‘Demokratiya’—deb yozadi mashhur Amerikalik Antropolog David Graeber—‘har doim xohish-istak bo’lib kelgan. Agar siz Qo’shma Shtatlar Mustaqillik dekloratsiyasi yoki Konstitutsiyasini ochib qarasangiz, ularda Amerika demokratiya ekanligi haqida hech narsa yozilmagan.

… Demokratiya shunday g’oyaki, unda odamlar, agar qo’yib berilsa, o’zaro munosabatlarini kollektiv ravishda mulohazali va nisbatan xalqchil yo’sinda boshqara oladi. Bu ideal ro’yobga chiqarilmagan ideal. Ammo, bu xalq—ishchi sinf va boshqa turli-tuman ommaviy kuchlar—intilayotgan va harakatlanayotgan chaqnab turuvchi ehtimollikdir.’

@CJandLP

Boston Kolleji Huquq maktabi J. Donald Monan, S.J. nomidagi Huquq va hukumat professori Aziz Rana Amerikadagi konstitutsiyaviy inqirozni o’ziga xos interpretatsiya qilishga urinibdi.

Uning eng markaziy argumentlaridan biri Amerika Qo’shma Shtatlarini 20-asrdagi konstitutsiyaviy loyihasi uning Sovet Ittifoqi bilan davomiy antogonizmi bilan bir qatorda shakllangan hamda mazmun kasb etgan degan nuqtai-nazar ustiga qurilgan. Boshqacha qilib aytganda, Shtatlardagi irqiy liberalizm va ijtimoiy davlat 1930-yillarda Franklin Ruzveltning Yangi Kelishuvidan (New Deal) boshlanib 2-JU, sovuq urush hamda 1960-yillardagi vatandoshlik harakati natijasida konsolidatsiylashgan.

Aziz Rananing fikricha, Qo’shma Shtatlar konstitutsiyaviy tartibi asosini bir qator ideologik va institutsional komponentlar tashkil etadi hamda ular, Shved Sotsiologi Gunnar Mirdal ta’biri bilan aytganda, barchaga teng erkinlik va’dasini beruvchi Amerikacha e’tiqod (American creed) sifatida namoyon bo’ladi.

Xalqaro maydonda, bu mustamlakachilik imperiyalarining qulashi natijasida paydo bo’lgan yangi davlatlarga muqobil rivojlanish modelini (Sovet modeli bilan bir qatorda) taklif etish orqali ifodalanib kelgan. Bu o’z navbatida, AQSh siyosatida ikki hukumron partiyani birlashtiruvchi nuqtaga aylangan. Xoh Demokratlar, xoh Respublikachilar hokimiyat tepasiga kelishidan qat’iy nazar tashqi siyosatda bu yondashuv saqlab qolingan.

Ichki siyosatda, 1950-yillar o’rtalariga borib ta’limdagi segregatsiyaning bekor qilinishi orqali mamlakat o’zining irqiy jihatdan xalqchil (egalitar) ekanligini ma’lum qilib dunyoning boshqa qismida Yevropaning irqiy mustamlakachiligidan aziyat chekkan mamlakatlarga signal yuborishga harakat qilgan.

Ammo, mazkur konstitutsiyaviy o’zgarishlarning aksariyati 20-asrda yangi konstitutsiya qabul qilish u yoqda tursin 1787-yilgi Konstitutsiyaga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish bilan emas, balki huquq normalarining sud interpretatsiyasi hamda Kongress qonun ijodkorligi orqali amalga oshirilgan. Oliy sud va Kongress birgalikda bu orqali Amerikadagi irqiy va iqtisodiy tartibni o’zgartirgan.

Ana shunday bir vaqtda islohotchilar mazkur huquqiy seysmik o’zgarishlarni azaliy milliy liberal o’zlikni ifoda etilishi sifatida omma e’tiboriga havola etgan. Biroq, reallikda bu tartibning o’rnatilishi 20-asr o’rtalaridagi Amerikaning ichki va tashqi siyosatidagi o’zgarishlar natijasi mahsuli bo’lgan hamda bu o’zgarish mamlakatning uzoq vaqtdan beri hukmron bo’lgan oq tanli kelgindilarning bevosita ustuvorligi (white-settler supremacy) g’oyasi va uni ta’minlab beruvchi tizimlardan uzoqlashuviga olib kelgan.

Sovet Ittifoqining qulashi natijasida markaz-so’l—Demokratik Partiya—va markaz o’ng—Respublikachilar—siyosiy partiylari yagona frontga birlashtirgan konstitutsiyaviy kompakt erroziyaga uchrab boshlagan. Buning natijasida marginallashib qolgan ammo ijtimoiy hayotda kuchli ta’sirga ega Amerika etno-natsionalist guruhlari siyosiy maydonga chiqib kela boshlagan hamda o’zlarining azaliy ustuvorlik roliga da’vo qilish maqsadida Donald Tramp kabi populist figurani ikki marotaba hukumat tuzishiga sabab bo’lgan.

@CJandLP

1866-yil 7-iyun kuni Birlashgan Qirollik Parlamenti a’zosi Jon Styuart Mill ayollarga saylov huquqini berish yuzasidan tayyorlangan petitsiyani Umumpalata muhokamasiga qo’yish uchun qabul qilib olgan.

Petitsiya imzolari 6 oy davomida Barbara Bodichon, Doroseya Beyl, Elizabet Garrett va Emili Davieslar tomonidan yig’ilgan hamda Uestminister holliga aravada olma sotuvchi ayol tomonidan yashirincha olib kirilib Jon Styuart Millga yetkazilgan.

Garchi dastlabki imzolar soni 1499 ta bo’lgan bo’lsada, Parlamentning Tanlov komissiyasi tomonidan o’tkazilgan sanoq 1521 ta imzo sanaganligi qayd etilgan. Taxminlarga ko’ra, bu imzolarni olma sotuvchi ayol va uning atrofidagilar petitsiya topshirilgunga qadar imzolagan.

Ayollar saylov huquqini 52 yil davom etgan urinish natijasida 1918-yilda qo’lga kiritgan.


@CJandLP

Kaliforniya Shtati Los Anjeles shahridagi namoyishlarni tartibga solish doirasida shtat gubernatori hamda prezident vakolatlari yurisdiksiyasi yuzasidan o’ziga xos konstitutsiyaviy nizo kelib chiqmoqda.

Qo’shma Shtatlar prezidenti Donald Tramp namoyishlarni tartibga solish uchun Milliy gvardiyani mahalliy politsiya va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yordam berish uchun yuborish to’g’risida qaror qabul qilgan.

Nizo predmeti doirasida Kaliforniya gubernatori prezident va uning federal hukumati o’z vakolatlari doirasidan chiqqan holda shtat darajasidagi gubernator vakolatiga kiruvchi masalalar yuzasidan qaror qabul qilmoqda degan argumentni ilgari surib federal hukumat qarorini bekor qilish yuzasidan sudga iltimosnoma kiritgan.

@CJandLP

Magna Xartiyasi yoki Buyuk xartiya (Magna Carta) haqida gap ketganida u Angliya tarixida sodir bo‘lgan hodisalarning eng Inglizidir degan qarash mavjud. U imzolangan Runnimeyd (ingliz tilida, Runnymede; Anglo-saksonchadan, runieg – odatiy uchrashuv, mede – dala so‘zlari birikishidan hosil bo‘lgan toponim) nafaqat Angliyadagi eng Inglizcha joy, balki butun dunyo hamjamiyati tomonidan huquqlar va erkinliklar o‘rnatilgan makon deb qaraladi. Ana shunday e’tirof ramzi o‘laroq, 1957-yil Amerika Bar Assotsiatsiyasi Rannimeydda Buyuk Xartiya sharafiga monument o‘rnatib, Magna Xartiyasini huquq himoyasi ostidagi erkinlik ramzi ekanligini e’tirof etadi.

1215-yil 15-iyun kuni imzolangan deb qaraladigan ushbu hujjat konstitutsiyaviy prinsiplarni o‘zida mujassam etgan ilk huquqiy hujjatdir. Iqtidordagi shaxslar o‘zlarini imperator, qirol, sulton, xon, amir yohud prezident yoki vazir deb nomlashidan qat’iy nazar, ular o‘z hokimiyatini amalga oshirish davomida o‘zlariga berilgan vakolatlardan eksezsiv ravishda foydlanashi mumkin. Nafaqat o‘rta asr absolyut monarxlari, balki zamonaviy demokratiylar ijro hokimiyati boshliqlari Qo‘shma Shtatlardan tortib, Birlashgan Qirollikkacha, Kontental Yevropada Fransiyadan Vengriyagacha ana shunday holatlar sodir bo‘lishidan muhofaza qilinmagan.

Asrlar davomida Huquqlar to‘g‘risidagi petitsiya yoki Huquqlar to‘g‘risidagi bill shaklida o‘z yuridik kuchini qayta re-itteratsiya qilgan hujjat fundamental inson huquqlarini (i) hayot, (ii) erkinlik va (iii) mulk huquqlari triadasi shaklida belgilab bergan hamda vakillik institutlari orqali suveren huquqlarini cheklashni nazarda tutgan.

Magna xartiyasi suveren Ingliz qirollarini huquq manbasi emas, balki barcha qatori huquq ta’siri ostidagi subyekt bo‘lishi lozim degan qarashni huquqiy mustahkamlab bergan. Qirol huquqi (king’s law) o‘z o‘rnini anglo-sakson tizimi asosi bo‘lgan umum huquq (common law) bo‘shatib bergan. Natijada, davlat hokimiyati vakillik va sud institutlariga distributsiya qilina boshlagan. Hokimiyatlar taqsimlanishi 17-asr davomida Styuartlar sulolasining tugatib restovratsiya qilinishi, qisqa respublikaschilik davri, harbiy diktarura va yakunda Sharafli inqilob orqali monarxlar absolyutizmi va suverenligini bekor qilib, cheklangan monarxiyani parlament suverenligi shaklida konsolidatsiyalashtirgan.

@CJandLP

Bugun Shimoliy Kaliforniya hududiy sudining qarori bilan prezident Trampning bir necha kun ilgarigi qarori huquqqa hilof deb topildi. Sud prezident qaror qabul qilishda Kongress tomonidan belgilangan protsedural tartiblarni buzgan deb topdi.

Qonunchilikda belgilangan favqulodda holatlar yuz berganida prezident federal qaror bilan Milliy gvardiya qo’shinlarini harkatga keltirish vakolatiga ega, biroq mazkur qaror shtat gubernatori bilan kelishilgan holda amalga oshirilishi lozim.

Ana shu huquqiy ratsionallashtirish asosida sud prezident statutlar bilan belgilangan vakolatlar doirasidan chiqib ketgan va Konstitutsiyaga kiritilgan 10-O’zgarish—federal hukumatga konstitutsiya doirasida berilmagan huquqlar yoki shtatlar ana shunday huquqlarga ega bo’lmasligi haqidagi taqiqlar mavjud bo’lmagan taqdirda bunday huquqlar tegishli shtat yoki uning xalqi vakolatlari doirasiga kiradi—talablariga zid ravishda harakat qilgan degan xulosaga kelgan.

@CJandLP

‘Anyone who wishes to engage in politics at all … is entering into relations with the Satanic powers that lurk in every act of violence.’

~ Max Weber

@CJandLP

Zamonaviy jazo tizimi, xususan, Qo’shma Shtatlar jazo apparati kambag’allikni nazorat qilish ustiga qurilgan. Sinfiy nuqtai-nazardan, kambag’allikni boshqarish muammosi 19-asr Viktoriya davri Angliyasi ommaviy diskursining muhim masalalaridan biri bo’lgan. Hozirgi kunda amalda bo’lib turgan Vagrantlik to’g’risidagi 1824-yilgi akt (Vagrancy Act 1824) aynan ana shu davrda qabul qilingan. Ushbu qonun doimiy boshpanaga ega bo’lmagan, ko’chalarda tilanchilik qilib ko’chib yuruvchi shaxslarni kriminalizatsiya qilgan. Viktoriya davrida kambag’allik muammosini yechishga qaratilgan Kambag’allik to’g’risidagi 1834-yilgi qonun (1834 Poor Law) ana shunday toifadagi shaxslarni maxsus mehnat uylariga joylashni nazarda tutgan. Qonun chiqaruvchilar mazkur hujjat orqali kambag’allarni foydali mehnatga jalb qilish g’oyasini ilgari surgan bo’lsada, amalda bu tizim ko’proq qamoqxona modeliga o’xshagan.

Atlantika okeanining nargi qirg’oqlarida kambag’allarning dangasaligi va nomunosibligi haqidagi steriotiplar to’g’ridan-to’g’ri irqchilikka borib taqaladi. Bir necha avlod davomida immigratsiya qilib kelgan ijtimoiy qatlam sobiq qul avlodlarning tartibsizligi misolida qanday qilib ‘qattiq mehnat qiluvchi Amerikalik’ bo’lishga o’rgatilgan.

Amerikalik antropolog David Graeber bugungi kunda media va keng ommaviy diskursdagi qarashlarda kambag’al qatlam vakillari, ishsizlar va ayniqsa, ijtimoiy qo’llab-quvvatlashning u yoki bu shakli doirasidagi qatlamni qoralash yaqqol ko’zga tashlanishiga alohida urg’u beradi. U aksariyat odamlar quyidagi oddiy mantiq asosiga qurilgan argumentlarni qo’llab-quvvatlashini ta’kidlaydi: (1) jamiyat nimadir evaziga hech narsa qaytarib bermaydigan kishilar toifasi tomonidan qurshab olingan; (2) kambag’allar irodasizligi va ishlashni xohlamagani uchun kambag’al; (3) faqatgina, o’zlari yoqtirmagan ishda bo’lsada, o’zi xohlaganidan qattiqroq ishlagan shaxslar vatandoshlarining hurmatiga sazovordir.

@CJandLP

Massachusetts texnologiyalar institutining olimlari katta til modellari (KTM) asosida ishlovchi sun’iy intellekt vositalarining potensial kognitiv qiymati haqida ilmiy tadqiqotining dastlabki natijasini e’lon qilibdi.

Natijalar shaxs akademik faoliyat davomida qanchalik ko’p tashqi yordam vositalaridan foydalansa bu shunchalik uning miyyasidagi nevral bog’liqlik darajasiga salbiy ta’sir ko’rsatishiga ishora qilgan. Natijada, miyaning alfa va beta tarmoqlarida sust o’zaro aloqa o’rnatilgan.

Tadqiqotda 54 nafar talabalar uchta alohida guruhlarga—KTM guruhi, qidiruv vositalari guruhi (Google va sh.k.) va faqatgina miyya faoliyatiga tayanuvchi guruh—ajratilgan holda ishtirok etgan.

Olimlar elektroensefalografiya vositasida ishtirokchilar miyya faoliyatini qayd etib borgan. Bu orqali ular tadqiqot fokus guruhi a’zolarining miyya kognitiv faoliyati, kognitiv yuklanganlik darajasi va akademik yozma ish yozish jarayonidagi nevral faoliyatini baholab borgan.

@CJandLP

1990-yil may oyida L’Autre nomli jurnalda nashr ettirilgan Nazorat jamiyatlariga xotima (Postscript on the Societies of Control) sarlavhali essesida Fransuz mutafakkiri Jil Deluz bugungi kunda yuzaga kelgan nazorat jamiyatlari haqida so’z yuritib, uni bungacha mavjud bo’lgan boshqa ikki turdagi jamiyatlar—suveren jamiyatlar va disiplinar jamiyatlar—bilan taqqoslaydi.

Feodalizm davrida hukm surgan ‘suveren jamiyatlarning maqsadi va vazifasi’—deb yozadi olim—‘ishlab chiqarishni tashkil etish emas, balki soliqqa solishdan; hayotni boshqarish emas, balki uni tugatishdan iborat bo’lgan’.

Ancien régime (feodalizm davri) yakunlanib, burjua sinfi jamiyatda yetakchi rolga ega bo’lgach ular yaratgan ishlab chiqarish shakli markazidagi zavodlar uni tashkil etuvchi ischilarni samaradorlik nuqtai-nazaridan imkon qadar eng maksimal darajada, ish haqi nuqtai-nazaridan imkon qadar eng past darajada saqlash orqali o’zining ichki kuchini muvozanatga olib kelishga uringan.

Nazorat jamiyatlarida zamonaviy korporatsiyalar zavodlar o’rnini egallagach, ular ish haqini murakkabliklarni yengib o’tish, o’zaro bahsda faoliyat yuritish kabi operatsion muhitda doimiy metaztaza qilish orqali modulyatsiyalagan.

Zavodlar ischilarini yagona massa va tanaga birlashtirishning ikki xil foydasi bo’lgan: bir tarafdan, bu zavod egasiga ularni samarali nazorat qilish imoniyatini yaratib bergan, boshqa tarafdan, treyd yunionlar ommaviy uyushish orqali kollektiv muzokaraga kirishish imkoniga ega bo’lgan. Ammo, korporatsiyalar sharoitida chuqur raqobat tushunchasi emulyatsiya qilinishi darkor bo’lgan, shaxslarni bir-biriga qarama-qarshi qo’yuvchi sog’lom muhit sifatida prezentatsiya qilinadi. Bu shaxslarni yanda kichikroq birlikka parchalanishiga olib keladi. indviduallik o’z o’rnini dividuallikka bo’shatib beradi.

@CJandLP

Nyu York shahrida kelgusi merlik saylovi oldidan Demokratik partiyaning a’zolari o‘rtasida asosiy nomzodlik uchun bo‘lib o‘tgan saylovda partiyaning so‘lchi sotsialist vakili Zohran Mamdani g‘olib deb topildi.

Zohran saylovchilarga yashash xarajatlarini kamaytirishga va’da berib Demokratik partiyaning Nyu York va mamlakatdagi kelajagini ischi sinfi vakillarini qo‘llab-quvvatlashga qaratishi lozimligi yuzasidan chiqishlar qilgan.

E’tiborli jihati kapitalistik dunyoning moliyaviy bozorlari markazi bo‘lgan Moliyaviy distriktda (Wall Street) ham Zohran sezilarli darajada yaxshi ovozlar yig‘ibdi.

@CJandLP

Ehtimol orangizda aksariyat Qo‘shma Shtatlarning 40-prezidenti Ronald Reyganni Ford-Keynescha iqtisodiy model inqirozga duch kelgach, dunyoga neo-liberal iqtisodiy modelni taklif etganidan u yoki bu darajada xabaringiz bo‘lsa kerak. Huquq maktablariga tayyorlov kurslaringizdagi tarix darsliklarida Anglo-Amerikaning Margaret Tatcher va Ronald Reygan boshchiligidagi hukumatlari ijtimoiy dasturlarga barham berib, ‘davlat kambag‘allar uchun miskinlar uyi emas!’ slogani asosida ijtimoiy himoya dasturlariga tor ma’noda va ijtimoiy davlatga keng ma’noda barham bergan.

Reyganning sizga unchalik tanish bo‘lmagan jihatlari va uning siyosiy faoliyatidagi epizodlari, uning Kaliforniya shtati gubernatorligi davri bilan bog‘liq. 1966-yilda shtat siyosatchilari doirasiga kirgan Ronald Reyganning shtat gubernatorligi saylovoldi dasturida retorikasi markazidan so‘l radikal talabalari va professor-o‘qituvchilarini qoralash joy olgan hamda bu orqali u konservativ doiralarda ancha sezilarli obro‘ qozongan.

Reygan siyosiy karyerasining boshlang‘ich davrida Kaliforniya universiteti Berkli kampusi progressiv so‘l qanoti bilan jiddiy kurash olib borgan. U o‘z retorikasida kampusni rock-n-roll, turli sintetik dori vositalari va jinsiy buzuqlik kabi ahloqiy buzulishda ayblagan. Garchi bunday holatlar Shtatlarning turli kampuslarida kuzatilsada, uning bu ayblovlari reallikni bo‘rttirib ko‘rsatish bo‘lgan hamda haqiqatdan ancha yiroq bo‘lgan. Xususan, 1966-yilda, Amerika ta’lim kengashi Berklini fikrlar xilma-xilligini qo‘llab-quvvatlovchi ‘eng balansli nufuzli muasassa’ deb topgan.

1960-yillardagi So‘z erkinligi harakati harakati va uning ayniqsa Kaliforniya universiteti Berkli kampusida keng yoyilishi, Reygan siyosiy kompaniyasi populizmi uchun ayni muddao bo‘lib xizmat qilgan.

Gubernatorlikka saylangach u universitetning liberal-demokrat kansleri Klark Kerrni ishdan bo‘shatilishi, kampusdagi protestlarni nazorat qilish uchun politsiya va Milliy gvardiya qo‘shinlarini yuborilishiga boshchilik qilgan.

E’tiborli tarafi, aynan Ronald Reygan gubernatorligi davrida Kaliforniya universiteti tarixida ilk bor o‘qish uchun kontrakt puli joriy etilgan. Bundan ko‘zlangan maqsad ijtimoiy-adolat uchun kurashuvchi talabalar kontingentini kamaytirish bo‘lgan.

Reyganning ushbu siyosati so‘l progressiv doiralari noroziligini kuchaytirgan bo‘lsada, bunday harakatlar uning o‘ng konservstiv doiralarda mashhurligini yanada mustahkamlagan va oxir-oqibatda uni mamlakatni boshqara oladigan shaxs sifatida gavdalantirgan.

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlar sud hokimiyati siyosati sudyalarni tanlash va lavozimiga tayinlash masalasini yana bir bor kun tartibiga olib chiqmoqda.

Oliy sud sudyaligiga nomzodlarning hokimiyatga kelgan prezident tomonidan ilgari surilishi va Kongress Senati tomonidan tasdiqlanishi sud qonun ijodkorlogining muayyan ideologik spektorga qarab disproportsional og‘ib ketishiga olib kelmoqda.

🖼️: New Yorker nashri muqovasi, 22-iyul, 2024-yil

@CJandLP

1767-yilda Birlashgan Qirollik Parlamenti Londondan o'zi egallab olgan koloniyalarni o'zining Fransiya bilan bo'lgan harbiy qarama-qarshiliklaridagi moliyaviy xarajatlar yukini olish uchun tariflar shaklida bir qator soliqlar joriy etadi.

Loyihani taklif etgan Charlez Taunsend nomi bilan ataluvchi Akt bir qator tovarlar, shu jumladan choyga tarif joriy etadi. Massachusetts shtati markazi Bostonda vatandoshlik jamiyati koloniyalarda soliq masalasining Londonda Uestministerda turib hal etilishi qanchalik legitim degan savol turgan va bu 'No taxation without representation!' xitobi bilan ifoda etilgan.

Kolonial administratsiya va aholi o'rtasidagi ziddiyatlar Amerika inqilobi va 1776-yil 4-iyul kuni Mustaqillik dekloratsiyasi bilan yakunlangan.

@CJandLP

Bostondagi Yashil Ajdarho (Green Dragon) bari. 1654-yilda tashkil etilgan ushbu bar inqilobiy Amerikadagi eng ko'hna barlardan biri sanaladi. Tarixchilar bu barni Amerika Inqilobi bosh ofisi deb e'tirof etadi.

Boston choyxo'rligi ham Ozodlik farzandlari tomonidan aynan shu yerda rejalashtirilgan.

@CJandLP

U yoki bu yurisdiksiyalardagi jazo siyosati va ularning variatsiyasi sotsiolog va kriminolog olimlarni anchadan beri o‘ylantirib keluvchi tadqiqot savoli sanaladi. Fandagi hamjamiyat qiziqtiruvchi qora quti o‘z ichiga qanday qilib jazo qonunchiligi va siyosati shakllantiriladi va qarorlar qanday qabul qilinishi haqida javoblarni qamrab olgan bo‘lishi mumkin. Amaldagi tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar strukturaviy noxolisliklar (structural biases) va institutsional dispozitsiyalar bunga ta’sir qiluvchi eng katta faktorlardan biri deb qaraydi.

Qiziqarli tadqiqotlardan birida David Daunes ana shu kabi yurisidiksional farqalanishlarni tushuntirib berishga urinish maqsadida Niderland qirolligi va Birlashgan Qirollikda 1945-1985-yillar mobaynida deyarli bir xil jinoyatchilik o‘sishi trendi kuzatilgan bir vaqtda nima uchun bu Angliyada qamoq darajasining o‘sishi (ikki baravar), Gollandiyada esa uning 50% dan ortiqqa tushgani tahlil qilgan. Daunes nimaga Ingliz hukumatining qamoq jazo formasini kamaytirishga muttasil urinishlariga qaramasdan muvaffaqiyatsizlikka uchragani hamda qanday qilib huddi shu kabi vaziyatda Niderland hukumati ozodlikdan mahrum qilish tizimiga kiruvchi shaxslar oqimini samarali kamaytira olgan degan savolga javob qidirgan.

Daunesga ko‘ra, bu har ikkala jinoiy adliya ‘tizimlar’ning qachalik boshqarish mumkin bo‘lgan bir-biridan tubdan farqlanuvchi birlik ekanligi bilan izohlandi. Angliya va Uelsda, jazo tayinlash trendi hukumatning jazo qarorlari qabul qilish jarayonlarida jazo tayinlsh qarorlarini nazorat yoki koordinatsiya qilish uchun resurs va vositalarga ega bo‘lmaganligi sababli qabul qilingan siyosiy qarorlar natijasida yuzaga kelgan. Angliyaning qamoq indikatorlari oldindan dasturlashtirilmagan jazo tayinlash qarorlarining natijasi o‘laroq yuzaga kelgan. Bu jaryonlarda o‘z mustaqilligini hukumatning aralashuvidan holi deb qarovchi minglab magistrat va sudyalar ishtirok etgan. Niderlandda, boshqa tarafdan, jinoiy adliya tizimi boshqaruvi qamoqxonalar sig‘imi haddan tashqari kengayib ketmasligi uchun katta darajadagi sudyalar, prokurorlar va Adliya vazirligi rasmiylari o‘rtasidagi kollektiv amalga oshirilgan hamkorlikdagi harakatning xosilasidir.

1/2

@CJandLP

O‘sib brogan jinoyatchilik darajasiga turlicha jazo choralari qanday izohlanishi mumkin? Qanday qilib Niderlandlar oshib brogan jinoyatchilikka kamroq qamoq jazosi bilan javob bergan-u, nima uchun bunday qarorga kelingan? Daunesning yondashuvida, jinoyatchilik darajasi, yechilgan jinoyat ishlari darajasi va prokurorlarning diskertsion vakolatlarini chegirib tashlaganda, jazo tayinlashga ta’sir etuvchi qiymatlar jazo tayinlashdagi farqlanishlarning o‘zagini tashkil etadi. Xususan, Angliyada o‘rtacha qamoq jazosining muddati 173 kun bo’lsa, Niderlandiyada bu 83 kunni tashkil etgan. Niderland sudlarida 8.5% jinoiy ayblovlar shaxs ozodligini u yoki bu tarzda cheklash bilan yakunlansa, Angliyada bu ko‘rsatkich 14% ni tashkil etgan.

Daunes nuqtai-nazariga ko‘ra, bu Niderland madaniyati yoki ommaviy sentimentlari bilan emas, jinoiy adliya tizimining xususiyati va uning siyosiy tizim bilan munosabatlari orqali izohlanishi mumkin. Niderland jinoiy adliya tizimidagi asosiy o‘ziga xos xususiyatlar sifatida jinoiy adliya tizimi masalalarini professionallarga qo‘yib bergan koalitsion siyosat uslubiyoti shakllanganligi, ijtimoiy ishning o‘ta rivojlangan tizimi va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash agentliklari faoliyati, sud hokimiyatining o‘ziga xos madaniyati, reabilitatsiya idealining ta’siri hamda jinoyatga javob sifatida ozodlikdan mahrum qilish jazosini qo‘llashni o‘tkir tanqid qiluvchi katta ta’sirga ega Niderlandiya kriminologiyasining Utrext maktabi alohida ajratib ko‘rsatiladi. Bularning ichida, albatta, Niderland prokurorlari va sudyalarining ozodlikdan mahrum qilishga salbiy qarovchi professional ideologiyasi (mazkur orientatsiya ularning huquq maktabidagi ta’limi, kriminologik ekspertizaga ega shaxslar bilan muttasil hamkorligi hamda Natsist hukumronligi davridagi konsentratsiya lagerlari bilan bog‘liq salbiy tarixiy xotirasi ortidan yuzaga kelgan) alohida o‘ringa ega. Olim, oxir-oqibat, kuchli tushuntirish beruvchi qiymatlar qatoriga prokuror va suydalarning huquqiy treningi va sotsializatsiyasini kiritish darkor deb hisoblaydi.

2/2

@CJandLP

Manba: Downes, David. 1988. Contrasts in Tolerance. Oxford, U.K.: Oxford University Press

@CJandLP