‘Bunday doimiy yolg‘onlardan ko‘zlangan maqsad insonlarni yolg‘onga ishontirish emas, balki hech kimning ortiq hech narsaga ishonmay qo‘yishi ta’minlashdadir.

Haqiqat va yolg‘onlarni ajrata olmaydigan odamlar to‘g‘ri va noto‘g‘rini ajrata olmaydi.

Bu orqali ular o‘ylash qilish va baholash kuchidan mahrum holda, o‘zlari bilmagan va xohlamagan holda mutlaq yolg‘onlar hukmronligi ostida qoladi. Bundan odamlar bilan xohlagandek ish tutish mumkin.’

~ Hannah Arendt

@CJandLP

Daryo The Daily Mail nashriga tayangan holda sun’iy intellekt asosida faoliyat ko‘rsatuvchi qamoqxonlar haqida xabar chop etibdi. Qanchalik istiqbolli ko‘rinmasin, ushbu loyiha o‘zi va’da berayotgan reabilitatsion effektni berishiga skeptik qaragan bo‘lar edim.

Mazkur skeptisizm hali asosiy jazo formasi sifatida mustahkamlanganiga uncha uzoq vaqt o‘tmagan qamoq jazo formasi va uning atrofidagi ideallar tarxi orqali yaqqol ochib berilishi mumkin.

Avvalo, u yoki bu jazo formasining meymstrim bo‘lishi uchun muayyan tarixiy-shart sharoitlar yuzaga kelishini taqazo qiladi. Sanoat inqilobi, kapital akkumlyatsiyasi, o‘rta asrlardan beri amalda bo‘lib kelgan ancien régime siyosiy-ijtimoiy tizimi bekor bo‘lib, yangi burjua sinfining hokimiyatga kelishi ana shart-sharoitlarni shakllantirgan. Yangi burjua qatlam qamoq formasidan oldingidek shunchaki hukm o‘qilgunicha hibsxona shaklida emas, balki to‘laqonli jazoni o‘tash uchun foydalanish darkor degan g‘oyalarni qo‘llab quvvatlagan.

Falsafiy jihatdan esa, qamoq formasini taklif etgan kvekerlik jamiyatlari shaxs jamiyatdan uzilib yakka tartibda jazo o‘taganida (solitary) ularda o‘z qilmishlari haqida fikr yuritishga, gunohlardan tavba-tazarru qilishga imkoniga ega bo‘ladi degan ta’limotni ilgari surgan.

Ikki yuz yildan biroz kamroq vaqtdan beri qo‘llanib kelayotgan qamoq formasi o‘zi ko‘zlagan maqsadga hali hamon yeta olgani yo‘q.

Yangi SI vositasidagi neural intervensiya ham ana shunday yanglish istiqbolga (Ingliz tilida ‘the false promise’) aylanib qolishi mumkin.

@CJandLP

Hattoki, bugungi kunda konsolidatsiyalashgan demokratiyalar ham McCarthyism paranoyasi kabi davrini o‘z boshidan kechirgan.

Reaksion o‘ng hukumatning anti-kommunist jazavasi akademik erkinlikni cheklab o‘tmagan. Universitetlar professorlari bilan bog‘liq sadoqat qasamyodi nizolarini yuzaga keltirgan.

@CJandLP

Anti-immigratsion siyosiy retorika, o‘ta o‘ng siyosiy harakatlar va partiyalarning kontenintal Yevropa bo‘ylab keng tarqalishi va ildiz otishi—Italiya va Germaniya amaldagi parlamentida ularning katta o‘rin egallab turishi, Fransiya deyarli parlament saylovlarida ko‘pchilik o‘rinni egallashi, Birlashgan Qirollikda eng ko‘p ovoz to‘plagan 3-siyosiy partiyaga aylanishi—neoliberal iqtisodiy siyosatning ijtimoiy tengsizlikni kuchatirib yuborishi jamiyatlarda ‘biz’ ‘ularga’ qarshi ko‘rinishdagi ziddiyatlarni chuqurlashtirib yubordi.

Shu boisdan, Branko o‘tgan asr 20-30-yillaridagi siyosatshunoslik va jamiyatshunoslik tadqiqotlariga yuzlanish bugungi kun ijtimoiy realligini yaxshiroq ochib bera oladi degan nuqtai-nazarni ilgari surmoqda.

@CJandLP

Ualton, Liverpul

@CJandLP

Birlashgan Qirollik yoki boshqa boy mamlakatlarda vaqti-vaqti bilan avj oluvchi ijtimoiy taranglik va ziddiyatlar katalizatori bo’lib, odatda, o’ng kuchlarning media orqali immigratsiya muammosini bo’rttirib ko’rsatishi ortidan yuzaga keladigan ahloqiy sarosima (moral panic) xizmat qiladi.

Ijtimoiy qo’llab-quvvatlashdan u yoki bu darajada foydalanuvchi immigrantlar, qochoqlar va siyosiy boshpanadagi shaxslar guruhi qabih parazitlar, milliy ruhiyatni buzuvchi yomon odamlar sifatida gavdalantiriladi.

Biroq, masalan, korporativ elitaning soliq to’lashdan qochishi va ijtimoiy qo’llab-quvvatlash bilan bog’liq firibgarliklar qiymat jihatdan solishtirilganda immigrantlarning firibgarligi yoki ularga xatoliklar ortidan to’lovlar kuzatilmasligi u yoqda tursin, ular hattoki ana shunday ijtimoiy to’lovlarni muayyan darajada talab qilib olmaydi.

@CJandLP

So‘z erkinligi haqida ko‘pincha Fransuz ma’rifatparvarlik davri faylasufi Voltaire nomi bilan yanglish havola qilinuvchi bir ajoyib parcha bor:

‘Men sizning aytganlaringizni ma’qullamayman, biroq o‘la-o‘lgunimcha sizning uni aytishga bo‘lgan huquqingizni himoya qilaman (I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it)’.

Mazkur parcha Voltaire’ning biografiyasini yozgan Evelyn Beatrice Hall qalamiga mansub. U bu parcha orqali Voltairening so‘z erkinligini prinsipi qanday bo‘lishi lozimligi haqidagi nuqtai-nazarini ifodalashga uringan.

@CJandLP

‘Kimdir Jozefga tuhmat qilgan ko‘rinadi: kunlarning birida hech qanday nojo‘ya hatti-harakat qilmasdan turib u hibsga olindi.’ — degan kirish gapi bilan Protsess (Der Prozess) asarini ochib bergan Avstriyalik novelist Franz Kafka.

Asar uning eng yirik va shu bilan birga ehtimol eng pessimistik ruhda yozilgan ishlaridan biri sanaladi. Ushbu surreal hikoya qonunning aqlga sig‘mas buyrokratiyasi orqali o‘z zamonasi qahramonining—oddiy inson obrazida—davlat hokimiyatining mantiqsiz va murakkab hokimiyat kuchiga qarshi kurashini o‘zida aks ettirishga uringan.

Kafkaesque (Kafkaga oid, Kafkaga doir) so‘zi bugungi kunda inson aqli bilan tassavvur qilish murakkab bo‘lgan ana shunday mantiqsizliklarni ifodalashda foydalaniladi.

@CJandLP

Til shunchaki muloqot vositasi emas, balki shunday kuch vositasi hamki, u orqali shaxslar o‘z manfaatlariga erishish va qobiliyatini ko‘rsatishga harakat qiladi.

Shaxs foydalanayotgan til uning ijtimoiy maydondagi o‘rnini aniqlab beradi. Lingvistik muloqot ana shu ishtirokchilarning ijtimoiy maydondagi pozitsiyalarini va tushunish kategoriyalarini mos ravishda ifodalab beradi. Shu sababli, u jamiyatning obyektiv ijtimoiy strukturalarini qayta yaratadi. Bu o‘z navbatida kimning qay darajada ‘eshitilish’, to‘xtatib turish, savollar berish, ma’ruza qilish huquqi borligini aniqlab beradi.

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlarning hattoki eng progressiv ikki shtati bo‘lgan Kaliforniya va Illinois shtatlaridagi qamoq indeksi repressiv avtoritar rejimlardagi indeksdan ham ancha yuqoriroq.

1980-yillarda global iqtisodiy siyosatdagi o‘zgarishlar farovonlik bilan bog‘liq dasturlarning bekor bo‘lishiga, huquq va tartibot siyosiy retorikasi orqali jazolarni qattiqlashuvi va muddatlarning uzayishi, jinoiy adliya sektoriga xususiy korporatsiyalarning kirib kelishi mass-inkarseratsiya (ommaviy qamoq) nomli ana shunday og‘ir ijtimoiy yukni yaratdi.

@CJandLP

Jinoiy adliya institutlari aktorlarining mahalliy davlat hokimiyati organlari rahbarlari bilan bo’lgan munosabatlari dinamikasi zamon va makonda o’zgarib turadi.

Ushbu havolada tuman prokurorlaridan biri o’zining hokim bilan munosabatlarini ta’riflashga uringan.

Intervyu havolasi 2008-yilda chop etilgan ilmiy tadqiqot ishidan olingan.

@CJandLP

Nemis mutafakkiri Nietzsche o‘tmish va muayyan narsa, hodisa, jarayon yoki shaxslarni ta’riflash imkoniyati haqida e’tiborga sazovor qarashni ilgari surgan.

Barcha narsalar, hattoki so‘zlar ham, tarixga ega. Til vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishga uchraydi. U har bir so‘z o‘z etimologiyasini o‘zida qamrab olishi, ana shu so‘zlarni tariflashga bo‘lgan har qanday urinish o‘sha so‘zlar tarixining bir qismi yo‘qoladi deb hisoblagan. Muayyan narsa, hodisa yoki jarayonni ta’riflash, uning fikricha, unga o‘zgarmas mazmun berishi lozim. Shu sababli, Nietzsche’ga ko‘ra ‘faqat tarixga ega bo‘lmagan narsa, hodisa, jarayonlarni tariflash mumkin’.

Muxtasar qilib aytganda, u ta’riflashdan ham ko‘ra narsa, hodisa yoki jarayonlar atrofidagi kontekst muhimroq deb hisoblagan.

@CJandLP

Nimaga Qo‘shma Shtatlar aholisi ulkan va bahaybat avtomobillardan ko‘p foydalanadi? Qanday qilib odamlarda katta avto-ulovga bo‘lgan preferensiyalar shakllangan? Bu preferensiya tabiiy ravishda paydo bo‘lganmi yoki uni boshqa tashqi faktorlar izohlab beradimi?

Huquq va jamiyat ananasi tadqiqotlari korporatsiyalarning huquq normalariga va aksincha, huquq normalarining korporatsiyalar xulq-atvoriga ta’sir qilishi haqida qarashlarni ilgari suradi. Shtatlarda katta hajmli avtomobillar aholining tabiiy tanlovi orqali emas, balki avto-korporatsiyalarning muvaffaqiyatli lobbi kompaniyalari hamda mavjud huquqiy regulyatsiyalarni ustamonlik bilan (biroq, bunday harakatlar etik jihatdan savollar paydo qiladi) manipulyatsiya qilishi ortidan shakllangan.

Bu jarayonning boshlanishi 1975-yilda Federal Kongress o‘rtacha avtomobil yoqilg‘i samaradorligini bir dekada ichida ikki karra oshirib, har bir gallon uchun 27.5 mil minimum masofa belgilab beruvchi qonun loyihasini (Bill) qabul qilgan davrdan boshlangan.

Afsuski, qonun faqatgina bir necha yil kutilganidek ishlagan. 1980-1985-yillar oralig‘ida qonunda belgilangan minimum talab darajasiga erishilgach, kelgusi ikki dekada davr mobaynida yoqilg‘i samaradorligi salbiy ko‘rsatkichga qarab harakatlanib borgan.

Xo‘sh, qisqa muvaffaqiyatdan so‘ng bo‘y cho‘zgan muvaffaqiyatsizlikning sabablari nima edi? 1975-yilgi qonun barcha avtomobillarni yoqilg‘i samarador qilishni ko‘zlagan edi, ammo avto ishlab chiqaruvchilar lobbi orqali qonun loyihasining matniga jiddiy o‘zgartirish kiritishga muvaffaq bo‘lgan. Unga ko‘ra, qonun bilan yengil avtomobillar yoqilg‘i samaradorligi tartibga solinishi, traklar (yuk mashinalari) nazorati esa regulyator tomonidan ichki tartibda belgilangan normalar — ya’ni Transport departamenti qonunosti hujjatlari bilan taribga solinishi nazarda tutilgan. Bundan ko‘zlagan maqsad, topdingiz, regulyator belgilagan qoidalarga juda tez va oson o‘zgartirish kiritishdan iborat.

Jamoatchilik nazoratidan chetda, avto ishlab chiqaruvchilar traklar uchun belgilangan atrof-muhit zararlanishi hamda xavsizlik qoidalarini zaiflashtirishga muvaffaq bo‘lgan. Ular regulyatorlarni trak deb ‘avtomobil yo‘llardan tashqarida harakatlana oluvchi avtomobil’ degan ta’rifni kiritishga ko‘ndirgan. Natijada, ular tomonidan ishlab chiqiluvchi SUV (Sports Utility Vehicle) sportga ixtisoslashgan avtomobil modellari ana shu regulyatsion bo‘shliqqa to‘g‘ri keluvchi transport vositasiga aylanib qolgan.

Ishlab chiqaruvchi uchun qattiq regulyatsiyalanuvchi yengil rusumli avtomobil ishlab chiqarishdan ko’ra yuqoridagi kategoriyadagi avtomobillarni ishlab chiqarish kam xarajat talab etgan. O’z-o’zidan 1990-yillardan Ford va boshqa ishlab chiqaruvchilar tomonidan birin-ketin aholiga notekis yo’llarda yurishga ixtisoslashgan, garchi ularning aksarida unday real ehtiyoj bo’lmasada, ulkan mashinalar agressiv ravishda marketing qilina boshlangan.

Yuzaga kelgan qonunchilikdagi bo‘shliqni—SUV loophole—yopishga bir qator imkoniyat bo‘lgan bo‘lsada, avtomobil ishlab chiqaruvchilarining kuchli qarshiligi tufayli hozircha ushbu regulyatsiyalar ana shu shaklda saqlanib kelmoqda.

@CJandLP

Nyu Yorkdagi Kolumbiya universitetida yangi akdemik yil boshlanibdi.

@CJandLP

Neo-kolonialistik va neo-imperialistik g‘oyalar ta’sirida alternativ borliqda yashayotgan, bir necha yil ilgari konstitutsiyasini nollashtirgan mamlakat prokuraturasi endilikda tarixga revizionistik yondashgan holda sovet rejimi repressiyalari qurbonlarini qayta ko‘rib chiqib ularning aksar qismini bekor qilishga kirishibdi.

Qiziq tarafi, rus hukumati repressiya qurbonlari bo‘lib oqlangan shaxslar qanday qilib chindan og‘ir jinoyatlarni sodir etganligiga huquqiy baho berish masalasi hukumat portalida e’lon qilingan qonun loyihasida ochiq qoldirilgan.

Loyiha matnida agar repressiyadan reabilitatsiya qilingan shaxslar xorijiy mamlakatlar fuqarosi bo‘lgan taqdirda, ularning reabilitatsiyasini bekor qilish haqidagi qaror rus TIV kanallari orqali o‘sha mamlakatga topshirishi nazarda tutilgan.

Shunday qilib tarixiy haqiqatni tiklashga urinayotgan rus kleptokratik avtokratiyasi sovet rejimi ommaviy repressiya amalga oshirganini inkor qilmoqchi. Xususan, bu inkor oldingi rejimning ‘sinfiy dushman’larga qarshi repressiyalari, kollektivlashtirish bilan bog‘liq zo‘ravonliklar, sun’iy ochlik yuzaga keltirilganligi, GULAG muassalarida millionlab mahkumlar saqlanganligi va ularning ayovsiz ekspulatatsiya qilinganligi, deportatsiya qilingan xalqlar bilan bog‘liq qilmishlarini rad etishdan iborat.

@CJandLP

Kriminologiya Rossiya tomonidan muyyan davrlarda kolonial ekspansiya orqali bosib olingan Sharqiy Yevropa, Shimoliy va Markaziy Osiyo hamda Kavkaz mintaqalarida fan sifatida o‘quv dasturlariga kiritilib, hozirda uch dekada post-kolonial davrda ‘Prada sumkasi’ dilemmasini boshdan kechirmoqda deyish mumkin.

Uzoq yillar davomida Markaziy Osiyo mamlakatlarida milliy o‘zlik, ijtimoiy harakatlar va fuqarolik jamiyatini tadqiq etgan Laura Adams qiyosiy-tarixiy sotsiologiyani barcha akademik kafedralar egalik qila olish imkoniga ega bo‘lmagan ‘Prada sumkasi’ga o‘xshatgan. Chunki, mazkur tarmoq-osti fan tarmog‘i, asosan, yirik xususiy universitetlar yoki qudratli davlat universitetlari huzurida tashkil etilgan. Zaruriy resurslarga ega bo‘lmagan universitetlar esa klassik sotsiologiya atrofida o‘quv dasturlarini tashkil etib va tadqiqotlar olib borishda davom etgan.

@CJandLP

Blackstone Chambers barristeri Lord Pannick Qirol maslahatchisi—King’s Counsel, advokatlarga beriladigan eng yuqori unvon—Londondagi xalqaro nizolarni hal etish markazida Manchester City futbol jamoasini reprezentatsiya qilmoqda.

P.S.: Lord Pannick odatda mijozlariga soatiga £5,000 yoki haftasiga £400,000 evaziga xizmat ko‘rsatadi.

@CJandLP

Huquqiy formalizm huquq [normalari] aniq, hokimiyat kuchiga ega bo’lgan va [barcha uchun] majburiy degan farazni ilgari suradi. Bunday qarashlar, odatda, mahalliy huquq maktablarining davlat va huquq nazariyasi kursi doirasida talabalarga uqtiriladigan standard qarashlardan biri. Ammo, ular reallikda aksincha mujmal, bahsli hamda muayyan madaniy qarashlarni o’rnatuvchi qoidalar tizimidir.

Huquq va jamiyat ananasi vakillari, xususan, tanqidiy huquqiy tadqiqotlar guruhi, huquqqa ijtimoiy hayotni tartibga solish uchun emas, balki undan ijtimoiy munosabatlarni yaratish uchun foydalaniluvchi vosita sifatida foydalanilishga urg’u beradi.

Tashkilotlar kesimida olib qaralganda, garchi undagi muayyan aktorlar huquqiy kvalifikatsiyaga ega bo’lmasada, ular umumiy huquqiy kategoriyalarni o’z kognitiv xaritalarida muhirlab oladi. Natijada, huquq [normasi] ularning dunyo haqida tassavvurlarini yaratadi. Yuzaki darajada, huquq shaxslar va tashkilotlar uchun ziddiyatli madaniy qarashlarni bartaraf etish uchun tayyor asoslar yaratib beradi. Chuqurroq olib qaraganda, huquq ijtimoiy munosabatlarda mutlaq deb qaraluvchi (taken-for-granted) kategoriyalarni yuzaga keltiradi hamda mazkur tizimni manipulyatsiyalash uchun qator tashkiliy rituallarni o’rnatib beradi.

Huquq—aniqroq qilib aytganda, huquqning ijtimoiy konstruksiyalashgan interpretatsiyasi—nima mulk yoki mulk emasligi, kim xodim yoki xodim emasligi yoki nima korporatsiya yoki korporatsiya emasligini belgilaydi. U protsedural jihatdan mulkni qanday transfer qilish, xodimlarni ishga qabul qilish va korporatsiyalarni tashkil etish tartibini shakllantiradi. Yuqoridagi barcha kategoriyalar va protseduralar noaniq va bahsli. Biroq, ularning huquqiy tizimga integratsiyalashtirilishi o’z navbatida ularning mavjudligi, dahldorligi va mazmunini mustahkamlaydi va ‘naturalizatsiyalaydi’.

Masalan, 1950-yillarda Qo’shma Shtatlarda qabul qilingan Keller-Kefaver akti (Celler-Kefauver Act monopoliyaga qarshi kurash sohasini tartibga soluvchi akt bo’lib, u o’zidan oldingi Clayton Antirust Act’dagi bir-biri bilan to’g’ridan-to’g’ri raqobatda bo’lmagan firmalarni akvizitsiya qilishdagi bo’shliqlarni oldini olish maqsadida qabul qilingan.) ahamiyati haqida ayrim izohlarda u firmalarni kengaytirishda ‘aniq va bir xil’ amaliyotni shakllantirmoqda degan qarashlar, reallikda aksincha bo’lib chiqqan.

Qonundagi huquqiy mavhumlik (legal ambiguity) va ma’muriy siyosat natijasida regulyatorlar firmalarga yo yetarlicha yo‘l-yo‘riq bermagan yoki ularga bajarishning imkoni yo’q talablar qo’ygan, yoki ana shu ikkilikning kombinatsiyasini amalga oshirgani kuzatilgan. Regulyatorlar o’z navbatida keng vakolatlar orqali yuzaga kelgan masalalarni o’z siyosiy preferensiyalariga yoki tashkilotdagi ichki kun tartibiga qarab hal qilgan.

Qolaversa, budjet bilan bog’liq imkoniyatlarning cheklanganligi va kuchsiz konsepsiyalashtirilgan komplayens choralari sababli huquqni qo’llash amaliyoti vakillari shunchaki oson aniqlash mumkin bo’lgan komplayns ramzlarining amal qilinishiga urg‘u bergan. Nazorat ostidagi tashkilotlar esa target qilinayotgan sektorda odatda hukm surgan ish jarayonlarini buzilib qolmasligi uchun regulyator ehtiyojlarini qanoatlantiruvchi ramziy me’zonlarni yaratishda ular bilan o’z ixtiyoriy hamkorlik qilgan.

Bu regulyatsion model amalda yuqoridan-pastga qarab yo’naltirilgan majburiy qoidalar jamlanmasi emas, balki pastdan-yuqoriga qarab shakllantirilgan hamkorlik modeli sifatida formatsiya bo‘lishiga olib kelgan. O‘z-o‘zidan regulyatorlar qoidalarni qabul qiluvchi tashkilotlarga majburiyat o’rnatuvchi, ularning harakatlarini cheklovchi qoidalarni yaratmagan, balki nazorat qilinayotgan tashkilotlarning mahalliy qoidalarini institutisionallashtirib bergan.

@CJandLP

Jazo haqidagi miflar

Kitoblardagi qonunda (‘law on the books’) ya’ni huquqiy doktorinalar yoki normativ qoidalarda jazo qo’llashdan maqsad mahkumlarni reabilitatsiya qilish deyiladi.

Ammo, huquqiy realizm harakati orqasidan paydo bo’lgan huquq va jamiyat ananalari vakillari bunday qarashga qo’shilmaydi. Turli mintaqalar va mamlakatlardan olingan dalillar ham buni tasdiqlab beradi.

Modernlik boshlanishi bilan yuzaga kelgan disiplinar jamiyatlar insoniy jazo sifatida tanaga yetkaziladigan korporal jazo o’rniga amaliyotga kiritgan qamoq ham ana shu reabilitatsion ideallarni ro’yobga chiqara olmagan. Fransuz mutafakkiri Mishel Fuko qamoq va uning disiplinar texnologiyalari doimiy ravishda delinkentlikni (huquqqa xilof hatti-harakat) qayta yaratadi va shu jarayonda qamoqxona siyosiy-ijtimoiy observatoriyaga aylangan holda mahkumlarni reabilitatsiyalash maqsadini amalga oshirmaydi degan qarashni ilgari surgan (Surveiller et punir. Naissance de la prison, 1975).

@CJandLP

The old world is dying.
And the new world struggles
to be born. Now is the
time of monsters.

~ Antonio Gramsci

@CJandLP