London iqtisodiyot va siyosatshunoslik maktabi—jamoatchilikka LSE abbreviatsiyasi bilan mashhur—Antropologiya professori David Graeber zamonaviy jamiyatimiz qanday ishlashi haqida ko’plab tadqiqotlar o’tkazgan. Shu bilan birga siyosiy faol jamoat arbobi sifatida faoliyat yuritgan. U nashr etgan ishlaridan biri bugungi jamiyatlardagi ishlarning xususiyati tahliliga bag’ishlangan va unda David kapitalistik tizimning korporativ ish madaniyatini tanqid ostiga olgan. Xususan, u samaradorlik va unga jamiyat munosabati haqida shunday yozadi:
‘Agar chindan ham rost bo’lsa biz qilayotgan ishimizning teng yarimi umumiy samaradorlikka aytarli jiddiy ta’sir o’tkazmaydi. Nimaga ishdagi qolgan vaqtni barcha kuniga to’rt soat ishlaydigan tarzda qayta taqsimlay olmaymiz? Yoki haftasiga to’rt kun ishlab, to’rt oy yillik mehnat ta’tiliga chiqmaymiz? Yoki shunga o’xshash erkin mehnat tartibi yarata olmaymiz? Nima uchun global ish mashinasini to’xtata olmaymiz? Hech bo’lmaganda bu global iqlim o’zgarishi bilan bog’liq muammolarimizni yechishdagi samarali vosita bo’lar edi.
Yuz yillar ilgari insoniyat texnologiyalar va ishni tejaydigan uskunalarning sekinlik bilan rivojlanib borishi bu masalani hozirgi vaqtga kelib hal etadi degan farazda bo’lgan, qiziq tarafi ular haqli tarzda shunday fikrlagan.
Biz osonlik bilan yigirma yoki o’n besh soatlik ish haftasiga o’tishimiz mumkin. Shunga qaramasdan, insoniyat o’laroq ayrim sabablarga ko’ra kollektiv ravishda millionlab insonlar yillab samarasiz sarflayotgan vaqtini svitir to’qish, itlari bilan o’ynash, o’zlarining garaj musiqa guruhini ochish, yangi retsept bilan eksperiment qilib ko’rish yoki kafeda o’tirib siyosat haqida bahslashishi va do’stlarining murakkab poliamor ishqiy munosabatlarini g’iybat qilishiga qo’yib berish o’rniga ishda o’zini jadvallar to’ldirayotgandek yoki PR uchrashuvi uchun aqliy xaritalar tayyorlayotgandek tutishi lozim deb topdik.’
Dunyoning qarama-qarshi qutbida sovet realligida yashab post-kolonial tranzitsiya davrini boshdan kechirayotgan o’lkalarida bu jarayon sovet Staxanovchilik harakatining merosi o’laroq ko’zga tashlanadi. Qisqagina tarixiy izlanish 1930-yillarda sovet sanoatlashish siyosati davrida rejim o’z oldiga qanday qilib jamiyat a’zolari mehnatini samarador qilish mumkin degan masala yuzasidan bosh qotirgani, buning uchun turli kompaniyalar tashkil etganini ko’rsatadi. Ana shunday urinish 1935-yil 30-avgust kuni kechki soat 22:00’da ko’mir shaxtasiga tushib odatdagi normadan 14 baravar ko’proq ko’mir olgan Aleksey Staxanov va uning 3 nafar sheriklari nomi bilan bog’liq. Natijada, samaradorlikni oshirish kompaniyasi qisqa muddatda muayyan, ammo unchalik katta ahamiyatga ega bo’lmagan natija bergan bo’lsada, uzoq muddatda u jamiyatda ‘qattiq ishlash immitatsiyasi’ yuzaga kelishiga olib kelgan.
@CJandLP
‘Agar chindan ham rost bo’lsa biz qilayotgan ishimizning teng yarimi umumiy samaradorlikka aytarli jiddiy ta’sir o’tkazmaydi. Nimaga ishdagi qolgan vaqtni barcha kuniga to’rt soat ishlaydigan tarzda qayta taqsimlay olmaymiz? Yoki haftasiga to’rt kun ishlab, to’rt oy yillik mehnat ta’tiliga chiqmaymiz? Yoki shunga o’xshash erkin mehnat tartibi yarata olmaymiz? Nima uchun global ish mashinasini to’xtata olmaymiz? Hech bo’lmaganda bu global iqlim o’zgarishi bilan bog’liq muammolarimizni yechishdagi samarali vosita bo’lar edi.
Yuz yillar ilgari insoniyat texnologiyalar va ishni tejaydigan uskunalarning sekinlik bilan rivojlanib borishi bu masalani hozirgi vaqtga kelib hal etadi degan farazda bo’lgan, qiziq tarafi ular haqli tarzda shunday fikrlagan.
Biz osonlik bilan yigirma yoki o’n besh soatlik ish haftasiga o’tishimiz mumkin. Shunga qaramasdan, insoniyat o’laroq ayrim sabablarga ko’ra kollektiv ravishda millionlab insonlar yillab samarasiz sarflayotgan vaqtini svitir to’qish, itlari bilan o’ynash, o’zlarining garaj musiqa guruhini ochish, yangi retsept bilan eksperiment qilib ko’rish yoki kafeda o’tirib siyosat haqida bahslashishi va do’stlarining murakkab poliamor ishqiy munosabatlarini g’iybat qilishiga qo’yib berish o’rniga ishda o’zini jadvallar to’ldirayotgandek yoki PR uchrashuvi uchun aqliy xaritalar tayyorlayotgandek tutishi lozim deb topdik.’
Dunyoning qarama-qarshi qutbida sovet realligida yashab post-kolonial tranzitsiya davrini boshdan kechirayotgan o’lkalarida bu jarayon sovet Staxanovchilik harakatining merosi o’laroq ko’zga tashlanadi. Qisqagina tarixiy izlanish 1930-yillarda sovet sanoatlashish siyosati davrida rejim o’z oldiga qanday qilib jamiyat a’zolari mehnatini samarador qilish mumkin degan masala yuzasidan bosh qotirgani, buning uchun turli kompaniyalar tashkil etganini ko’rsatadi. Ana shunday urinish 1935-yil 30-avgust kuni kechki soat 22:00’da ko’mir shaxtasiga tushib odatdagi normadan 14 baravar ko’proq ko’mir olgan Aleksey Staxanov va uning 3 nafar sheriklari nomi bilan bog’liq. Natijada, samaradorlikni oshirish kompaniyasi qisqa muddatda muayyan, ammo unchalik katta ahamiyatga ega bo’lmagan natija bergan bo’lsada, uzoq muddatda u jamiyatda ‘qattiq ishlash immitatsiyasi’ yuzaga kelishiga olib kelgan.
@CJandLP
www.jstor.org
Review: Stakhanovism and the Soviet System: A Review Article on JSTOR
R. W. Davies, Stakhanovism and the Soviet System: A Review Article, Soviet Studies, Vol. 41, No. 3 (Jul., 1989), pp. 484-487
Qora Pantera ijtimoiy harakati haftalik ro‘znomasining 1974-yil 8-iyun soni bosh sahifasi. Unda Qo‘shma Shtatlar g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan— Vietnamdagi urush, vatandoshlik-siyosiy huquqlari (Civil Rights Movement) va Janubiy Afrikadagi apartied rejimiga qarshi keng ijtimoiy harakatlar o‘chog‘i hisoblangan—Kaliforniya universiteti Berkli kampusi administratsiyasining Kriminologiya maktabini tugatish yuzasidan qaroriga qarshi protestlar anonsi aks ettirilgan.
Afsuski, butun mamlakat bo‘ylab yo‘llangan soha vakillarining akademik qo‘llab-quvvatlash xatlariga qaramasdan maktab 1976-yil 15-iyul kuni o‘z eshiklarini rasman yopgan.
@CJandLP
Afsuski, butun mamlakat bo‘ylab yo‘llangan soha vakillarining akademik qo‘llab-quvvatlash xatlariga qaramasdan maktab 1976-yil 15-iyul kuni o‘z eshiklarini rasman yopgan.
@CJandLP
Ko’z o’ngimizda sodir bo’layotgan voqealarni kuzata turib Hegel’ning tarixdagi barcha buyuk hodisalar va shaxslar ikki marta yuzaga chiqadi degan fikriga Marks o’zining Lui Bonapartning O’n Sakkizinchi Brumyeri nomli asarida istehzo bilan ular dastlab fojea bilan keyin esa ahmoqlik (farce) bilan yakunlanadi deb bildirgan mulohazasi kishining hayolida qayta-qayta aylanaveradi.
@CJandLP
@CJandLP
🔥1
Harvard universiteti Tramp administratsiyasining oliy ta’lim akademik erkinligini cheklashga qaratilgan talablarini bajarishdan rasman bosh tortishini e’lon qildi.
Dushanba kuni kampus va keng jamoatchilik e’tiboriga havola etilgan ochiq maktubda Shtatlarning eng ko’hna va qudratli universiteti prezidenti ‘[h]ech qaysi hukumat—qaysi siyosiy partiya hokimiyatga kelishidan qati nazar—xususiy universitetlar nimani o’qitishi, kimlarni o’qishga va ishga qabul qilishi, qaysi tadqiqot sohalarini o’rganishi va tadqiq etishi yuziasidan topshiriq berishi kerak emas’ deb ta’kidlagan.
Universitetda faoliyat yurituvchi professor-o’qituvchilar Tramp administratsiyasi talablariga keskin tarzda javob qaytarish zaruratini administratiya vakillariga tushuntirishga uringan. Ulardan biri Siyosatshunoslik Professori Steven Levitsky o’zining Avtoritarianizm va demokratiya nomli darsida 100 nafarga yaqin talaba qarshisida ochiq maktubni o’qib bergan.
@CJandLP
Dushanba kuni kampus va keng jamoatchilik e’tiboriga havola etilgan ochiq maktubda Shtatlarning eng ko’hna va qudratli universiteti prezidenti ‘[h]ech qaysi hukumat—qaysi siyosiy partiya hokimiyatga kelishidan qati nazar—xususiy universitetlar nimani o’qitishi, kimlarni o’qishga va ishga qabul qilishi, qaysi tadqiqot sohalarini o’rganishi va tadqiq etishi yuziasidan topshiriq berishi kerak emas’ deb ta’kidlagan.
Universitetda faoliyat yurituvchi professor-o’qituvchilar Tramp administratsiyasi talablariga keskin tarzda javob qaytarish zaruratini administratiya vakillariga tushuntirishga uringan. Ulardan biri Siyosatshunoslik Professori Steven Levitsky o’zining Avtoritarianizm va demokratiya nomli darsida 100 nafarga yaqin talaba qarshisida ochiq maktubni o’qib bergan.
@CJandLP
👍4
Ananaviy Kriminologiyaning status kvosi 1960-yillarda fanda yangi paydo bo’lgan radikal/tanqidiy qarashlar bilan so’roq ostiga olina boshlagan. Ana shunday yangi maktab vakillaridan biri bo’lgan Tony Platt Jinoyat va Ijtimoiy Adolat jurnalining 1974-yil 1-sonida yangi ilmiy yondashuv haqida o’z maqolasini nashr ettirgan.
‘Kriminologiya’—deb yozadi Platt—‘akademik fan tarmog’i sifatida odatda davlatning qadriyatlarini o’zida aks ettiradi hamda ularni mustahkamlaydi’. Uning fikricha, ‘bizga shunday jinoyat tushunchasi kerakki, u hokimiyat va priviligiyaga asoslangan huquqiy tizim reallikarini o’zida aks ettirishi lozim; jinoyatga berilgan huquqiy ta’rifni qabul qilish neytral huquq fiksiyasini qabul qilish bilan baravardir.’
@CJandLP
‘Kriminologiya’—deb yozadi Platt—‘akademik fan tarmog’i sifatida odatda davlatning qadriyatlarini o’zida aks ettiradi hamda ularni mustahkamlaydi’. Uning fikricha, ‘bizga shunday jinoyat tushunchasi kerakki, u hokimiyat va priviligiyaga asoslangan huquqiy tizim reallikarini o’zida aks ettirishi lozim; jinoyatga berilgan huquqiy ta’rifni qabul qilish neytral huquq fiksiyasini qabul qilish bilan baravardir.’
@CJandLP
‘Biz o‘zimiz haqimizda ko‘p narsalarni juda tez o‘rganishni xohlamaymiz’:
Shunisi faktki, Qo‘shma Shtatlardagi ichki tartibning bugungi holati Amerikacha yashash tarzining moddiyatiga jumboqli tarzda singdirilgan qandaydir buzg‘unchi sifatning mahsuli emas. Bu uzoq davom etib kelgan muayyan hodisalarning o‘zaro uzviy bog‘liqligi oqibati bo‘lib, bizdagi anglash qobiliyati kategoriyalari nafaqat buni ochib berishga ojiz, balki ularni yashirishga mo‘ljallangan. Biz qanday jamiyatda yashayotganligimizni, qanday odam ekanligimizni juda yaxshi bilmaymiz. Biz buni anglashni—og‘riqli ravishda—endi boshlayapmiz.
~ Klifford Gertz, ‘Amerika tabiatan zo‘ravon jamiyatmi?’ Nyu York Tayms jurnali, 28-aprel, 1968-yil, 25-bet
@CJandLP
Shunisi faktki, Qo‘shma Shtatlardagi ichki tartibning bugungi holati Amerikacha yashash tarzining moddiyatiga jumboqli tarzda singdirilgan qandaydir buzg‘unchi sifatning mahsuli emas. Bu uzoq davom etib kelgan muayyan hodisalarning o‘zaro uzviy bog‘liqligi oqibati bo‘lib, bizdagi anglash qobiliyati kategoriyalari nafaqat buni ochib berishga ojiz, balki ularni yashirishga mo‘ljallangan. Biz qanday jamiyatda yashayotganligimizni, qanday odam ekanligimizni juda yaxshi bilmaymiz. Biz buni anglashni—og‘riqli ravishda—endi boshlayapmiz.
~ Klifford Gertz, ‘Amerika tabiatan zo‘ravon jamiyatmi?’ Nyu York Tayms jurnali, 28-aprel, 1968-yil, 25-bet
@CJandLP
1960-yillar Qo’shma Shtatlar urushga qarshi harakat, vatandoshlik huquqlari harakati (civil-rights movement), talabalarning harakati kabi turli ijtimoiy harakatlar to’lqini boshdan kechirgan.
Tabiiyki, bunday jarayonlar protest ishtirokchilari va politsiya hamda boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organlar o’rtasida ziddiyatlarsiz kechmagan. Ana shunday holatlarga ilmiy baho berish uchun 1968-yil 10-iyun kuni Zo’ravonlik sabablari va ularni oldini olish bo’yicha Milliy komissiya tashkil etilgan.
Komissiya Ishchi guruhlar protestlar haqidagi amaldagi bilimlarni umumlashtirgan va yangi tadiqoqtlar amalga oshirilishi kerak bo’lgan yo’nalishlarga oydinlik kiritgan hamda ilmiy va moliyaviy faoliyatni komissiyadan mustaqil ravishda amalga oshirgan.
@CJandLP
Tabiiyki, bunday jarayonlar protest ishtirokchilari va politsiya hamda boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organlar o’rtasida ziddiyatlarsiz kechmagan. Ana shunday holatlarga ilmiy baho berish uchun 1968-yil 10-iyun kuni Zo’ravonlik sabablari va ularni oldini olish bo’yicha Milliy komissiya tashkil etilgan.
Komissiya Ishchi guruhlar protestlar haqidagi amaldagi bilimlarni umumlashtirgan va yangi tadiqoqtlar amalga oshirilishi kerak bo’lgan yo’nalishlarga oydinlik kiritgan hamda ilmiy va moliyaviy faoliyatni komissiyadan mustaqil ravishda amalga oshirgan.
@CJandLP
San Fransisko solnomasi: G’arb ovozi gazetasining 1964-yil 4-dekabr soni bosh sahifasi. Sarlavha davr akademik muhiti hamda so’z erkinligining doirasi qayergacha bo’lishi lozim degan debatlarning keng jamoatchillik e’tiboriga havola etilishini ko’rsatib beradi.
Jumladan, gazeta Fizika professori hamda Amerika Universitet professorlari assotsiatsiyasi Berkli bo’linmasi raisi John H. Reynoldsning fakultet a’zolarining favqulodda chaqirilgan yig’ilishida kampus kansleri Edward W. Strongni egallab turgan lavozimidan ozod etish yuzasidan kiritgan rezolyutsiyasi universitet professor-o’qituvchilarining ko’pchiligi ovozi bilan qabul qilinganligini atroflicha yoritgan.
Rezolyutsiya ‘amaldagi inqiroz [talabalarga nisbatan] to’liq amnistiya qo’llanmaguncha … va universitet a’zolarining to’liq ishonchiga ega bosh kampus ofitseri tayinlanmaguncha o’z yechimini topmaydi’ degan nuqtai-nazarni ilgari surgan.
@CJandLP
Jumladan, gazeta Fizika professori hamda Amerika Universitet professorlari assotsiatsiyasi Berkli bo’linmasi raisi John H. Reynoldsning fakultet a’zolarining favqulodda chaqirilgan yig’ilishida kampus kansleri Edward W. Strongni egallab turgan lavozimidan ozod etish yuzasidan kiritgan rezolyutsiyasi universitet professor-o’qituvchilarining ko’pchiligi ovozi bilan qabul qilinganligini atroflicha yoritgan.
Rezolyutsiya ‘amaldagi inqiroz [talabalarga nisbatan] to’liq amnistiya qo’llanmaguncha … va universitet a’zolarining to’liq ishonchiga ega bosh kampus ofitseri tayinlanmaguncha o’z yechimini topmaydi’ degan nuqtai-nazarni ilgari surgan.
@CJandLP
O’zbek Parlamentida texnik jihatdan ‘erkin bozor’ qoidalarini qo’llab-quvvatlovchi, tadbirkor qatlam manfaatlarini ifoda etishi ko’zda tutilgan, siyosiy spektorning o’ng markazini tashkil etuvchi UzLiDep partiyasi xususiy sektor vakillari foydasiga mehnat huquqi qoidalariga o’zgartirish kiritish yuzasidan kiritgan loyihasi Parlamentning boshqa siyosiy fraksiyalari ovozi bilan rad etilganligi yuzasidan xabarlar tarqalibdi.
Qanchalik organik yoki no-organikligidan qati nazar bu quvonarli holat, albatta. Deputatlarning de jure egalik qilgan vakolatlaridan de facto foydalanishi juda muhim. 1960-yillarning ‘quloqsiz’ talabalari ijtimoiy harakatlar orqali o’zlarining 1-O’zgarish (1st Amendment) bilan belgilangan konstitutsiyaviy huquqlaridan real hayotda foydalanib muayyan natijalarga erishganida, ular o’zlarini oldingi avlod talabalaridan—ovozsiz avlod (the silent generation)—farqlanib turishini his etib ko’rgan hamda mamlakatni ijtimoiy transformatsiya qilinishida o’z roli mavjud ekanligiga amin bo’lgan.
@CJandLP
Qanchalik organik yoki no-organikligidan qati nazar bu quvonarli holat, albatta. Deputatlarning de jure egalik qilgan vakolatlaridan de facto foydalanishi juda muhim. 1960-yillarning ‘quloqsiz’ talabalari ijtimoiy harakatlar orqali o’zlarining 1-O’zgarish (1st Amendment) bilan belgilangan konstitutsiyaviy huquqlaridan real hayotda foydalanib muayyan natijalarga erishganida, ular o’zlarini oldingi avlod talabalaridan—ovozsiz avlod (the silent generation)—farqlanib turishini his etib ko’rgan hamda mamlakatni ijtimoiy transformatsiya qilinishida o’z roli mavjud ekanligiga amin bo’lgan.
@CJandLP
Telegram
A’zamxo‘jayev / Аъзамхўжаев
“Bir bo‘lsak — yagona xalqmiz, birlashsak — Vatanmiz”, degan gapning tasdig‘ini ko‘rdim, armonim qolmadi hisob (odam yaxshi spektaklni ko‘rib, aktyorlar ijrosidan rohatlanib, mazza qiladi-ku — hozir ham taxminan shunaqaroq his). Bo‘larkan-ku birlashsa (lekin…
Mehnat va kapital o’rtasidagi munosabatlar to’g’ri chiziqlik progres ko’rinishiga ega emas. Zamonaviy mehnat qonunchiligida o’z ifodasini topgan ishchilar huquqlari ilohiy ordenans yoki kapital tomonidan mehnatkashlar foydasiga ahloqiy kompas ustuvorligi sabab forfeyt qilingan konsessiyalar emas, balki bir necha asrlar davomida shakllangan mehnat ijtimoiy harakatlarining natijasidir.
Ana shunday ijtimoiy harakatlar kontekstida qudratli kapitalistik sinf ekspulatatsiyasiga qarshi va ish vaqti minimumini 8 soatga qisqartirishga qaratilgan harakat 19-asr oxirida Qo’shma Shtatlar bo’ylab keng tarqaladi. 1886-yil 1-may kuni Illinoiy shtati markazi Chikago shahrida MakKormik yig’im-terim mashinasi kompaniyasi ischilari ana shunday kompaniya boshlanadi hamda uch kun o’tib Haymarket maydonida namoyishchilar va politsiya to’qnashuvi sodir bo’ladi. Natijada, namoyish tashkilotchilari deb qaralgan 8 nafar shaxs—tarixga Chikago sakkizligi nomi bilan kirgan—ularning aksariyati namoyishlar kuni Haymarket maydonida ko’rinish bermaganiga qaramasdan qotillik jinoyatida ayblanib o’lim jazosiga hukm qilinadi.
Haymarket ishi xalqaro ishchilar huquqlari uchun kurash ramziga aylanadi. Ikkinchi Internatsional a’zolari 1889-yil 1-may kunini Mehnat kuni sifatida e’lon qiladi. Namoyish tashkilotchilarining sud ishi qayta ko’rib chiqilib ular oqlanadi; sudlanuvchilarga odil sudlov uchun imkon taqdim etilmaganligi, sudyaning no-xolisligi, ishda ayblov tomon qarashlarini ifodalovchi jury a’zolarining yig’ilganligi hamda aksar dalillarning soxtalashtirilganligi rasman e’tirof etiladi.
@CJandLP
Ana shunday ijtimoiy harakatlar kontekstida qudratli kapitalistik sinf ekspulatatsiyasiga qarshi va ish vaqti minimumini 8 soatga qisqartirishga qaratilgan harakat 19-asr oxirida Qo’shma Shtatlar bo’ylab keng tarqaladi. 1886-yil 1-may kuni Illinoiy shtati markazi Chikago shahrida MakKormik yig’im-terim mashinasi kompaniyasi ischilari ana shunday kompaniya boshlanadi hamda uch kun o’tib Haymarket maydonida namoyishchilar va politsiya to’qnashuvi sodir bo’ladi. Natijada, namoyish tashkilotchilari deb qaralgan 8 nafar shaxs—tarixga Chikago sakkizligi nomi bilan kirgan—ularning aksariyati namoyishlar kuni Haymarket maydonida ko’rinish bermaganiga qaramasdan qotillik jinoyatida ayblanib o’lim jazosiga hukm qilinadi.
Haymarket ishi xalqaro ishchilar huquqlari uchun kurash ramziga aylanadi. Ikkinchi Internatsional a’zolari 1889-yil 1-may kunini Mehnat kuni sifatida e’lon qiladi. Namoyish tashkilotchilarining sud ishi qayta ko’rib chiqilib ular oqlanadi; sudlanuvchilarga odil sudlov uchun imkon taqdim etilmaganligi, sudyaning no-xolisligi, ishda ayblov tomon qarashlarini ifodalovchi jury a’zolarining yig’ilganligi hamda aksar dalillarning soxtalashtirilganligi rasman e’tirof etiladi.
@CJandLP
1642-yil 4-yanvar. Angliya qiroli Charlz I ning Parlament Umum Palatasiga qurollangan askarlar bilan bostirib kirib 5 nafar Parlament a’zosini topshirish so’roviga javoban palata spikeri Uilliam Lenthol shunday javob qaytargan: ‘Bu yerda men xizmat qiladigan Palata a’zolari ko’rsatma berishni lozim topmagunicha na ko’rishga ko’zim va na gapirishga tilim bor’.
Bu Ingliz monarxlarining Umum palataga so’nggi marotaba qadam qo’yishi bo’lib qolgan. Garchi hozir ham ramziy ravishda yilda bir marta palatalarga yillik murojaat qilishi ko’zda tutilgan Birlashgan Qirollik monarxi ularga Lordlar palatasida turib murojaat yo’llaydi. Vestminister modeli asosi bo’lgan quyi palata monarxning hokimiyati qayerda boshlanib qayerda tugashi kerakligi va o’z vakillarini institutsional himoya qila olishi lozimligi yuzasidan uzil-kesil to’xtamga kela olgan.
P.S.: Hozirgi kunda Parlament Uyida saqlanuvchi holatni tasvirlovchi sur’at 19-asrda rassom Charlz Uest Kop tomonidan chizilgan.
@CJandLP
Bu Ingliz monarxlarining Umum palataga so’nggi marotaba qadam qo’yishi bo’lib qolgan. Garchi hozir ham ramziy ravishda yilda bir marta palatalarga yillik murojaat qilishi ko’zda tutilgan Birlashgan Qirollik monarxi ularga Lordlar palatasida turib murojaat yo’llaydi. Vestminister modeli asosi bo’lgan quyi palata monarxning hokimiyati qayerda boshlanib qayerda tugashi kerakligi va o’z vakillarini institutsional himoya qila olishi lozimligi yuzasidan uzil-kesil to’xtamga kela olgan.
P.S.: Hozirgi kunda Parlament Uyida saqlanuvchi holatni tasvirlovchi sur’at 19-asrda rassom Charlz Uest Kop tomonidan chizilgan.
@CJandLP
👍3
Huquqiy soha vakillari yoki talabalar jamiyat a’zolarining kundalik kichik maishiy muammolardan tortib katta muammolargacha nizolarni hal etishni sud-huquq domeni orqali emas, davlat rahbari orqali hal etishga urinishi o’ylantirishi tabiiy. Tadqiqotchilar oldida esa bunga u yoki bu shakldagi nazariy tushuntirish berish masalasi turadi. Ana shunday tushuntirish va izohlar izlash aholisining asosini Musilmonlar tashkil qilgan yurisdiksiyalarda mustamlakachilik davri bo’sag’asida nizolarni hal etish mexanizmlari geneologiyasiga e’tibor qaratishni taqazo etadi.
Islom huquqiga doir birlamchi, boshlang’ich bilimlarga ega bo’lganlar odamlarda u yoki bu turdagi nizo kelib chiqsa ularni hal etishda qozilar yoki hakimlar muhim rol o’ynagan—unda suveren monarxlar va ularning vakillari marginal rolga ega bo’lgan—degan boshlang’ich (default) farazni ilgari surishi mumkin. Ammo, tadqiqotlar Musilmon olamida odil sudlov monolitik emas, balki fragmentlashganligini ko’rsatib buning aksiga ishora qilmoqda.
Xususan, Musilmon o’lkalarda, qoida tariqasida, nizolar yuqoridagi figuralar orqali odil sudlov amalga oshirilganligi, tomonlar uning natijasidan norozi bo’lgan taqdirdagina mazolim instituti orqali oliy hukumdor saroyi yuqori instansiya sudi vazifasini bajarganligini ta’kidlaydi (Nielsen, 1985; Landau, 2015).
Ammo, Usmonlilar yoki Mamluklar davlatlaridan farqli ravishda Markaziy Osiyo absolyut monarxiyalarida jamoatchilikdagi huquqiy ong va madaniyat nizolarni hal etishda murojaatlarni eng yuqori instansiyaga yo’llaganligini ko’rsatmoqda. Bunda oliy hukumdor saroyi—arki oliy, darbori oliy, dargohi oliy—tomonlarni muayyan harakatni bajarishga majburlay olish hokimiyatiga ega deb qaralgan. Oddiy vatandosh tanlovning ratsionali yurisdiksiya nuqtai-nazaridan emas, balki iyerarxiyaga tayangan holda amalga oshirilgan (Sartori, 2017).
Manbalarda G’ijduvon shahridagi bosqinchilik jinoyati sodir etilganda, jinoyat ishi yurituvi yoki jinoyatni sodir etgan shaxslarni ushlash bilan bog’liq hech qanday harakatlar sodir etilmay turganligi to’xtalib o’tilgan. Bu haqida o’zining Mang’itlar tarixi asarida Ahmad Donish masala amirning e’tiboriga havola etilgunicha jinoyat sodir etganlar Xiva yerlariga kirib borsa kerak degan e’tirozlarini qayd etib ketgan (Morrison, 2008).
Bunday ratsional tanlov Chor Rossiyasi mustamlakachilik davrida ham davom etib kelgan, faqat mahalliy amirlar-u xonlar va ularning joylardagi beklari o’rnini general-gubernator hamda uning viloyatlardagi harbiy gubernatorlari egallagan.
Manbalar:
1. Nielsen, J.S., 1985. Secular justice in an Islamic state: Maẓālim under the Baḥrī Mamlūks, 662/1264-789/1387. Nederlands Hist.-Archaeolog. Institution.
2. Landau, J.M., 2015. Petitioning the Sultan: Protests and Justice in Late Ottoman Palestine.
3. Sartori, P. (2017). 1 The Islamic Juridical Field in Central Asia, ca. 1785–1918. In Visions of Justice, Leiden, The Netherlands: Brill. Available From: Brill https://doi.org/10.1163/9789004330900_003 [Accessed 03 May 2025]
4. Morrison, A., 2008. Russian rule in Samarkand 1868-1910: A comparison with British India. OUP Oxford.
@CJandLP
Islom huquqiga doir birlamchi, boshlang’ich bilimlarga ega bo’lganlar odamlarda u yoki bu turdagi nizo kelib chiqsa ularni hal etishda qozilar yoki hakimlar muhim rol o’ynagan—unda suveren monarxlar va ularning vakillari marginal rolga ega bo’lgan—degan boshlang’ich (default) farazni ilgari surishi mumkin. Ammo, tadqiqotlar Musilmon olamida odil sudlov monolitik emas, balki fragmentlashganligini ko’rsatib buning aksiga ishora qilmoqda.
Xususan, Musilmon o’lkalarda, qoida tariqasida, nizolar yuqoridagi figuralar orqali odil sudlov amalga oshirilganligi, tomonlar uning natijasidan norozi bo’lgan taqdirdagina mazolim instituti orqali oliy hukumdor saroyi yuqori instansiya sudi vazifasini bajarganligini ta’kidlaydi (Nielsen, 1985; Landau, 2015).
Ammo, Usmonlilar yoki Mamluklar davlatlaridan farqli ravishda Markaziy Osiyo absolyut monarxiyalarida jamoatchilikdagi huquqiy ong va madaniyat nizolarni hal etishda murojaatlarni eng yuqori instansiyaga yo’llaganligini ko’rsatmoqda. Bunda oliy hukumdor saroyi—arki oliy, darbori oliy, dargohi oliy—tomonlarni muayyan harakatni bajarishga majburlay olish hokimiyatiga ega deb qaralgan. Oddiy vatandosh tanlovning ratsionali yurisdiksiya nuqtai-nazaridan emas, balki iyerarxiyaga tayangan holda amalga oshirilgan (Sartori, 2017).
Manbalarda G’ijduvon shahridagi bosqinchilik jinoyati sodir etilganda, jinoyat ishi yurituvi yoki jinoyatni sodir etgan shaxslarni ushlash bilan bog’liq hech qanday harakatlar sodir etilmay turganligi to’xtalib o’tilgan. Bu haqida o’zining Mang’itlar tarixi asarida Ahmad Donish masala amirning e’tiboriga havola etilgunicha jinoyat sodir etganlar Xiva yerlariga kirib borsa kerak degan e’tirozlarini qayd etib ketgan (Morrison, 2008).
Bunday ratsional tanlov Chor Rossiyasi mustamlakachilik davrida ham davom etib kelgan, faqat mahalliy amirlar-u xonlar va ularning joylardagi beklari o’rnini general-gubernator hamda uning viloyatlardagi harbiy gubernatorlari egallagan.
Manbalar:
1. Nielsen, J.S., 1985. Secular justice in an Islamic state: Maẓālim under the Baḥrī Mamlūks, 662/1264-789/1387. Nederlands Hist.-Archaeolog. Institution.
2. Landau, J.M., 2015. Petitioning the Sultan: Protests and Justice in Late Ottoman Palestine.
3. Sartori, P. (2017). 1 The Islamic Juridical Field in Central Asia, ca. 1785–1918. In Visions of Justice, Leiden, The Netherlands: Brill. Available From: Brill https://doi.org/10.1163/9789004330900_003 [Accessed 03 May 2025]
4. Morrison, A., 2008. Russian rule in Samarkand 1868-1910: A comparison with British India. OUP Oxford.
@CJandLP
Brill
1 The Islamic Juridical Field in Central Asia, ca. 1785–1918
"1 The Islamic Juridical Field in Central Asia, ca. 1785–1918" published on 01 Jan 2017 by Brill.
👍1
Trampning ‘huquq va tartibot’ retorikasidan San Fransisko shahri atrofidagi ko’rfazda joylashgan Alkatraz qamoqxonasi faoliyatini qayta tiklash joy olibdi.
Alkatraz qamoqxonasi Amerikaliklar ommaviy tasavvuriga ommaviy madaniyat, ayniqsa, film industriyasi orqali o’rnashib qolgan hamda aynan shu vositalar orqali madaniy jihatdan reproduksiya qilinadi. Dastlab, harbiy fort, keyinchalik harbiy mahkumlar saqlanuvchi qamoqxona sifatida faoliyat yuritgan muassasa 1933-yilda harbiylar tomonidan Adliya vazirligiga topshirib yuborilgan. 1920-1930-yillardagi jinoyatchilik to’lqinining o’sishi fonida federal hukumat jamiyatga ushbu muammo haqida jiddiy o’ylanayotganligi yuzasidan signal yuborish maqsadida maxsus tartibli (maximum-securtiy, minimum-privilege) qamoqxona loyihasini amaliyotga tadbiq etgan.
Qamoqxona atagi 29 yil faoliyat yuritib 1964-yilda xarajatlarning qimmatligi sababli tugatilgan. Paradoksal ravishda, hukumatdagi va jazoni ijro etish tizimidagilarning argumenti sifatida uning izolyatsiyalangan orolda joylashganligi—garchi aynan shunday geografik joylashuv tarixan orol qamoqxonalarining qurilishi uchun asos qilib olinganiga qaramasdan—muassasaning tugatilishiga asosiy faktor qilib ko’rsatilgan.
@CJandLP
Alkatraz qamoqxonasi Amerikaliklar ommaviy tasavvuriga ommaviy madaniyat, ayniqsa, film industriyasi orqali o’rnashib qolgan hamda aynan shu vositalar orqali madaniy jihatdan reproduksiya qilinadi. Dastlab, harbiy fort, keyinchalik harbiy mahkumlar saqlanuvchi qamoqxona sifatida faoliyat yuritgan muassasa 1933-yilda harbiylar tomonidan Adliya vazirligiga topshirib yuborilgan. 1920-1930-yillardagi jinoyatchilik to’lqinining o’sishi fonida federal hukumat jamiyatga ushbu muammo haqida jiddiy o’ylanayotganligi yuzasidan signal yuborish maqsadida maxsus tartibli (maximum-securtiy, minimum-privilege) qamoqxona loyihasini amaliyotga tadbiq etgan.
Qamoqxona atagi 29 yil faoliyat yuritib 1964-yilda xarajatlarning qimmatligi sababli tugatilgan. Paradoksal ravishda, hukumatdagi va jazoni ijro etish tizimidagilarning argumenti sifatida uning izolyatsiyalangan orolda joylashganligi—garchi aynan shunday geografik joylashuv tarixan orol qamoqxonalarining qurilishi uchun asos qilib olinganiga qaramasdan—muassasaning tugatilishiga asosiy faktor qilib ko’rsatilgan.
@CJandLP
NY Times
Trump Says He Wants Alcatraz Restored as a Prison
The project would be extraordinarily expensive at a time when the administration already plans to cut billions of dollars from the Justice Department’s budget.
Mustamlaka qilingan dunyo — ikkiga bo’lingan dunyo. Bo’linish chizig’i, chegara, kazarma (barrak) va politsiya stansiyalari bilan belgilanadi.
~ Frantz Fanon, Les Damnés de la terre
Havola manbasi: Loïc Wacquant, 2025. Punish to rule: Colonial Penality and the Urban Badlands. NLR 152•MAR/APR 2025
@CJandLP
~ Frantz Fanon, Les Damnés de la terre
Havola manbasi: Loïc Wacquant, 2025. Punish to rule: Colonial Penality and the Urban Badlands. NLR 152•MAR/APR 2025
@CJandLP
👍1
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
Bugun Vermont federal sudi sudyasi Rumeysa Öztürk’ni sud zalidan ozod qilish haqidagi qaror qabul qilibdi.
Massachusetts shtatidagi Tafts universiteti PhD tadqiqotchisi o‘tgan yili Isroilning G‘azo sektorida amalga oshirayotgan genotsidi yuzasidan universitetining harakatsizligini tanqid qilgan material nashr etgan edi.
Trampning 2-ma’muriyati universitetlar, sud-huquq institutlari va vatandoshlik institutlarini zaiflshtirishga qaratgan harakatlari ichida mazkur keys o‘nlab epizodlarning biri bo‘lib qolmoqda.
Paradoksal ravishda, Rumeysa hibsda saqlangan hibsga olish muassasasi u rezident bo‘lgan Somervil shaharchasidan 1500 mil janubidagi Luisiana shtatida joylashgan.
@CJandLP
Massachusetts shtatidagi Tafts universiteti PhD tadqiqotchisi o‘tgan yili Isroilning G‘azo sektorida amalga oshirayotgan genotsidi yuzasidan universitetining harakatsizligini tanqid qilgan material nashr etgan edi.
Trampning 2-ma’muriyati universitetlar, sud-huquq institutlari va vatandoshlik institutlarini zaiflshtirishga qaratgan harakatlari ichida mazkur keys o‘nlab epizodlarning biri bo‘lib qolmoqda.
Paradoksal ravishda, Rumeysa hibsda saqlangan hibsga olish muassasasi u rezident bo‘lgan Somervil shaharchasidan 1500 mil janubidagi Luisiana shtatida joylashgan.
@CJandLP
Inqirozlar va ularni keltirib chiqaruvchi ijtimoiy ziddiyatlar diagnostikasi zamonaviy Hegel-Marksistik Tanqidiy nazariyaning o’ziga xos xususiyati sifatida ushbu nazariyani ananaviy nazariyadan ajratib turadi. Marksning kapitalizmni inqirozga moyil ijtimoiy tizim sifatida tafsil etishi, Germaniyada o’tgan asrning 20-yillarida shakllangan Frankfurt maktabini zamonasining iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy inqirozlariga javob sifatida tuzilishiga olib keladi.
1930-yilda Frankfurtdagi Ijtimoiy tadqiqotlar institutida direktor sifatida o’z innogural ma’ruzasini o’qib eshittirgan Maks Horkhaymer kun tartibiga qanday qilib jamiyat avtoritarlashib ketishi mumkin degan savolni tadqiq etishni olib chiqadi. Besh yillik tadqiqotlar Hokimiyat va oilaga doir tadqiqotlar (1936) nomi ostidagi nashr etiladi. Unda olimlar ‘avtoritar xususiyatni o’zida namoyon etuvchi drayvlar…bo’ysinish, itoat qilish va shaxsning o’zligidan voz kechishidan rohatlanish’ degan nuqtai-nazarni ilgari suradi (Fromm 1936 [2020, 39, 41]).
Bundan tashqari, jamiyat a’zolarining muayyan kontingenti o’zlaridagi bevosita qo’llab-quvvatlash ortidan emas, balki psixologik xususiyatlar va ijtimoiy qarashlar tufayli u yoki bu avtoritar ijtimoiy harakatlar—xususan, tadqiqot davridagi fashistik g’oyalar—ta’sir doirasiga tushib qolish ehtimoliga ega shaxsiyatlarni yaratishi mumkin. Ushbu tadqiqotlarda ishtirok etgan olimlar avtoritar shaxsiyatga ega shaxslar ananaviy normalarga qattiq konformistik ruhda bo’lishi, stereotipik fikrlash tendensiyasiga ega bo’lishi, kuchli avtoritar figuralarga preferensiyasi, faraz qilinuvchi kuchsizlikka nisbatan nafratda bo’lishi, hokimiyat va statusga o’chligi hamda ijtimoiy ozchilik guruhlariga nisbatan noto’g’ri qarashda bo’lishi kabi xususiyatlarni o’zida mujassamlashtiradi degan qarashni ilgari surgan (Adorno et al., 1950).
Manbalar:
Adorno, Theodor W., Else Frenkel-Brunswik, Daniel Levinson, and Nevitt Sanford, 1950, The Authoritarian Personality, with a new Introduction by Peter E. Gordon, New York: Verso, 2019.
Fromm, Erich, 1936, “Studien über Autorität und Familie. Sozialpsychologischer Teil”, in Max Horkheimer (ed.), Schriften des Instituts für Sozialforschung, Vol. V: Studien über Autorität und Familie, Paris: Librairie Félix Alcan; translated as “Studies on Authority and the Family. Socio-psychological Dimensions”, Fromm Forum, 24 (2020): 8–58.
@CJandLP
1930-yilda Frankfurtdagi Ijtimoiy tadqiqotlar institutida direktor sifatida o’z innogural ma’ruzasini o’qib eshittirgan Maks Horkhaymer kun tartibiga qanday qilib jamiyat avtoritarlashib ketishi mumkin degan savolni tadqiq etishni olib chiqadi. Besh yillik tadqiqotlar Hokimiyat va oilaga doir tadqiqotlar (1936) nomi ostidagi nashr etiladi. Unda olimlar ‘avtoritar xususiyatni o’zida namoyon etuvchi drayvlar…bo’ysinish, itoat qilish va shaxsning o’zligidan voz kechishidan rohatlanish’ degan nuqtai-nazarni ilgari suradi (Fromm 1936 [2020, 39, 41]).
Bundan tashqari, jamiyat a’zolarining muayyan kontingenti o’zlaridagi bevosita qo’llab-quvvatlash ortidan emas, balki psixologik xususiyatlar va ijtimoiy qarashlar tufayli u yoki bu avtoritar ijtimoiy harakatlar—xususan, tadqiqot davridagi fashistik g’oyalar—ta’sir doirasiga tushib qolish ehtimoliga ega shaxsiyatlarni yaratishi mumkin. Ushbu tadqiqotlarda ishtirok etgan olimlar avtoritar shaxsiyatga ega shaxslar ananaviy normalarga qattiq konformistik ruhda bo’lishi, stereotipik fikrlash tendensiyasiga ega bo’lishi, kuchli avtoritar figuralarga preferensiyasi, faraz qilinuvchi kuchsizlikka nisbatan nafratda bo’lishi, hokimiyat va statusga o’chligi hamda ijtimoiy ozchilik guruhlariga nisbatan noto’g’ri qarashda bo’lishi kabi xususiyatlarni o’zida mujassamlashtiradi degan qarashni ilgari surgan (Adorno et al., 1950).
Manbalar:
Adorno, Theodor W., Else Frenkel-Brunswik, Daniel Levinson, and Nevitt Sanford, 1950, The Authoritarian Personality, with a new Introduction by Peter E. Gordon, New York: Verso, 2019.
Fromm, Erich, 1936, “Studien über Autorität und Familie. Sozialpsychologischer Teil”, in Max Horkheimer (ed.), Schriften des Instituts für Sozialforschung, Vol. V: Studien über Autorität und Familie, Paris: Librairie Félix Alcan; translated as “Studies on Authority and the Family. Socio-psychological Dimensions”, Fromm Forum, 24 (2020): 8–58.
@CJandLP
Qo’shma Shtatlar konstitutsiyaviy ananalariga ko’ra, ijro etuvchi hokimiyat vakillari qonun chiqaruvchi hokimiyat oldida o’z faoliyati yuzasidan hisob berib turadi. Kuni kecha Tramp administratsiyasining Ichki ishlar kotibi Kristi Noem Kongressning yuqori palatasi bo’lgan Senat eshituvida Habeas Corpus nima degan savolga ushu huquqiy institut ‘prezidentning shaxslarni mamlakatdan chiqarib yuborishga bo’lgan konstitutsiyaviy vakolati’ deb javob qaytardi.
Frankfurt maktabi vakilasi Hannah Arendt ta’biri bilan aytganda ‘hokimiyatga kelgan totalitarianizm muttasil ravishda barcha birinchi darajali talant egalarini, ularning simpatiyalaridan qat’i nazar, intellekt va kreativlikdan holiligi ularning sadoqatini kafolatlaydigan ahmoqlar bilan almashtiradi’.
Arendtning milliy davlatchilik inqirozi haqidagi fikrlari ham bugungi Qoshma Shtatlardagi siyosiy landshaftni ochib bera olish qobiliyatiga ega. Xususan, u o’zining Totalitarianizmning kelib chiqishi nomli asarida ‘zamonaviy milliy-davlatchilik hokimiyati ko’p jihatdan uning vatandoshlik xizmati vakillarini (civil servant) iqtisodiy erkinligi hamda siyosiy neytralligiga bog’liq’ ekanligiga alohida urg’u bergan. Unga ko’ra, ‘davlatlar inqirozi har doim uning doimiy ma’muriyati korrupsiyasi va vatandoshlik xizmati vakillarining davlatdan emas, balki ular xizmat qiluvchi sinflardan xizmat haqi olmoqda degan umumiy qarash natijasida yuzaga keladi’.
@CJandLP
Frankfurt maktabi vakilasi Hannah Arendt ta’biri bilan aytganda ‘hokimiyatga kelgan totalitarianizm muttasil ravishda barcha birinchi darajali talant egalarini, ularning simpatiyalaridan qat’i nazar, intellekt va kreativlikdan holiligi ularning sadoqatini kafolatlaydigan ahmoqlar bilan almashtiradi’.
Arendtning milliy davlatchilik inqirozi haqidagi fikrlari ham bugungi Qoshma Shtatlardagi siyosiy landshaftni ochib bera olish qobiliyatiga ega. Xususan, u o’zining Totalitarianizmning kelib chiqishi nomli asarida ‘zamonaviy milliy-davlatchilik hokimiyati ko’p jihatdan uning vatandoshlik xizmati vakillarini (civil servant) iqtisodiy erkinligi hamda siyosiy neytralligiga bog’liq’ ekanligiga alohida urg’u bergan. Unga ko’ra, ‘davlatlar inqirozi har doim uning doimiy ma’muriyati korrupsiyasi va vatandoshlik xizmati vakillarining davlatdan emas, balki ular xizmat qiluvchi sinflardan xizmat haqi olmoqda degan umumiy qarash natijasida yuzaga keladi’.
@CJandLP
YouTube
Kristi Noem Falsely Defines Habeas Corpus as Trump’s Right to Deport People
During a Senate hearing, Kristi Noem, the homeland security secretary, falsely described habeas corpus as the president’s “constitutional right” to deport pe...
1971-yil yozida Stenford universiteti Psixologiya professori Fillip Zimbardo shaxslar egallab turgan ijtimoiy rolining ular xulq-atvoridagi ahamiyatini tadqiq etish maqsadida qamoqxona eksperimentini o’tkazadi.
Tadqiqotda olim va uning hamkasblari muayyan ijtimoiy sharoit yoki guruhda shaxslar o’zlaridan kutiladigan xulq-atvor na’munasini qanday bajarishini kuzatib boradi. Ijtimoiy rol, o’z navbatida, jamiyatda birgalikda yartilgan bilimlar natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy normalar yig’indisidir. Bunda ijtimoiy guruh ana shu manbalarga tayangan holda uning a’zolari uchun maqsadga muvofiq va qabul qilish mumkin bo’lgan xulq-atvor nima ekanligini, muayyan sharoitda qanday xulq-atvorda bo’lish va fikrlash lozim ekanligini belgilab beradi.
1/2
@CJandLP
Tadqiqotda olim va uning hamkasblari muayyan ijtimoiy sharoit yoki guruhda shaxslar o’zlaridan kutiladigan xulq-atvor na’munasini qanday bajarishini kuzatib boradi. Ijtimoiy rol, o’z navbatida, jamiyatda birgalikda yartilgan bilimlar natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy normalar yig’indisidir. Bunda ijtimoiy guruh ana shu manbalarga tayangan holda uning a’zolari uchun maqsadga muvofiq va qabul qilish mumkin bo’lgan xulq-atvor nima ekanligini, muayyan sharoitda qanday xulq-atvorda bo’lish va fikrlash lozim ekanligini belgilab beradi.
1/2
@CJandLP
Tadqiqot guruhi tomonidan gazetaga e’lon berish orqali kelib tushgan 70 nafar volontyorlardan psixiatrik, tibbiy muammolarga ega bo’lmagan, jinoyat sodir etmagan hamda narkotik yoki boshqa psixotrop moddalarini suistemol qilmagan 24 nafar sog’lom ishtirokchi tanlab olinadi. Mazkur ishtirokchilardan kunlik $15 haq evaziga tasodifiy ravishda mahkum yoki qamoqxona qo’riqchisi rollarini bajarishi so’raladi.
Bir necha hafta davom etishi ko’zda tutilgan eksperiment Stenford universiteti Psixologiya kafedrasi yerto’la qismida yaratilgan qamoqxonada amalga oshiriladi. Hattoki, eksperimentning 2-kunida muayyan mahkumlar norozilik isyoni uyushtiradi, qamoqxona qo’riqchilari esa ularga berilgan batonlar orqali kuch ishlatish tahdidi bilan noroziliklarni to’xtatadi. Juda qisqa muddat ichida qo’riqchilarning o’z vakolatarini suiste’mol qilib mahkumlarni tungi sanoqlar, majburiy ishlar yoki ularni yotoq matraslaridan mahrum qilish kabi hatti-harakatlar orqali tahqirlashi kuzatiladi. Mahkumlarda, boshqa tarafdan, suistemolliklarni normalizatsiya qilish va ko’nikish holati yuzaga keladi. Muayyan ijtimoiy rol bajarayotgan eksperiment ishtirokchilarining xulq-atvori bunday keskin o’zgarib ketishi natijasida u muddatidan ilgari yakuniga yetkaziladi.
Stenford qamoxqona eksperimenti ijtimoiy rol, normalar va qoidalarning qanchalik shaxs xulq-atvoriga ta’sir qilishini ko’rsatib bergan.
2/2
@CJandLP
Bir necha hafta davom etishi ko’zda tutilgan eksperiment Stenford universiteti Psixologiya kafedrasi yerto’la qismida yaratilgan qamoqxonada amalga oshiriladi. Hattoki, eksperimentning 2-kunida muayyan mahkumlar norozilik isyoni uyushtiradi, qamoqxona qo’riqchilari esa ularga berilgan batonlar orqali kuch ishlatish tahdidi bilan noroziliklarni to’xtatadi. Juda qisqa muddat ichida qo’riqchilarning o’z vakolatarini suiste’mol qilib mahkumlarni tungi sanoqlar, majburiy ishlar yoki ularni yotoq matraslaridan mahrum qilish kabi hatti-harakatlar orqali tahqirlashi kuzatiladi. Mahkumlarda, boshqa tarafdan, suistemolliklarni normalizatsiya qilish va ko’nikish holati yuzaga keladi. Muayyan ijtimoiy rol bajarayotgan eksperiment ishtirokchilarining xulq-atvori bunday keskin o’zgarib ketishi natijasida u muddatidan ilgari yakuniga yetkaziladi.
Stenford qamoxqona eksperimenti ijtimoiy rol, normalar va qoidalarning qanchalik shaxs xulq-atvoriga ta’sir qilishini ko’rsatib bergan.
2/2
@CJandLP