Ana shunday ijtimoiy harakatlardan biri Qo’shma Shtatlarning G’arbiy qirg’oqlarida joylashgan akademik shaharcha Berklida sodir bo’lgan. So’z erkinligi harakati yoki ingliz tilida FSM (The Free Speech Movement) Amerika tarixidagi eng paranoya davr cheklovlariga qarshi chiqqan.
Shunday qilib 1964-1965-o’quv yilida talabalarning akademik kampus doirasida o’z qarashlarini erkin ifodalay olishga bo’lgan talabi Mak Karti erasi biqiqligining yakun topishiga olib kelgan.
@CJandLP
👍2
21-asr fanida o‘zaro ilmiy munozarani davom ettirayotgan ilmiy hamjamiyat a’zolari ijtimoiy fanlar ilgarigi asrda o‘z oldiga qo‘ygan vazifani amalga oshirishning imkoni yo‘qligi haqida konsensusga kelgan vaqtda, sovet ananalari ustiga qurilgan kriminologik fan maktablari, afsuski, hali-hanuz jinoyatchi shaxs yoki uning psixologik portreti fanning markazida bo‘lishi kerak degan qarashni ilgari suradi.
@CJandLP
@CJandLP
Qo’shma Shtatlar tarixidagi pretsidentlarga ega bo’lmagan prezident iste’fosiga sabab bo’lgan Uotergeyt mehmonxonasidagi o’sha mashhur xona.
@CJandLP
@CJandLP
👍1
‘Businessmen became politicians and were acclaimed as statesmen, while statesmen were taken seriously only if they talked the language of successful businessmen.’
~ Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism
@CJandLP
~ Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism
@CJandLP
‘Shunday ulkan ishlab chiqarish va ayriboshlash vositalarini yaratgan jamiyat o’z afsun va sehri orqali uyg’otgan quyi dunyoni ortiq boshqara olmay qolgan afsungar kabidir’
Kommunist Manifestosi, 1848-yil.
@CJandLP
Kommunist Manifestosi, 1848-yil.
@CJandLP
‘Totalitar boshqaruvning eng ideal subyekti o‘zini g‘oyaga ishontirgan Natsist yoki Kommunistlar emas, balki fakt va fiksiyalar (ya’ni reallikni his etmaydigan) hamda haqiqiy va soxta (fikrlash standardlari yo‘q) o‘rtasidagi farqni ajrata olmaydigan shaxslardir.’
~ Hannah Arendt, Totalitarizm kelib chiqishi (asoslari), 474-bet
@CJandLP
~ Hannah Arendt, Totalitarizm kelib chiqishi (asoslari), 474-bet
@CJandLP
👍2
‘And we cry: “The revolution is dead! – Long live the revolution!”’
Karl Marx, Class Struggles in France (New York: International Publishers, 1997), at p. 59.
@CJandLP
Karl Marx, Class Struggles in France (New York: International Publishers, 1997), at p. 59.
@CJandLP
Ko‘zingizni qachon ochgansiz?
Sovet rejimi totalitar rejim o‘laroq jamiyatni total nazoratda tutishga uringan. Insonlarning muayyan bir harat orqali erkinligini ifodalashga bo‘lgan huquqi u yoqda tursin, davlat hokimiyati hattoki insonlarning fikrlashga bo‘lgan huquqini cheklagan.
Ana shunday sharoitda ham totalitarizmdagi totallikdan tashqariga chiqishga uringan shaxslar va keyinchalik ijtimoiy harakat paydo bo‘lgan.
Etiborga molik tarafi ular sotsializm immigrantlari emas, balki sovet rejimi farzandlari bo‘lgan. Ular tug‘ilishidan tortib hayotining katta qismi, aksar holatda uning butun qismini ana shu sharoitda va ideologik to‘lqinning muttasil ta’siri ostida o‘tkazgan.
Ana shunday shaxlardan biri, sovet san’at tarixchisi, Boris Shragin 1957-yilda Moskvada 6-Jahon yoshlar va talabalar festivali doirasida bir guruh xorijlik mehmonlarni Gerasimov nomidagi san’at muzeyiga olib borishga ma’sul e’tib berganini xotirlaydi. Garchi u Sovet San’at akademiyasi raisi bo‘lgan Gerasimov ishlarini unchalik yoqtirmasada, uning neo-klassik bo‘rtirma Stalin va Kliment Voroshilov portertlarini chizish ortidan egallagan lavozimi orqali kosmopoliten va formalist maktabi vakillarini ijod sahnasidan olib tashlaganligini bilsada, studioda mehmonlarni aylantiradi.
Tur davomida Shragin mehmonlardan biri Tokiyolik san’at tanqidchisiga studiodagi odatda maqtalib ko‘rsatiladigan kartinalardan birini ko‘rsatib unga merde ya’ni axlat deb baho bergan. Ikki shaxs goh siniq Fransuz, goh Ingliz tilida muloqot olib borar ekan Yapon unga qarata ‘Ko‘zingizni qachon ochgansiz?’ deb savol beradi. Qotib qolgan Shragin o‘z memuarida shunday yozadi:
‘Men bu savolga javob bera olasdim. Bu faqatgina so‘z topa olmaganimdan emas. “Ko‘zlarning ochilishi?” – nimaga? Men bu kabi savollarni immigratsiyam davomida ham bir necha bor eshitdim. Yoki boshqacha shaklda soddaroq qilib savol berganda “Qachon dissedent bo‘ldingiz?” Bunga javob berish mushkul. Savolning o‘zida reallikni ochib tashlashga qaratilgan xohish bor. Bu xuddi qadimgi sofistlarning “Xotiningizni qachon urishni to‘xtatgansiz?” savoliga o‘xshaydi. Agar to‘xtatgan bo‘lsangiz, bu sizni xotiningizni urib kelganingizdan dalolat beradi. Agar to‘xtamagan bo‘lsangiz, jarayon davom etayotgan bo‘ladi.’
Ya’ni san’at tanqidchisi shu paytgacha illyuziyalar orqali berkitilgan reallikni ko‘rmagan, ko‘rsada unga loqaydlik bilan qarovchi sovet jamiyatini tanqid qilgan. Ana shunday sharoitda o‘zgacha fikrlaydigan shaxslar va shaxslar guruhi jamiyatning katta qismiga qarama-qarshi ravishda jamiyat olqishlab turgan narsa yoki hodisani merde baholashi uni qaysidir ma’noda hayratga solgan.
Havola keltirilgan parcha: Shragin, Mysl’ i deistvie, 365–67
@CJandLP
Sovet rejimi totalitar rejim o‘laroq jamiyatni total nazoratda tutishga uringan. Insonlarning muayyan bir harat orqali erkinligini ifodalashga bo‘lgan huquqi u yoqda tursin, davlat hokimiyati hattoki insonlarning fikrlashga bo‘lgan huquqini cheklagan.
Ana shunday sharoitda ham totalitarizmdagi totallikdan tashqariga chiqishga uringan shaxslar va keyinchalik ijtimoiy harakat paydo bo‘lgan.
Etiborga molik tarafi ular sotsializm immigrantlari emas, balki sovet rejimi farzandlari bo‘lgan. Ular tug‘ilishidan tortib hayotining katta qismi, aksar holatda uning butun qismini ana shu sharoitda va ideologik to‘lqinning muttasil ta’siri ostida o‘tkazgan.
Ana shunday shaxlardan biri, sovet san’at tarixchisi, Boris Shragin 1957-yilda Moskvada 6-Jahon yoshlar va talabalar festivali doirasida bir guruh xorijlik mehmonlarni Gerasimov nomidagi san’at muzeyiga olib borishga ma’sul e’tib berganini xotirlaydi. Garchi u Sovet San’at akademiyasi raisi bo‘lgan Gerasimov ishlarini unchalik yoqtirmasada, uning neo-klassik bo‘rtirma Stalin va Kliment Voroshilov portertlarini chizish ortidan egallagan lavozimi orqali kosmopoliten va formalist maktabi vakillarini ijod sahnasidan olib tashlaganligini bilsada, studioda mehmonlarni aylantiradi.
Tur davomida Shragin mehmonlardan biri Tokiyolik san’at tanqidchisiga studiodagi odatda maqtalib ko‘rsatiladigan kartinalardan birini ko‘rsatib unga merde ya’ni axlat deb baho bergan. Ikki shaxs goh siniq Fransuz, goh Ingliz tilida muloqot olib borar ekan Yapon unga qarata ‘Ko‘zingizni qachon ochgansiz?’ deb savol beradi. Qotib qolgan Shragin o‘z memuarida shunday yozadi:
‘Men bu savolga javob bera olasdim. Bu faqatgina so‘z topa olmaganimdan emas. “Ko‘zlarning ochilishi?” – nimaga? Men bu kabi savollarni immigratsiyam davomida ham bir necha bor eshitdim. Yoki boshqacha shaklda soddaroq qilib savol berganda “Qachon dissedent bo‘ldingiz?” Bunga javob berish mushkul. Savolning o‘zida reallikni ochib tashlashga qaratilgan xohish bor. Bu xuddi qadimgi sofistlarning “Xotiningizni qachon urishni to‘xtatgansiz?” savoliga o‘xshaydi. Agar to‘xtatgan bo‘lsangiz, bu sizni xotiningizni urib kelganingizdan dalolat beradi. Agar to‘xtamagan bo‘lsangiz, jarayon davom etayotgan bo‘ladi.’
Ya’ni san’at tanqidchisi shu paytgacha illyuziyalar orqali berkitilgan reallikni ko‘rmagan, ko‘rsada unga loqaydlik bilan qarovchi sovet jamiyatini tanqid qilgan. Ana shunday sharoitda o‘zgacha fikrlaydigan shaxslar va shaxslar guruhi jamiyatning katta qismiga qarama-qarshi ravishda jamiyat olqishlab turgan narsa yoki hodisani merde baholashi uni qaysidir ma’noda hayratga solgan.
Havola keltirilgan parcha: Shragin, Mysl’ i deistvie, 365–67
@CJandLP
👍2