Jinoiy-huquqiy yordam inqirozi
Birlashgan Qirollik yoki dunyoning istalgan burchagida jinoiy-huquqiy yordamga (legal aid) hukumat tomonidan muayyan belgilangan shkala asosida to‘lovlar amalga oshiriladi. Shu sababdan ham yuridik amaliyotning bu tarmog‘i huquqshunoslarni kam o‘ziga jalb etuvchi soha hisoblanadi.
Britaniyada Solicitorni birlashtirib turuvchi (nufuzi jihatidan Barrister’lardan biroz quyi yuruvchi yuridik amaliyotchilar) Huquq jamiyati (Law Society) hisobotida 2010-yildan beri huquq firmalarining jinoiy-huquqiy yordam bo‘yicha shartnomalari 43 % ga; so‘nggi besh yilda jinoyat ishlarida davlat tomonidan tayinlanadigan himoyachilar (duty solicitor) miqdori 25% ga kamayganligi qayd etilgan.
Garchi jinoyat ishlari bo‘yicha barristerlar so‘nggi dekada ichida ikki marta ish tashlash orqali ish haqi nizosida yutib chiqqan bo‘lsada, solicitorlar hozircha trade-unionlarga muvaffaqiyatli birlasha olmagan.
Ammo, amaldagi diskurs solicitor’larni trade union tuzish sari yetaklamoqda.
@CJandLP
Birlashgan Qirollik yoki dunyoning istalgan burchagida jinoiy-huquqiy yordamga (legal aid) hukumat tomonidan muayyan belgilangan shkala asosida to‘lovlar amalga oshiriladi. Shu sababdan ham yuridik amaliyotning bu tarmog‘i huquqshunoslarni kam o‘ziga jalb etuvchi soha hisoblanadi.
Britaniyada Solicitorni birlashtirib turuvchi (nufuzi jihatidan Barrister’lardan biroz quyi yuruvchi yuridik amaliyotchilar) Huquq jamiyati (Law Society) hisobotida 2010-yildan beri huquq firmalarining jinoiy-huquqiy yordam bo‘yicha shartnomalari 43 % ga; so‘nggi besh yilda jinoyat ishlarida davlat tomonidan tayinlanadigan himoyachilar (duty solicitor) miqdori 25% ga kamayganligi qayd etilgan.
Garchi jinoyat ishlari bo‘yicha barristerlar so‘nggi dekada ichida ikki marta ish tashlash orqali ish haqi nizosida yutib chiqqan bo‘lsada, solicitorlar hozircha trade-unionlarga muvaffaqiyatli birlasha olmagan.
Ammo, amaldagi diskurs solicitor’larni trade union tuzish sari yetaklamoqda.
@CJandLP
👍1
Bir guruh Birlashgan Qirollik Umumpalatasi vakillari (Parlament a’zolari) — aksariyati Leyboristlar — Universitetlar ish beruvchilari assotsatsiyasi va universitetlar jamiyatiga ish haqi bilan bog‘liq nizoda akademiklarga investitsiya kiritishga chaqirib jamoaviy murojaat yo‘llabdi.
@CJandLP
@CJandLP
Universitetlarni harkatga keltiruvchi eng muhim drayverlardan biri bu, shubhasiz, unda ilmiy tadqiqot muassasalarining mavjud bo’lishi.
Dunyoning eng nufuzli universitetlarida bunday tadqiqot markazlari bir necha o’nlab birlikni tashkil etadi.
Sur’atda Oksford Islom tadqiqotlari markazi (Oxford Centre for Islamic Studies) o’z faoliyatini 1985-yilda yog’ochli oddiy binodan boshlab, 2016-2017 - akademik yildan boshlab Oksford shahri binolari va klassik Islom sivilizatsiyasi arxitekturasi uyg’unligida barpo etilgan majmuada davom ettirmoqda.
P.S.: Markaz Oksford universiteti taklif etadigan barcha dasturlar uchun Britaniya-Musilmonlari va aholisining aksariyatini Musilmonlar tashkil etuvchi boshqa mamlakat rezidentlari uchun ham grant ajratadi.
@CJandLP
Dunyoning eng nufuzli universitetlarida bunday tadqiqot markazlari bir necha o’nlab birlikni tashkil etadi.
Sur’atda Oksford Islom tadqiqotlari markazi (Oxford Centre for Islamic Studies) o’z faoliyatini 1985-yilda yog’ochli oddiy binodan boshlab, 2016-2017 - akademik yildan boshlab Oksford shahri binolari va klassik Islom sivilizatsiyasi arxitekturasi uyg’unligida barpo etilgan majmuada davom ettirmoqda.
P.S.: Markaz Oksford universiteti taklif etadigan barcha dasturlar uchun Britaniya-Musilmonlari va aholisining aksariyatini Musilmonlar tashkil etuvchi boshqa mamlakat rezidentlari uchun ham grant ajratadi.
@CJandLP
❤3
Jinoyatchilik darajasi o‘sayotganligi/tushayotganligini qanday aniqlanadi?
Xorijga ketmoqchi bo‘lgan bir tanishim savol berib qoldi. Ko‘chib o‘tmoqchi bo‘lgan joyingizdagi jinoyatchilik darajasiga qanchalik e’tibor berish kerak? Statistik ma’lumotlar chalg‘ituvchi bo‘ladi. Bizga taqdim qilingan joriy ko‘rsatkich aslida biz ko‘rib turganimizdek bo‘lmasligi mumkin.
Bu javobni eshitib hamsuhbatim bo‘lishi mumkin emas deb javob qaytardi. Kriminolog sifatida bu nuqtai-nazarni shunday tushuntirib berish mumkin:
Atalanta (AQSh) qotillik darajasi 2020-2021 yillarda uch foizga oshganligi haqida shahar politsiya departamenti statistika e’lon qilgan. Ammo, biz taqqoslashni pandemiyadan oldinga, 2019-yilga sursak, bu daraja 65%ga o‘sganini kuzatishimiz mumkin. Biroq, 1990-yil bilan solishtirganda aholi soning bir maromdagi oshib borishga qaramasdan bu jinoyat 32%ga kamaygan.
Umuman olganda, kriminologlar jinoyatchilikni oshishi haqida gap borganda uchta muhim faktorga e’tibor qaratish lozimligini ta’kidlaydi:
(i) jinoyat deganda nimani nazarda tutamiz;
(ii) qaysi davrlarni taqqoslamoqchimiz va;
(iii) qaysi hudud haqida fikr yuritilmoqda.
@CJandLP
Xorijga ketmoqchi bo‘lgan bir tanishim savol berib qoldi. Ko‘chib o‘tmoqchi bo‘lgan joyingizdagi jinoyatchilik darajasiga qanchalik e’tibor berish kerak? Statistik ma’lumotlar chalg‘ituvchi bo‘ladi. Bizga taqdim qilingan joriy ko‘rsatkich aslida biz ko‘rib turganimizdek bo‘lmasligi mumkin.
Bu javobni eshitib hamsuhbatim bo‘lishi mumkin emas deb javob qaytardi. Kriminolog sifatida bu nuqtai-nazarni shunday tushuntirib berish mumkin:
Atalanta (AQSh) qotillik darajasi 2020-2021 yillarda uch foizga oshganligi haqida shahar politsiya departamenti statistika e’lon qilgan. Ammo, biz taqqoslashni pandemiyadan oldinga, 2019-yilga sursak, bu daraja 65%ga o‘sganini kuzatishimiz mumkin. Biroq, 1990-yil bilan solishtirganda aholi soning bir maromdagi oshib borishga qaramasdan bu jinoyat 32%ga kamaygan.
Umuman olganda, kriminologlar jinoyatchilikni oshishi haqida gap borganda uchta muhim faktorga e’tibor qaratish lozimligini ta’kidlaydi:
(i) jinoyat deganda nimani nazarda tutamiz;
(ii) qaysi davrlarni taqqoslamoqchimiz va;
(iii) qaysi hudud haqida fikr yuritilmoqda.
@CJandLP
👍1
Criminal Justice & Legal Paradigm
Jinoyatchilik darajasi o‘sayotganligi/tushayotganligini qanday aniqlanadi? Xorijga ketmoqchi bo‘lgan bir tanishim savol berib qoldi. Ko‘chib o‘tmoqchi bo‘lgan joyingizdagi jinoyatchilik darajasiga qanchalik e’tibor berish kerak? Statistik ma’lumotlar chalg‘ituvchi…
Aynan Qo‘shma Shtatlarda o‘tayotgan oraliq saylovlarda (Midterm Election) saylovchilarning jinoyatdan qo‘rquvi (fear of crime) manipulyatsiya qilinayotganligini kuzatish mumkin. Bu fenomen nafaqat AQSh balki boshqa demokratik mamlakatlar, xususan G‘arbiy Yevropada ham birdek kuzatilib turadi.
Siyosatchilar insonning jinoyatdan qo‘rquvini o‘zining siyosiy kun tartibiga 1960 yillar atrofida Nikson saylov kompaniyasi davridan boshlab sizdirib boshlagan. Reygan davrida bu o‘z cho‘qqisiga chiqqan. Siyosatchilar retorikasiga ‘jinoyatchilikka qarshi urush’ (war on crime), ‘narkotik vositalariga qarshi urush’ (war on drugs) kabi yangi atamalar kirib kelib undan saylovchilarni o‘z tarafiga og‘dirib olishda foydalanilgan.
Bu o‘zi bilan juda og‘ir ijtimoiy qiymatni olib kelgan. 1990-yillarda taklif etilgan siniq oyna nazariyasi asosida har qanday mayda jinoyatchilik uchun ham ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilgan. Natijada, bu ko‘rsatkich bo‘yicha Shtatlar G‘arbiy Yevropadagi eng yuqori ko‘rsatkichga ega mamlakatlardan 7 baravar ko‘proq mahkumni saqlamoqda.
Neoliberal iqtisodiy siyosat natijasida ozodlikdan mahrum qilish industriya darajasiga ko‘tarilib fanga ‘qamoq industrial kompleksi’ (prison-industrial complex) tushunchasi kirib keldi. Xususiy qamoq uylari biznes sektorining daromad qilish manbasiga aylandi.
@CJandLP
Siyosatchilar insonning jinoyatdan qo‘rquvini o‘zining siyosiy kun tartibiga 1960 yillar atrofida Nikson saylov kompaniyasi davridan boshlab sizdirib boshlagan. Reygan davrida bu o‘z cho‘qqisiga chiqqan. Siyosatchilar retorikasiga ‘jinoyatchilikka qarshi urush’ (war on crime), ‘narkotik vositalariga qarshi urush’ (war on drugs) kabi yangi atamalar kirib kelib undan saylovchilarni o‘z tarafiga og‘dirib olishda foydalanilgan.
Bu o‘zi bilan juda og‘ir ijtimoiy qiymatni olib kelgan. 1990-yillarda taklif etilgan siniq oyna nazariyasi asosida har qanday mayda jinoyatchilik uchun ham ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilgan. Natijada, bu ko‘rsatkich bo‘yicha Shtatlar G‘arbiy Yevropadagi eng yuqori ko‘rsatkichga ega mamlakatlardan 7 baravar ko‘proq mahkumni saqlamoqda.
Neoliberal iqtisodiy siyosat natijasida ozodlikdan mahrum qilish industriya darajasiga ko‘tarilib fanga ‘qamoq industrial kompleksi’ (prison-industrial complex) tushunchasi kirib keldi. Xususiy qamoq uylari biznes sektorining daromad qilish manbasiga aylandi.
@CJandLP
Jon Hovard va qamoqxonalar islohoti harakati
Dunyodagi qamoqxonlarni insoniylashtirish bilan bog’liq dastlabki islohotlardan biri Jon Hovard (1726-1790) nomi bilan bog’liq. Bugungi kunda faoliyat ko’rsatuvchi Jazo islohotlari bo‘yicha Hovard ligasi (Howard League for Penal Reform) aynan uning nomi sharafiga shunday nomlangan.
Sharqiy Londonning Hakney degan qismida o’ziga to’q o’rta sinf oilasida tavallud topgan.
1755-yilda qisqa sayohatdan so’ng Bedfordshirdagi Kardington shaharchasiga kelib joylashadi. Bu yerda u Jon Bedfordshirlik jentelmen degan ijtimoiy statusga erishadi. Uning non-konformist xarakterda bo’lishiga qaramasdan, u Bedfordshir katta sherifi etib tayinlanadi. Aynan shu faoliyati davomida kauntidagi gaollar (qamoqxonalar) uchun javobgar bo’ladi.
Qamoqxonalarning ahvoli va undagi mahkumlarning degradatsiyasi uni chuqur qayg’uga soladi. U kaunti gaoli boshlig’ini qattiq tanqid qiladi. Odatda, gaolga markaziy g’aznadan moliyalashtirish ajratilmagan. Boshliqlar uni o’z bilganicha boshqargan. Mahkumlarning yaxshiroq sharoitga ega bo’lishi evaziga pora, qo’llab-quvvatlov va daromadlar qabul qilib olingan. Qamoqxonada saqlash harajatlari (yotoq, oziq-ovqat va boshqa jihozlar) to’liq mahkumlar hisobiga yozilgan. Masalan, 1753-yilning o’zidagina mahkum yotoq va uning qoplamasi uchun haftasiga 2 shilling 6 penni haq to’lagan. Mahkumni Londonga transportasiya qilish 6 funt sterling to’lov undirilishi uchun asos bo’lgan.
Bedfordshirdagi qamoqxona uchun yaxshi na’muna topish maqsadida u Angliya va Uelsdagi hamda butun Kontinental Yevropada, shu jumladan Rossiyadagi qamoqxonalarni aylanib chiqadi. Bu sayohati davomida Angliya va Uelsdagi qamoqxonalarning ahvoli nomli kitob yozadi.
Jon so’nggi kunlarda OAVlarda ko’p yangrayotgan Rossiya bosqini va okkupatsiyasidan ozod etilgan Ukrainaning Xerson shahrida vafot etgan.
@CJandLP
Dunyodagi qamoqxonlarni insoniylashtirish bilan bog’liq dastlabki islohotlardan biri Jon Hovard (1726-1790) nomi bilan bog’liq. Bugungi kunda faoliyat ko’rsatuvchi Jazo islohotlari bo‘yicha Hovard ligasi (Howard League for Penal Reform) aynan uning nomi sharafiga shunday nomlangan.
Sharqiy Londonning Hakney degan qismida o’ziga to’q o’rta sinf oilasida tavallud topgan.
1755-yilda qisqa sayohatdan so’ng Bedfordshirdagi Kardington shaharchasiga kelib joylashadi. Bu yerda u Jon Bedfordshirlik jentelmen degan ijtimoiy statusga erishadi. Uning non-konformist xarakterda bo’lishiga qaramasdan, u Bedfordshir katta sherifi etib tayinlanadi. Aynan shu faoliyati davomida kauntidagi gaollar (qamoqxonalar) uchun javobgar bo’ladi.
Qamoqxonalarning ahvoli va undagi mahkumlarning degradatsiyasi uni chuqur qayg’uga soladi. U kaunti gaoli boshlig’ini qattiq tanqid qiladi. Odatda, gaolga markaziy g’aznadan moliyalashtirish ajratilmagan. Boshliqlar uni o’z bilganicha boshqargan. Mahkumlarning yaxshiroq sharoitga ega bo’lishi evaziga pora, qo’llab-quvvatlov va daromadlar qabul qilib olingan. Qamoqxonada saqlash harajatlari (yotoq, oziq-ovqat va boshqa jihozlar) to’liq mahkumlar hisobiga yozilgan. Masalan, 1753-yilning o’zidagina mahkum yotoq va uning qoplamasi uchun haftasiga 2 shilling 6 penni haq to’lagan. Mahkumni Londonga transportasiya qilish 6 funt sterling to’lov undirilishi uchun asos bo’lgan.
Bedfordshirdagi qamoqxona uchun yaxshi na’muna topish maqsadida u Angliya va Uelsdagi hamda butun Kontinental Yevropada, shu jumladan Rossiyadagi qamoqxonalarni aylanib chiqadi. Bu sayohati davomida Angliya va Uelsdagi qamoqxonalarning ahvoli nomli kitob yozadi.
Jon so’nggi kunlarda OAVlarda ko’p yangrayotgan Rossiya bosqini va okkupatsiyasidan ozod etilgan Ukrainaning Xerson shahrida vafot etgan.
@CJandLP
Davlat haqida nazariyalar va politsiya faoliyati
Davlatshunoslik manbalarida so’nggi dekadadan beri davlatning tabiatini yanada yaxshiroq tushunish uchun uning huquqni muhofaza qiluvchi organlar tizimini o’rganishga e’tibor anchayin ortganligini sezish mumkin.
Masalan, Uebercha yondashuvga tayangan holda Uaddington o’zining Fuqarolarni nazorat qilish: Vakolat va huquqlar (Polcining the Citizens: Authority and Rights) nomli asarida politsiya boshqa istalgan davlat organidan farqli ravishda ‘davlatning legitim kuch ishlatishga bo’lgan monopoliyasini himoyachisidir’ (Uaddington 1999:102) deb ta’kidlaydi.
Albatta, garchi Maks Ueberning yondashuvi Joyel Migdal, Margaret Levi kabi olimlar tomonidan kuch ishlatishga bo’lgan monopoliya ham va legitimlik ham xususiyatni darajasini aniqlovchi o’zgaruvchi (variable) sifatida tanqid qilingan bo’lsada, u turli mamlakatlarda turli vaqtlarda kuch ishlatish monopoliyasining legitimlik darajasini va unga qanchalik muvaffaqiyatli erishilganlikka baho berishda muhim.
@CJandLP
Davlatshunoslik manbalarida so’nggi dekadadan beri davlatning tabiatini yanada yaxshiroq tushunish uchun uning huquqni muhofaza qiluvchi organlar tizimini o’rganishga e’tibor anchayin ortganligini sezish mumkin.
Masalan, Uebercha yondashuvga tayangan holda Uaddington o’zining Fuqarolarni nazorat qilish: Vakolat va huquqlar (Polcining the Citizens: Authority and Rights) nomli asarida politsiya boshqa istalgan davlat organidan farqli ravishda ‘davlatning legitim kuch ishlatishga bo’lgan monopoliyasini himoyachisidir’ (Uaddington 1999:102) deb ta’kidlaydi.
Albatta, garchi Maks Ueberning yondashuvi Joyel Migdal, Margaret Levi kabi olimlar tomonidan kuch ishlatishga bo’lgan monopoliya ham va legitimlik ham xususiyatni darajasini aniqlovchi o’zgaruvchi (variable) sifatida tanqid qilingan bo’lsada, u turli mamlakatlarda turli vaqtlarda kuch ishlatish monopoliyasining legitimlik darajasini va unga qanchalik muvaffaqiyatli erishilganlikka baho berishda muhim.
@CJandLP
Milliy universitetlarimiz reytinglar uchun barcha vositalarni safarbar qilayotgan bir paytda, Qo’shma Shtatlarning Yale, Berkeley va Harvard huquq maktablari reyting tizimlaridan chiqib ketish haqida bayonot beribdi.
Reyting tizimi o’ziga xos no-etik amaliyotlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi haqida bir qator postlar qoldirgan edik. Universitetlar, xususan Huquq maktablari qobiliyat yaratish uchun (capacity building) shart-sharoitlar yaratishi universitetlarning uzoq kelajakdagi rivojlanishi uchun juda muhimdir.
@CJandLP
Reyting tizimi o’ziga xos no-etik amaliyotlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi haqida bir qator postlar qoldirgan edik. Universitetlar, xususan Huquq maktablari qobiliyat yaratish uchun (capacity building) shart-sharoitlar yaratishi universitetlarning uzoq kelajakdagi rivojlanishi uchun juda muhimdir.
@CJandLP
👍3
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
Birlashgan Qirollikning Universitetlar va kollejlar ittijoqi (UKI) milliy ish tashlash amalga oshirish yuzasidan o‘tkazilgan ballotlash natijasiga ko‘ra Noyabr oyining yakunida piketlar tashkillashtirishga kelishib olgan edi.
UKI Bosh kotibi Jo Greydi BBC’ning Kechki yangiliklar dasturida akademik yunionistlar da’vo talabini asoslab berishga harakat qilgan.
Boshlovchi kotibga ittifoq talab qilayotgan oshirligan to‘lov qiymati miqdori 13%ni tashkil qilishi hamda bu amaldagi infilyatsiya darajasidan ancha yuqori ekanligi yuzasidan savol bergan. Bosh kotib buni 2009-yildan buyon Oliy ta’limda ish haqi to‘lovlari 25% ga qisqartirilganligi bilan asoslab bergan.
@CJandLP
UKI Bosh kotibi Jo Greydi BBC’ning Kechki yangiliklar dasturida akademik yunionistlar da’vo talabini asoslab berishga harakat qilgan.
Boshlovchi kotibga ittifoq talab qilayotgan oshirligan to‘lov qiymati miqdori 13%ni tashkil qilishi hamda bu amaldagi infilyatsiya darajasidan ancha yuqori ekanligi yuzasidan savol bergan. Bosh kotib buni 2009-yildan buyon Oliy ta’limda ish haqi to‘lovlari 25% ga qisqartirilganligi bilan asoslab bergan.
@CJandLP
Post-sovet mamlakatlarining aksariyatida bir umumiy tendensiyani kuzatish mukin: jinoyat va adliya tadqiqotlariga (adliya deganda jinoyat sodir etilishidan boshlab unga jazo tayinlangunigacha, jazoni ijro o‘tab chiqishdan jamiyatga moslashishgacha bo‘lgan kompleks muammolar) epistimologik yondashuv hali ham klassik sovet jinoyatlarning kelib chiqishi nazariyasidan qutila olmagan.
Global shimol (G‘arbiy Yevropa, Birlashgan Qirollik va Amerika Qo‘shma Shtatlari) mamlakatlarida bunday tadqiqotlarni amalga oshirish, yangi tadqiqotlar va debatlar kun tartibini belgilash universitetlar bazasida faoliyat yurituvchi mustaqil tadqiqot markazlari va ularga affillangan fakultet a’zolari tomonidan amalga oshiriladi. Fuqarolik xizmati, nodavlat tashkilotlari tomonidan hukumatga beriladigan konsultatsiyalar aynan mana shunday markazlar taqdim etadigan bakalavriat, magistratura va doktorantura darajasini olgan mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi.
Qarama-qarshi qutbda esa universitet-tadqiqot markazlari juda oz yoki umuman mavjud emas. Ularda jinoyat, jazo va ijtimoiy kontrolni nazariyalashtirish to‘xtab qolgan. Mavjud nazariyalarning o‘zagi hali hamon 1960-yillarda yaratilgan cheklangan miqdordagi izolyatsion muhitda yaratilgan ishlarga tayanadi.
Dastlabki muhitda ta’lim olgan avlodlar o‘rtasida yangi g‘oyalar, qarashlar va nazariyalar keng muhokama qilinsa, keyingisida deyarli bir necha avlod aynan anologik uslubiyot asosida ta’lim olganligi bois fan tarmog‘ining bu qismida qolgan ijtimoiy fanlar qatori stagnatsiya kuzatiladi.
Bu mintaqalik olimlar va tadqiqotchilarning tashqi muhitdan izolyatsiyalanganligi, ular bilan konstruktiv dialogni yo‘lga qo‘ymaganligi bilan izohlanadi. Masalan, birgina Rossiya Federatsiyasining Kriminologlar assotsatsiyasi aktiv a’zolarining miqdori 1300 nafarni tashkil etishi ko‘rsatilgan. Taqqoslash uchun bu deyarli butun Yevropa Kriminologlar assotsatsiyasi a’zolarining miqdori bilan teng ko‘rsatkich. Ammo, mazkur 1300 nafar rossiyalik kriminologlardan atagi 5 nafari o‘z mamlakatini mazkur Yevropa jamiyatida ifoda etadi.
@CJandLP
Global shimol (G‘arbiy Yevropa, Birlashgan Qirollik va Amerika Qo‘shma Shtatlari) mamlakatlarida bunday tadqiqotlarni amalga oshirish, yangi tadqiqotlar va debatlar kun tartibini belgilash universitetlar bazasida faoliyat yurituvchi mustaqil tadqiqot markazlari va ularga affillangan fakultet a’zolari tomonidan amalga oshiriladi. Fuqarolik xizmati, nodavlat tashkilotlari tomonidan hukumatga beriladigan konsultatsiyalar aynan mana shunday markazlar taqdim etadigan bakalavriat, magistratura va doktorantura darajasini olgan mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi.
Qarama-qarshi qutbda esa universitet-tadqiqot markazlari juda oz yoki umuman mavjud emas. Ularda jinoyat, jazo va ijtimoiy kontrolni nazariyalashtirish to‘xtab qolgan. Mavjud nazariyalarning o‘zagi hali hamon 1960-yillarda yaratilgan cheklangan miqdordagi izolyatsion muhitda yaratilgan ishlarga tayanadi.
Dastlabki muhitda ta’lim olgan avlodlar o‘rtasida yangi g‘oyalar, qarashlar va nazariyalar keng muhokama qilinsa, keyingisida deyarli bir necha avlod aynan anologik uslubiyot asosida ta’lim olganligi bois fan tarmog‘ining bu qismida qolgan ijtimoiy fanlar qatori stagnatsiya kuzatiladi.
Bu mintaqalik olimlar va tadqiqotchilarning tashqi muhitdan izolyatsiyalanganligi, ular bilan konstruktiv dialogni yo‘lga qo‘ymaganligi bilan izohlanadi. Masalan, birgina Rossiya Federatsiyasining Kriminologlar assotsatsiyasi aktiv a’zolarining miqdori 1300 nafarni tashkil etishi ko‘rsatilgan. Taqqoslash uchun bu deyarli butun Yevropa Kriminologlar assotsatsiyasi a’zolarining miqdori bilan teng ko‘rsatkich. Ammo, mazkur 1300 nafar rossiyalik kriminologlardan atagi 5 nafari o‘z mamlakatini mazkur Yevropa jamiyatida ifoda etadi.
@CJandLP
Qamoq bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolari dilemmasi
Demokratik konteksda siyosatchilar keng jamoatchilikda mavjud jinoyatdan qo‘rquvni ustalik bilan manipulyatsiya qilishga harakat qilib uzoq qamoq muddatlari, qamoqxonalar ekspansiyasi kabi retorikalar kuzatiladi.
Avtoritar kontekstda muayyan texnokratik doiralar bunday g‘oyani ilgari surishi ehtimoli mavjud.
Qamoqxonalar ekspansiyasi va qamoq muddatlarining uzaytirilishi jamiyatlarda — ularning demokratik yoki nodemokratik bo‘lishidan qati nazar — jinoyatchilik muammosini hal etmaydi. Balki, ana o‘sha jamiyat yechishi lozim bo‘lgan boshqa tizimli muammolarni keltirib chiqaradi.
Bunday muammolar qamoqxonalar administratsiya (boshqaruvi), jamiyat ichidagi kichik jamiyat a’zolari o‘rtasidagi munosabatni tartibga solishning mushkulligi, bu kichik jamiyatdagi a’zolar o‘rtasida ijtimoiy o‘rganishning (social learning) vujudga kelishi, zo‘ravonlikning keng tarqalishi, jismoniy salomatlik bilan bir qatorda aqliy salomatlikning jiddiy yomonlashuvi shular jumlasidandir.
Qolaversa, qamoq bevosita mahkumlarning oila a’zolarining normal hayot kechirishiga ta’sir qilishi mumkin.
Post-sovet mamlakatlarida amaliyotchilar tomonidan ham, akademiklar tomonidan ham garchi milliy qonunchilikka ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolarni kiritgan bo‘lsada, umuan olganda bunday mexanizmlarga ishonchsizlik bilan qaraydi hamda ananaviy qamoq jazosini ma’qullanishini kuzatish mumkin.
@CJandLP
Demokratik konteksda siyosatchilar keng jamoatchilikda mavjud jinoyatdan qo‘rquvni ustalik bilan manipulyatsiya qilishga harakat qilib uzoq qamoq muddatlari, qamoqxonalar ekspansiyasi kabi retorikalar kuzatiladi.
Avtoritar kontekstda muayyan texnokratik doiralar bunday g‘oyani ilgari surishi ehtimoli mavjud.
Qamoqxonalar ekspansiyasi va qamoq muddatlarining uzaytirilishi jamiyatlarda — ularning demokratik yoki nodemokratik bo‘lishidan qati nazar — jinoyatchilik muammosini hal etmaydi. Balki, ana o‘sha jamiyat yechishi lozim bo‘lgan boshqa tizimli muammolarni keltirib chiqaradi.
Bunday muammolar qamoqxonalar administratsiya (boshqaruvi), jamiyat ichidagi kichik jamiyat a’zolari o‘rtasidagi munosabatni tartibga solishning mushkulligi, bu kichik jamiyatdagi a’zolar o‘rtasida ijtimoiy o‘rganishning (social learning) vujudga kelishi, zo‘ravonlikning keng tarqalishi, jismoniy salomatlik bilan bir qatorda aqliy salomatlikning jiddiy yomonlashuvi shular jumlasidandir.
Qolaversa, qamoq bevosita mahkumlarning oila a’zolarining normal hayot kechirishiga ta’sir qilishi mumkin.
Post-sovet mamlakatlarida amaliyotchilar tomonidan ham, akademiklar tomonidan ham garchi milliy qonunchilikka ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolarni kiritgan bo‘lsada, umuan olganda bunday mexanizmlarga ishonchsizlik bilan qaraydi hamda ananaviy qamoq jazosini ma’qullanishini kuzatish mumkin.
@CJandLP
👍1
Qoʻshma Shtatlarning BNFS temir yoʻl kompaniyasiga egalik qiluvchi kompaniya mulkdori Uorren Baffet kecha $1.38 milliard’ga boyibdi.
Demokrat Berni Sanders Amerikaning zamonamizdagi ‘tojsiz qirollarini’ tanqid qilib u qilgan kechagi darmoadining oʻzi butun mamlakatdagi barcha temir yoʻlchilar uchun 15 kunlik haq toʻlanadigan kasallik ta’tili summasidan 2 karra ortiq deb yozibdi.
P.S.: AQShning Oila va tibbiy ta’til toʻgʻrisidagi Federal Akti haq toʻlanadigan kasallik ta’tili borasida ish beruvchilarga hech qanday majburiyat yuklamagan.
@CJandLP
Demokrat Berni Sanders Amerikaning zamonamizdagi ‘tojsiz qirollarini’ tanqid qilib u qilgan kechagi darmoadining oʻzi butun mamlakatdagi barcha temir yoʻlchilar uchun 15 kunlik haq toʻlanadigan kasallik ta’tili summasidan 2 karra ortiq deb yozibdi.
P.S.: AQShning Oila va tibbiy ta’til toʻgʻrisidagi Federal Akti haq toʻlanadigan kasallik ta’tili borasida ish beruvchilarga hech qanday majburiyat yuklamagan.
@CJandLP
Reytinglar implikatsiyasi
Ehtimol orangizda aksariyatingiz O’zbekistonda bazaviy (bakalavr) yuridik ta’limni olib bo’lgach xorijda o’qishni davom ettirishni ko’zlayotgandirsiz. Xorijiy Huquq maktablari haqida gap ketganida Amerika Qo’shma Shtatlaridagi maktablar barchaning hayolidan o’tishi, albatta tabiiy jarayondir.
Xo’sh, yaqinda Qo’shma Shtatlardagi bir qator Huquq maktablarining Yale va Harvard Huquq maktablari ortidan US News va boshqa xalqaro reytinglardan chiqib ketishi qanday xulosalar (implikatsiya) olib keladi? Nima uchun bu maktablar reyting tizimlarini rad etmoqda? Nima sababdan bunday maktablar soni juda ozchilikni tashkil etmoqda?
US News va boshqa xalqaro reyting agentliklarida reytinglarni e’lon qilishdan ko’zlangan birlamchi maqsadlardan biri bu potensial nomzodlarga maktablar haqida muayyan tushunchalar berishdan iborat. U yoki bu huquq maktabi haqidagi ma’lumotlarni aynan o’sha maktab veb sahifalaridan holis tasvirni kutish ko’p ham to’g’ri emas. Shuning uchun yuqoridagi kabi reyting tashkilotlari bu jarayonlarni fasilitatsiya qilishga yordam beradi.
Ammo, bu reyting tizimlari ham o’ziga yarasha kamchiliklarga ega. Huquq maktablari turli huquq sohalariga ixtisoslashishi, undagi fakultet a’zolarining tadqiqot qiziqishlari bir-biridan farqlanishini va reyting ko’rsatkichlarini manipulyatsiya qilish imkoniyatlari saqlanib qolishi mana shu kamchiliklarni tashkil etadi.
Qolaversa, reytinglarda Huquq maktablariga qabul standartlashtirilgan testlardagi — Huquq maktablariga kirish testi (LSAT) yoki Umumiylashtirilgan standart testlar (GRE) — nomzodlarning natijalari ham baholanadi. Bu maktablarga seleksiya davomida imkon qadar inklyuziy bo’lishiga to’sqinlik qiladi. Reytinglardan bosh tortish Huquq maktablariga GRE yoki LSAT natijalariga katta e’tibor bermasdan qabul qilingan nomzodlarni keng jamoatchilik qatlamlaridan seleksiya qilib olishga imkon beradi.
Bundan tashqari, Huquq maktablari amaldagi reyting o’rinlarini saqlab qolish maqsadida qarz yoki kreditlar orqali ta’lim oluvchi talabalarga imkon qadar minimal o’rinlar ajratar edi. Bu moliyaviy qo’llab-quvvatlashga ehtiyoji borlarning qabul imkoniyatlarini pasaytirib yuborar edi. Reytinglardan bosh tortish maktablarga bu ana shunday nomzodlarning safini kengaytirishga imkoniyat yaratib beradi.
Garchi reytinglardan asosan AQShning bir nechta elita huquq maktablari bosh tortayotgan bo’lsada bu inklyuziv qabul uchun yaxshi signal bo’lib xizmat qilishi mumin.
T14 (top 14) Huquq maktablaridan pastroq o’rindagi maktablar hali bu borada jiddiy qarorga kelmagan. Sababi, reytinglar ular uchun o’z makatablarini marketinglash uchun yaxshi vosita. Reytinglardan bosh tortish top maktablarga nisbatan qattiq ta’sir qilmaydi. Aytaylik, bu maktablarga hujjat topshiruvchi nomzodlar ham, bitiruvchilarga ish beruvchi yuridik firma yoki fedral agentliklar ham Yale yoki Harvardning 1 yoki 10 o’rinda bo’lishiga qaramasdan ijtimoiy ongdagi tasavvurdan (public perception) kelib chiqib maktab tanlaydi yoki nomzodlarni ishga qabul qiladi.
@CJandLP
Ehtimol orangizda aksariyatingiz O’zbekistonda bazaviy (bakalavr) yuridik ta’limni olib bo’lgach xorijda o’qishni davom ettirishni ko’zlayotgandirsiz. Xorijiy Huquq maktablari haqida gap ketganida Amerika Qo’shma Shtatlaridagi maktablar barchaning hayolidan o’tishi, albatta tabiiy jarayondir.
Xo’sh, yaqinda Qo’shma Shtatlardagi bir qator Huquq maktablarining Yale va Harvard Huquq maktablari ortidan US News va boshqa xalqaro reytinglardan chiqib ketishi qanday xulosalar (implikatsiya) olib keladi? Nima uchun bu maktablar reyting tizimlarini rad etmoqda? Nima sababdan bunday maktablar soni juda ozchilikni tashkil etmoqda?
US News va boshqa xalqaro reyting agentliklarida reytinglarni e’lon qilishdan ko’zlangan birlamchi maqsadlardan biri bu potensial nomzodlarga maktablar haqida muayyan tushunchalar berishdan iborat. U yoki bu huquq maktabi haqidagi ma’lumotlarni aynan o’sha maktab veb sahifalaridan holis tasvirni kutish ko’p ham to’g’ri emas. Shuning uchun yuqoridagi kabi reyting tashkilotlari bu jarayonlarni fasilitatsiya qilishga yordam beradi.
Ammo, bu reyting tizimlari ham o’ziga yarasha kamchiliklarga ega. Huquq maktablari turli huquq sohalariga ixtisoslashishi, undagi fakultet a’zolarining tadqiqot qiziqishlari bir-biridan farqlanishini va reyting ko’rsatkichlarini manipulyatsiya qilish imkoniyatlari saqlanib qolishi mana shu kamchiliklarni tashkil etadi.
Qolaversa, reytinglarda Huquq maktablariga qabul standartlashtirilgan testlardagi — Huquq maktablariga kirish testi (LSAT) yoki Umumiylashtirilgan standart testlar (GRE) — nomzodlarning natijalari ham baholanadi. Bu maktablarga seleksiya davomida imkon qadar inklyuziy bo’lishiga to’sqinlik qiladi. Reytinglardan bosh tortish Huquq maktablariga GRE yoki LSAT natijalariga katta e’tibor bermasdan qabul qilingan nomzodlarni keng jamoatchilik qatlamlaridan seleksiya qilib olishga imkon beradi.
Bundan tashqari, Huquq maktablari amaldagi reyting o’rinlarini saqlab qolish maqsadida qarz yoki kreditlar orqali ta’lim oluvchi talabalarga imkon qadar minimal o’rinlar ajratar edi. Bu moliyaviy qo’llab-quvvatlashga ehtiyoji borlarning qabul imkoniyatlarini pasaytirib yuborar edi. Reytinglardan bosh tortish maktablarga bu ana shunday nomzodlarning safini kengaytirishga imkoniyat yaratib beradi.
Garchi reytinglardan asosan AQShning bir nechta elita huquq maktablari bosh tortayotgan bo’lsada bu inklyuziv qabul uchun yaxshi signal bo’lib xizmat qilishi mumin.
T14 (top 14) Huquq maktablaridan pastroq o’rindagi maktablar hali bu borada jiddiy qarorga kelmagan. Sababi, reytinglar ular uchun o’z makatablarini marketinglash uchun yaxshi vosita. Reytinglardan bosh tortish top maktablarga nisbatan qattiq ta’sir qilmaydi. Aytaylik, bu maktablarga hujjat topshiruvchi nomzodlar ham, bitiruvchilarga ish beruvchi yuridik firma yoki fedral agentliklar ham Yale yoki Harvardning 1 yoki 10 o’rinda bo’lishiga qaramasdan ijtimoiy ongdagi tasavvurdan (public perception) kelib chiqib maktab tanlaydi yoki nomzodlarni ishga qabul qiladi.
@CJandLP
👍1
Aybsizlik prezumpsiyasi v ayb noprezumpsiyasi (nonpresumption of guilt)
Mamlakatda yuz berayotgan energetika inqirozi turli sohalarda aks sado bermoqda. Ulardan biri Hududgaz Toshkent filiali direktoriga nisbatan jinoyat ishi ochilganligi va unga nisbatan qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasining qo‘llanilganligi haqidagi xabardir.
Huquqshunoslarning aksariyati aybsizlik prezumpsiyasi har bir shaxsning konstitutsiyaviy huquqi ekanligiga urg‘u berib xabarni nashr etgan UzAni tanqid qilmoqda.
Texnologiyalarning rivojlanishi orqali ma'lumotlar tarqalishi kengligi va chuqurligi sezilarli darajada ortdi. Bu esa jinoyat ishlarining ommaviy maydonda keng muhokama qilinishiga olib kelmoqda. Shubhasiz, aybsizlik prezumpsiyasi va media haqida gap borganida bir qator huquqiy-etik masalalar paydo bo‘ladi. OAV qachon, qanday sharoitlarda u yoki bu shaxsning jinoyat sodir etishda gumonlanayotganligi/ayblanayotganligi uning shaxsiy ma’lumotlarini ilova qilgan holda chop etishi mumkin?
Odatda O‘zbek mediasida bunday ma’lumotlar keng tarqatilmaydi. Yoritilgan ishlarning aksariyatida shaxsiy ma’lumotlarga oid detallar abbreviatsiyalar qo‘llanilishi orqali yuqoridagi talabga rioya etishga harakat qilinadi. Xo'sh agarda masala muayyan bir davlat-fuqarolik xizmatchisi (civil servant) egallab turgan lavozim bilan bog'liq bo'lsa va bu bevosita yoki bilvosita jamoatchilik manfaatlariga daxldor bo'lsa muammoga qanday yondashish darkor?
Ayrim hollarda, aybsizlik prezumpsiyasi fuqarolarning ma'lumot olishga bo'lgan konstitutsiyaviy huquqi bilan qarama-qarshi kelib qolishi mumkin. Ana shunday hollarda jamoatchilik manfaatlari (public interest) u yoki bu jinoyat ishi yuzasidan keng ommaga u yoki bu tarzda ma'lumot taqdim etishni ta'qazo etadi. Tabiiy resurslar xalq boyligi ekanligi, ana shunday boyliklarni qanday tasarruf etilayotganligi, ishonib topshirilgan xalq mulkini tasarruf etish bilan bog'liq jinoyatlar haqida jamoatchilikning xabardor bo'lishi darkor.
Hozirgi vaqtda fanda mana shunday defitsitlarning oldini olish uchun aybsizlik prezumpsiyasi bilan bir qatorda nonpresumption of guilt prinsipining kiritish darkorligi haqida muhokamalar olib borilmoqda.
Nonpresumption of guilt ya'ni shaxsning qonunga itoatkorligi yuzasidan substantiv shubha mavjud bo'lishidir.
@CJandLP
Mamlakatda yuz berayotgan energetika inqirozi turli sohalarda aks sado bermoqda. Ulardan biri Hududgaz Toshkent filiali direktoriga nisbatan jinoyat ishi ochilganligi va unga nisbatan qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasining qo‘llanilganligi haqidagi xabardir.
Huquqshunoslarning aksariyati aybsizlik prezumpsiyasi har bir shaxsning konstitutsiyaviy huquqi ekanligiga urg‘u berib xabarni nashr etgan UzAni tanqid qilmoqda.
Texnologiyalarning rivojlanishi orqali ma'lumotlar tarqalishi kengligi va chuqurligi sezilarli darajada ortdi. Bu esa jinoyat ishlarining ommaviy maydonda keng muhokama qilinishiga olib kelmoqda. Shubhasiz, aybsizlik prezumpsiyasi va media haqida gap borganida bir qator huquqiy-etik masalalar paydo bo‘ladi. OAV qachon, qanday sharoitlarda u yoki bu shaxsning jinoyat sodir etishda gumonlanayotganligi/ayblanayotganligi uning shaxsiy ma’lumotlarini ilova qilgan holda chop etishi mumkin?
Odatda O‘zbek mediasida bunday ma’lumotlar keng tarqatilmaydi. Yoritilgan ishlarning aksariyatida shaxsiy ma’lumotlarga oid detallar abbreviatsiyalar qo‘llanilishi orqali yuqoridagi talabga rioya etishga harakat qilinadi. Xo'sh agarda masala muayyan bir davlat-fuqarolik xizmatchisi (civil servant) egallab turgan lavozim bilan bog'liq bo'lsa va bu bevosita yoki bilvosita jamoatchilik manfaatlariga daxldor bo'lsa muammoga qanday yondashish darkor?
Ayrim hollarda, aybsizlik prezumpsiyasi fuqarolarning ma'lumot olishga bo'lgan konstitutsiyaviy huquqi bilan qarama-qarshi kelib qolishi mumkin. Ana shunday hollarda jamoatchilik manfaatlari (public interest) u yoki bu jinoyat ishi yuzasidan keng ommaga u yoki bu tarzda ma'lumot taqdim etishni ta'qazo etadi. Tabiiy resurslar xalq boyligi ekanligi, ana shunday boyliklarni qanday tasarruf etilayotganligi, ishonib topshirilgan xalq mulkini tasarruf etish bilan bog'liq jinoyatlar haqida jamoatchilikning xabardor bo'lishi darkor.
Hozirgi vaqtda fanda mana shunday defitsitlarning oldini olish uchun aybsizlik prezumpsiyasi bilan bir qatorda nonpresumption of guilt prinsipining kiritish darkorligi haqida muhokamalar olib borilmoqda.
Nonpresumption of guilt ya'ni shaxsning qonunga itoatkorligi yuzasidan substantiv shubha mavjud bo'lishidir.
@CJandLP
Qo‘shni Qirg‘iz deputatlar mamlakatda Stalin repressiyasi (Buyuk terror) qurboni bo‘lganlarni reabilitatsiya qilish bo‘yicha qonun loyihasini ilgari suribdi.
Post-sovet mamlakatlar o‘tmishdan to‘g‘ri xulosa qilish uchun nafaqat Buyuk terrorni, balki undan keyingi ‘chistka’lar yuzasidan mulohazalar yuritishi lozim.
Kolonial tartib va rejim yetkazgan zararlar yuzasidan ochiq muloqot o‘tkazish vaqti kelgan.
@CJandLP
Post-sovet mamlakatlar o‘tmishdan to‘g‘ri xulosa qilish uchun nafaqat Buyuk terrorni, balki undan keyingi ‘chistka’lar yuzasidan mulohazalar yuritishi lozim.
Kolonial tartib va rejim yetkazgan zararlar yuzasidan ochiq muloqot o‘tkazish vaqti kelgan.
@CJandLP
👏2
Global shimolda joylashgan universitetlaridagi ta’lim jarayonida talabalarga mauyyan bir mavzu doirasida qarma-qarshi tarafning argumentlariga baho berish ko‘nikmalarini shakllantirishfa harakat qiladi.
Baho berish jarayonida argumentning qanchalik ishontira olish kuchiga ega ekanligaga, muallif argumentini qanday validatsiya (qo‘llab-quvvatlovchi misol yoki izohlar keltira olish) qila olganligiga e’tibor qaratish so‘raladi.
Siz, aytaylik, jazolarni liberallashtirish tarafdori sifatida qarama-qarshi g‘oya tarafdorlarining fikriga qo‘shilmasligingiz mumkin. Ammo, shunday fikrlar ilgari surilgan yozma ishida ularning fikrlash jaryoni, argumentlarini mohirona yoyib kengaytirib bera olishi ularni muallif sifatida hurmat qilishga olib kelishi mumkin.
Qolaversa, muayyan mavzular doirasida oppozitsion qarash vakillari tez-tez bir-birlari bilan intellektual debatlar tashkillashtirib turadi. Keng akademik jamoatchilik esa ularning argumentlari kuchiga baho bergan holda o‘zlari muayyan xulosaga keladi.
@CJandLP
Baho berish jarayonida argumentning qanchalik ishontira olish kuchiga ega ekanligaga, muallif argumentini qanday validatsiya (qo‘llab-quvvatlovchi misol yoki izohlar keltira olish) qila olganligiga e’tibor qaratish so‘raladi.
Siz, aytaylik, jazolarni liberallashtirish tarafdori sifatida qarama-qarshi g‘oya tarafdorlarining fikriga qo‘shilmasligingiz mumkin. Ammo, shunday fikrlar ilgari surilgan yozma ishida ularning fikrlash jaryoni, argumentlarini mohirona yoyib kengaytirib bera olishi ularni muallif sifatida hurmat qilishga olib kelishi mumkin.
Qolaversa, muayyan mavzular doirasida oppozitsion qarash vakillari tez-tez bir-birlari bilan intellektual debatlar tashkillashtirib turadi. Keng akademik jamoatchilik esa ularning argumentlari kuchiga baho bergan holda o‘zlari muayyan xulosaga keladi.
@CJandLP
Xitoycha gulag modeli va korrupsiya
Internetning O’zbek segmentida keng tarqalgan bir video mavjud. Unda mamlakatda korrupsiya uchun jazoni o’tayotgan mansabdorlarni saqlovchi qamoqxona rejimi tasvirlanadi. Lavhalar muallifi jazoning qattiqligi korrupsion jinoyatlarni kamayishiga sabab bo’ladi degan to’xtamga keladi. Buni validatsiyalash uchun Xitiyoning amaldagi amaldagi iqtisodiy o’sishni misol qilib keltiradi.
Odamlar orasida juda tez tarqaluvchi yuqoridagi lavhani ingliz tilidagi bir so’z bilan misleading (ya’ni yanglashtiruvchi, to’liq ma’lumot bermaydigan) deb baholash mumkin. Xo’sh bu lavhadagi asosiy g’oyalar qanchalik ilmiy asoslarga ega? Iqtisodiy o’sish chindan ham korrupsiyaning tushishiga olib keladimi? Jazolarning qattiqligi jinoyatlarni oldini olish (detterancy) effektiga egami? Xitoydagi korrupsiya qanday nazariylashtirilishi mumkin?
Iqtisodchilar orasida tarqalgan iqtisodiy o’sish va korrupsiya bir biriga teskari korrelatsion munosabtga ega degan qarashlari aynan Xitoy misolida o’z aksini topmaydi. Ya’ni bu farazga ko’ra iqtisodi tezkor rivojlanayotgan mamlakatlarda korrupsiya darajasi tushishi kerak. Ammo, Xitoyning keng bahslarga sabab bo’lgan iqtisodiy o’sish suratlariga qaramasdan, mamlakatda korrupsiya juda keng tarqalgan. Hattoki, o’lim jazosini qo’llash tahdidining mavjudligi Xitoy amaldorlarini bu jinoyatlarni sodir etishdan tiyib tura olmaydi, aksincha korrupsion mukofotning qiymatini yanada oshirib yuboradi. Andrew H. Wedeman o’zining Double Paradox: Rapid Growth and Rising Corruption in China nomli tadqiqotida (i) Xitoyda mukammal bo’lmagan mavjud raqamlarda ham korrupsiya iqtisodiy o’sish intensifikatsiyasi yuqori tezlikka chiqishidan oldin o’sib boshlagan; (ii) O’sish o’zining eng yuqori nuqtasiga yetishi korrupsiyaning oshishi bilan chambarchas bog’liqligi; (iii) tezkor iqtisodiy o’sish korrupsion holatlar ikki baravar oshganda ham davom etganligiga urg’u beradi.
Jazoning qattiqligi hipotezasi jinoyatlarni kamaytirmasligi haqida kriminologlar orasida umumiy konsensus allaqachon shakllanib bo’lgan. Kriminologiyada muayyan bir jinoyatlarning sodir etilishi jamiyat a’zolaridagi tortilish, cho’zilish oqibatida (strain) sodir bo’ladi degan nazariy qarash mavjud. Bu nazariyaga ko’ra iqtisodiyotga, kasbiy o’sishga va ishga bog’liq sodir bo’ladigan tortilish yoki cho’zilishlar oq-yoqalilar jinoyati (white-collar crime) xavfini oshirib yuboradi.
Xitoyda 23 ta kichik manasbdor shaxslar va mamlakatdagi 60 ta turli qamoq uylarida saqlanuvchi korrupsiya alomatlari mavjud jinoyatlar sodir etgan 687 ta shaxslardan yig’ilgan intervyular natijasida tadqiqot mualliflari umumiy strain nazariyasining yuqoridagi elementlariga qo’shimcha tariqasida jamiyatning korrupsion jinoyat sodir etgan a’zolarining tortilishiga olib keluvchi faktorlar qatoriga Xitoyning o’ziga xos siyosiy tizimi va madaniy qadiriyatlari korrupsiyani keltirib chiqarish bilan bog’langan. Bunday tizim va madaniy qadriyatlar resurslar tortilishi, deviatsion subkultura tortilishi va Renqing (Xitoychadan shaxsiy manfaat tortilishi yuzaga kelishi) bilan xarakterlanishiga urg’u bergan.
@CJandLP
Internetning O’zbek segmentida keng tarqalgan bir video mavjud. Unda mamlakatda korrupsiya uchun jazoni o’tayotgan mansabdorlarni saqlovchi qamoqxona rejimi tasvirlanadi. Lavhalar muallifi jazoning qattiqligi korrupsion jinoyatlarni kamayishiga sabab bo’ladi degan to’xtamga keladi. Buni validatsiyalash uchun Xitiyoning amaldagi amaldagi iqtisodiy o’sishni misol qilib keltiradi.
Odamlar orasida juda tez tarqaluvchi yuqoridagi lavhani ingliz tilidagi bir so’z bilan misleading (ya’ni yanglashtiruvchi, to’liq ma’lumot bermaydigan) deb baholash mumkin. Xo’sh bu lavhadagi asosiy g’oyalar qanchalik ilmiy asoslarga ega? Iqtisodiy o’sish chindan ham korrupsiyaning tushishiga olib keladimi? Jazolarning qattiqligi jinoyatlarni oldini olish (detterancy) effektiga egami? Xitoydagi korrupsiya qanday nazariylashtirilishi mumkin?
Iqtisodchilar orasida tarqalgan iqtisodiy o’sish va korrupsiya bir biriga teskari korrelatsion munosabtga ega degan qarashlari aynan Xitoy misolida o’z aksini topmaydi. Ya’ni bu farazga ko’ra iqtisodi tezkor rivojlanayotgan mamlakatlarda korrupsiya darajasi tushishi kerak. Ammo, Xitoyning keng bahslarga sabab bo’lgan iqtisodiy o’sish suratlariga qaramasdan, mamlakatda korrupsiya juda keng tarqalgan. Hattoki, o’lim jazosini qo’llash tahdidining mavjudligi Xitoy amaldorlarini bu jinoyatlarni sodir etishdan tiyib tura olmaydi, aksincha korrupsion mukofotning qiymatini yanada oshirib yuboradi. Andrew H. Wedeman o’zining Double Paradox: Rapid Growth and Rising Corruption in China nomli tadqiqotida (i) Xitoyda mukammal bo’lmagan mavjud raqamlarda ham korrupsiya iqtisodiy o’sish intensifikatsiyasi yuqori tezlikka chiqishidan oldin o’sib boshlagan; (ii) O’sish o’zining eng yuqori nuqtasiga yetishi korrupsiyaning oshishi bilan chambarchas bog’liqligi; (iii) tezkor iqtisodiy o’sish korrupsion holatlar ikki baravar oshganda ham davom etganligiga urg’u beradi.
Jazoning qattiqligi hipotezasi jinoyatlarni kamaytirmasligi haqida kriminologlar orasida umumiy konsensus allaqachon shakllanib bo’lgan. Kriminologiyada muayyan bir jinoyatlarning sodir etilishi jamiyat a’zolaridagi tortilish, cho’zilish oqibatida (strain) sodir bo’ladi degan nazariy qarash mavjud. Bu nazariyaga ko’ra iqtisodiyotga, kasbiy o’sishga va ishga bog’liq sodir bo’ladigan tortilish yoki cho’zilishlar oq-yoqalilar jinoyati (white-collar crime) xavfini oshirib yuboradi.
Xitoyda 23 ta kichik manasbdor shaxslar va mamlakatdagi 60 ta turli qamoq uylarida saqlanuvchi korrupsiya alomatlari mavjud jinoyatlar sodir etgan 687 ta shaxslardan yig’ilgan intervyular natijasida tadqiqot mualliflari umumiy strain nazariyasining yuqoridagi elementlariga qo’shimcha tariqasida jamiyatning korrupsion jinoyat sodir etgan a’zolarining tortilishiga olib keluvchi faktorlar qatoriga Xitoyning o’ziga xos siyosiy tizimi va madaniy qadiriyatlari korrupsiyani keltirib chiqarish bilan bog’langan. Bunday tizim va madaniy qadriyatlar resurslar tortilishi, deviatsion subkultura tortilishi va Renqing (Xitoychadan shaxsiy manfaat tortilishi yuzaga kelishi) bilan xarakterlanishiga urg’u bergan.
@CJandLP
UCU va piket qatori
Birlashgan Qirollik Universitetlar va kollejlar ittifoqi (University College Union) pensiya va ish haqida norozi bo’lib mamlakat qonunchiligiga ko’ra ballotlash orqali ish tashlayotganligi haqida yozgan edim. Mana shu jarayonlarda bir qator muhim jihatlar mavjud.
Huquqlarini kollektiv ravishda himoya qilib chiqayotgan mehnatkashlar piket qatoriga (picket line) kelib qo’shiladi hamda ish beruvchiga qo’yilayotgan talablarni turli xil bannerlar yoki chaqiriqlar orqali ma’lum qiladi.
Piketda ishtirok etish bu professor-o’qituvchining o’z mehnatini to’xtatib turishini anglatadi. Albatta, buning uchun o’sha kunlari belgilangan ish haqini olmaydi.
Treyd-unionizm ananalariga ko’ra korxonaning mehnatini to’xtatmagan boshqa xodimlar yoki talabalar piket qatorini oldini kesib o’tmasligi lozim. Bunday harakat mehnatkashlarning konstitutsion huquqini bajarishga hurmatsizlik deb qaraladi.
Hattoki, amaldagi qonunchillika ko’ra demokratik ballotlash (ovoz berish) jarayonida ish tashlashni qo’llab-quvvatlamagan xodimlardan ham solidarlik nuqtai-nazaridan hamkasblarining qatorini kesib ishxonaga bormaslik kutiladi.
1960-yillarda Lordlar palatasi bosh sudyalaridan (lord chief justice) biri hisoblangan John Lawrence port ishchilarining ish tashlayotganligi uchun kruizda qilishi lozim bo’lgan sayohatini bekor qilgan. U bu qarorini 60-yillarda ish tashlashga bo’lgan huquq muqqadas deb qaralganligi bilan izohlagan. Piketchilar qatorini kesib o’tishni hamkasblarga nisbatan bo’lgan og’ir sadoqatsizlik deb baholanganligi haqida so’zlab bergan.
@CJandLP
Birlashgan Qirollik Universitetlar va kollejlar ittifoqi (University College Union) pensiya va ish haqida norozi bo’lib mamlakat qonunchiligiga ko’ra ballotlash orqali ish tashlayotganligi haqida yozgan edim. Mana shu jarayonlarda bir qator muhim jihatlar mavjud.
Huquqlarini kollektiv ravishda himoya qilib chiqayotgan mehnatkashlar piket qatoriga (picket line) kelib qo’shiladi hamda ish beruvchiga qo’yilayotgan talablarni turli xil bannerlar yoki chaqiriqlar orqali ma’lum qiladi.
Piketda ishtirok etish bu professor-o’qituvchining o’z mehnatini to’xtatib turishini anglatadi. Albatta, buning uchun o’sha kunlari belgilangan ish haqini olmaydi.
Treyd-unionizm ananalariga ko’ra korxonaning mehnatini to’xtatmagan boshqa xodimlar yoki talabalar piket qatorini oldini kesib o’tmasligi lozim. Bunday harakat mehnatkashlarning konstitutsion huquqini bajarishga hurmatsizlik deb qaraladi.
Hattoki, amaldagi qonunchillika ko’ra demokratik ballotlash (ovoz berish) jarayonida ish tashlashni qo’llab-quvvatlamagan xodimlardan ham solidarlik nuqtai-nazaridan hamkasblarining qatorini kesib ishxonaga bormaslik kutiladi.
1960-yillarda Lordlar palatasi bosh sudyalaridan (lord chief justice) biri hisoblangan John Lawrence port ishchilarining ish tashlayotganligi uchun kruizda qilishi lozim bo’lgan sayohatini bekor qilgan. U bu qarorini 60-yillarda ish tashlashga bo’lgan huquq muqqadas deb qaralganligi bilan izohlagan. Piketchilar qatorini kesib o’tishni hamkasblarga nisbatan bo’lgan og’ir sadoqatsizlik deb baholanganligi haqida so’zlab bergan.
@CJandLP