Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 16 март, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔸Бүген Казан һәм Түбән Кама һава аланнары якынча өч сәгатькә ябылып торды. Республикада дроннар һөҗүме куркынычы тәртибе гамәлдә булды. Чикләүләр сәбәпле, дистәдән артык очыш тоткарлана. Казаннан Сургутка очарга тиешле очкычны тугыз сәгатькә кичектергәннәр. Уфа һава аланында да очышлар тоткарлана. Бу көчле томан белән бәйле дип яза "Башинформ". Элек машина йөртүчеләргә дә юлларга чыкмаска киңәш ителде.

🔸16 март иртәсендә Дубайның һава аланы вакытлыча очышларны туктатты. Гарәп Әмирлекләре хакимияте моны "дроннарга бәйле хәл" сәбәпле дип аңлатты. Соңрак билгеле булганча, аэропорт янында ягулык мичкәсенең берсендә янгын чыккан. Зыян күрүчеләр юк диелә, әмма иминлек сәбәпле очышларны туктатып торырга булганнар.

🔸Казакъстанда яңа Конституция буенча узган референдумда халыкның 73 проценты катнашкан. Экзитпол нәтиҗәләре күрсәткәнчә, тавыш бирүчеләрнең күпчелеге яңа Конституцияне хуплаган. Нәтиҗәләр тиздән билгеле булачак.

🔸Лондонда Израилгә каршы һәм Иранны яклап узган каршылык чарасында 12 кеше тоткарланган. Бу хакта Би-би-си яза. Рамазан аеның соңгы җомгасында мөселманнар әл-Кудс көнен билгели. Иерусалим шәһәрен "әл-Кудс" (изге) дип атаган мөселманнар бу көнне фәләстиннәргә теләктәшлек белдереп урам җыеннары уздыра. Быел хакимият йөрешкә рөхсәт бирмәде, шуңа мөселманнар аны митинг буларак уздырды. 12 кеше тыелган оешманы яклаган һәм көч куллану янаулары өчен кулга алынган.

🔸Һиндстанның Одиша штаты хастаханәсендә чыккан янгын нәтиҗәсендә ким дигәндә ун кеше һәлак булган дип хәбәр итә Reuters. Янгын җәрәхәтләр һәм ашыгыч ярдәм күрсәтү бүлегендә чыккан.

@azatliqradiosi

Көн язмасы: Берлин сәхнәсендә татар тамашасы: яңа мөһаҗирләр Исхакый әсәрен сәхнәләштерде

13–14 мартта Берлинда Ballhaus Prinzenallee театрында яңа буын татар мөһаҗирләре беренче тапкыр татар телендә спектакль тәкъдим итте. Яшьләр Гаяз Исхакыйның "Ул әле өйләнмәгән иде" әсәренә нигезләнеп куелган "Чыганак" спектаклен сәхнәләштерде.

Ике көндә дә зал тулы булды. Тамашаны карарга Германиядән генә түгел, Европаның башка илләреннән дә татарлар килгән иде. Залда алман тамашачылары да күренде. Спектакль алмаш-тилмәш ике телле - алман һәм татар - субтитрлары белән барды.

Тамашачыга бүген бар милләткә дә, читкә китәргә мәҗбүр булган яңа буын мөһаҗирияткә дә актуаль темалар — катнаш никах, милли үзаң, татарлыкны саклап калу, үз тамырларыңа тугрылык мәсьәләләре күтәрелгән әсәр тәкъдим ителде. Исхакый әсәренә нигезләнсә дә, ул конкрет тарихи чорга бәйләнмәгән иде, XX гасыр башы хәзерге заманага үрелеп барды.

Спектакльнең төп герое — мулла улы Шәмси (Айзат Шәймәрданов). Язмыш аны Германиягә китерә. Ул кибетче (приказчик) булып эшли һәм алман театрында шулай ук сату ярдәмчесе булып эшләүче алман кызы Анна (Назлыгөл Минһаҗева) белән таныша.

Шәмси — бер яктан үткен һәм чая, икенче яктан төп карар кабул итәргә кыенсынучы, шикләнүчән ир итеп күрсәтелә. Анна исә киресенчә игътибарлы, ярдәмчел, мөлаем хатын. Аларның дуслык мөнәсәбәтләре тора-бара тирәнәя, нәтиҗәдә никахсыз килеш башта бер, аннары икенче кызлары туа. Әмма шул ук вакытта Шәмси тамаша буена диярлек киләчәктә татар кызына өйләнеп, татар гаиләсе кору турында хыяллана. Ул "Анна белән араларны өзәм дә, татар кызына өйләнәм" дигән уй белән яши. Шәмси яраткан кызларының аналары белән чиркәү янында йөрүен күргәннән соң кире авылына кайтып китә, татар кызына өйләнергә яучы җибәрә. Әмма Аннадан "кызлар сине сагына, "папа-папа" дип өзгәләнә" дигән хатын алгач, ул тагын ике ут арасында кала. Спектакль нәкъ менә шушы хәлдә тәмамлана.

Спектакль башында да, азагында да тамашачыга дөньяда һәр минут саен нинди дә булса бер тел югалуы, Гаяз Исхакыйның "200 елдан соң инкыйраз" әсәре язылганнан соң инде 120 ел узуы турында әйтелә.

Моннан тыш, Берлин тамашасында вербатим алымы да кулланылды - яшьләр спектакльгә әзерләгәндә катнаш никахта булган берничә кешедән интервьюлар алган һәм аларның катнаш никахлар нинди авырлыклар китерә алуы турындагы уйларын сүзгә-сүз тамашачыга тәкъдим итте.

Тулырак 👉монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Казакъстанда кичә узган референдумда яңа Конституция өлгесе өчен 7,9 миллион кеше, ягъни 87,15 процент яклап тавыш биргән.

Каршы булучылар саны 898 меңнән арткан (9,8 процент). Бу хакта Үзәк сайлау комиссиясенең беренчел мәгълүматларында әйтелә.

Бюллетеньдә: "2026 елның 12 февралендә массакүләм мәгълүмат чараларында бастырылган Казакъстан республикасы яңа Конституциясе өлгесен кабул итәсезме?" дигән бер генә сорау булган.

Тавыш бирү нәтиҗәләре рәсми игълан ителгәнче үк президент Касыйм-Җомарт Токаев 15 мартның яңа Конституция көне булачагын белдерде. 1996 елдан бирле Конституция көне 30 августта билгеләп үтелә иде.

Яңа Конституция өлгесенең төп үзгәрешләренең берсе — парламентны ике пулатлыдан бер пулатлы итеп үзгәртү һәм аны корылтай дип атау. Корылтай 145 әгъзадан торачак. Алар биш елга партия исемлекләре буенча сайланачак.

Тел турында маддәгә дә үзгәреш кертелгән. Өлгене яклаучылар моны әһәмиятле дип саный, ә каршы булучылар исә бу үзгәрешнең асылда берни дә үзгәртмәвен әйтә.

Өлгенең 9нчы маддәсенең 2 нче пунктында: "дәүләт оешмаларында һәм җирле үзидарә оешмаларында казакъ теле белән беррәттән урыс теле дә рәсми кулланыла" дип язылган. Гамәлдәге версиядә исә "беррәттән" урынына "тигез дәрәҗәдә" дигән сүз кулланыла.

Казакъ телле активистлар арасында бу пунктны бөтенләй алып ташларга чакырулар яңгырады. Алар Конституциядә дәүләт теле итеп бары тик казакъ теле генә билгеләнгән норма калырга тиеш дип саный.

Яңа Конституциядә тагын нинди үзгәрешләр булачагы турында 👉Азатлык Радиосы сәхифәсендә укыгыз.

@azatliqradiosi

Русия контролендәге Акмәчетнең Киев район мәхкәмәсе Кырымда тоткарланган дүрт мөслимәне сак астында калдыруны 14 июньгә кадәр озайтты.

Бу хакта адвокат Эмил Курбединовка сылтанып «Кырым теләктәшлеге» хәбәр итә.

Утырышка мөслимәләрнең туганнары да килгән. Насиба Саидованың әнисе Динара Июпова әйтүенчә, утырыш ябык ишекләр артында узган һәм туганнарны кертмәгәннәр. Шулай ук аларны карарны игълан иткәндә дә эчкә үткәрмәгәннәр. Июпова сүзләренчә, алар кызларын бары «бер мизгелгә» генә күреп калган.

Адвокат белдерүенчә, утырыш барышында Федераль иминлек хезмәте (ФСБ) тикшерүчесе мөслимәләргә чикләү чарасын үзгәртсәк, алар шаһитларга басым ясарга һәм качарга мөмкин, чөнки Украина ватандашлыклары бар дигән. Ни өчен аларның өй сагына җибәрелмәве аңлатылмаган.

▪️Русия аннексияләгән Кырымда "Хизб-ут-Тәхрир" эше нигезендә тоткарланган Эсма Ниметулаева, Насиба Саидова, Эльвиза Алиева һәм Фавзия Османова 15 октябрьдә сак астына алынды.

@azatliqradiosi

Татарстан Русия хәрбиләре басып алган Украинаның Лисичански һәм Рубежное шәһәрләренә тагын һуманитар ярдәм җибәргән

Республика һәрвакыттагыча ярдәмне мулдан бирә. Бу юлы һуманитар ярдәм 17 машинада җибәрелгән. Бу хакта Татарстан рәисе Рөстәм Миңнеханов үз Телеграм-каналында язды. Шунда ук Украинага каршы сугышучы хәрбиләргә дә өлеш каралган. Барлыгы 250 тонналык ярдәм.

«Махсус хәрби операциядә катнашучыларга, Лисичанск һәм Рубежное шәһәрләрендә яшәүчеләргә гуманитар ярдәмне әзерләүдә бар республика халкы, барлык районнар, күп кенә предприятияләр һәм иҗтимагый оешмалар катнаша. Татарстан янәшә!» дип язган Миңнеханов.

Моңа кадәр Татарстан президенты Миңнеханов мәктәпләрне берьюлы төзекләндереп булмаячак, чөнки Татарстан Украина сугышы өчен эшли диде. Аннан мәктәп, балалар бакчасы һәм өстәмә белем бирү оешмаларын төзекләндерүне сораганнар иде. Татарстанда юллар төзелеше һәм төзекләндерүгә чыгымнар да ике тапкырга кимеде.

▪️2026 елда республика бюджеты 13,8 млрд сумлык дефицит белән кабул ителде.

@azatliqradiosi

13–14 мартта Берлинда Ballhaus Prinzenallee театрында яңа буын татар мөһаҗирләре беренче тапкыр татар телендә спектакль тәкъдим итте.

Яшьләр Гаяз Исхакыйның "Ул әле өйләнмәгән иде" әсәренә нигезләнеп куелган "Чыганак" спектаклен сәхнәләштерде.

Тамашаны танылган режиссер,Тинчурин театрының баш режиссеры Айдар Җәббаров әзерләде.

Ул премьерага бер көн кала үзе дә Берлинга килде, ә моңа кадәр репетицияләр нигездә онлайн форматта алып барылды.

Тамаша читтә тамырларыңны югалту проблемына багышлана.

@azatliqradiosi

АКШ режиссёры Дэвид Боренштейн һәм Уралдагы Карабаш шәһәреннән видеограф Павел Таланкин төшергән «Mr. Nobody Against Putin» ("Мистер Беркем дә түгел Путинга каршы") дигән картина «Иң яхшы документаль фильм» номинациясендә «Оскар» бүләгенә лаек булды.

Бүләкләү тантанасында Таланкин урыс телендә чыгыш ясады.

"Дүрт ел дәвамында без йолдызларга карап, иң зур теләгебезне телибез. Бик мөһим теләк. Әмма кайбер илләрдә күктән атылган йолдызлар урынына бомбалар төшә һәм дроннар оча. Киләчәгебез хакына, барлык балаларыбыз хакына, әйдәгез барлык сугышларны туктатыйк. Хәзер үк", диде ул сәхнәдән.

33 яшьлек Таланкин Чиләбе өлкәсенең Карабаш шәһәрендә яшәгән һәм әнисе белән бер мәктәптә эшләгән, дәүләт бәйгеләрендә откан. Аның тормышы, күпләрнеке кебек үк, 2022 елның февралендә, Владимир Путин Украинада сугыш башлагач үзгәрә. Мәктәптә милитаристик пропаганда дәресләре барлыкка килә, һәм, Мәгариф министрлыгы күрсәтмәсе белән, Таланкин алар турында хисап бирүче видеолар төшерә башлый. 2024 елның июнендә ул Боренштейн белән бергә фильм ясар өчен, төшерелгән материал белән Русиядән китә.

Русия хакимиятен яклаучы медиаларда фильмны «русиягә каршы» дип атадылар. Картина чыккач, Таланкин эшләгән мәктәпкә күәт структуралары хезмәткәрләре килгән. Анда китапханәче булып эшләгән һәм вакыт-вакыт укытучыларны алыштырган аның әнисе эштән китәргә мәҗбүр булган, дип хәбәр итте җирле медиалар.
Төбәк басмалары мәгълүматына караганда, Карабашта ул «шартлаган бомба эффекты» тудырган. Z-каналларда Таланкинны хыянәтче дип атаганнар.

Элек Азатлык Радиосында Павел Таланкин белән әңгәмә чыккан иде👉 монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 17 март, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔹Русия түрәләре Max мессенджерына ышанып бетми. Аның өчен аерым телефоннар һәм сим-карталар сатып алалар, дип яза Faridaily.

🔹Ирандагы сугыш аркасында Трамп Кытайдан Си Цзиньпин белән очрашуны бер айга кичектерүне сораган. Трамп Кытайга эш сәфәре 31 марттан 2 апрельгә кадәр планлаштырылган иде.

🔹Әфганстан хакимиятләре белдерүенчә, Пакстанның Кабулдагы наркология хастаханәсенә һөҗүме нәтиҗәсендә 400 кеше һәлак булган.

🔹Берләшкән Гарәп Әмирлекләре үз һава киңлегендә очышларга вакытлыча тыю кертте.

❗️❗️Фәрит Мөхәммәтшин Татарстан Дәүләт шурасы рәислегеннән китте

Татарстан Дәүләт шурасының 19нчы утырышында Фәрит Мөхәммәтшин Татарстан парламенты рәисе вазифасыннан вакытыннан алда китү турында карар кабул итүен белдерде.

Татарстан Дәүләт шурасы рәисе вазифаларын Марат Әхмәтовка йөкләделәр

Мөхәммәтшин Дәүләт шурасының шәрфәле рәисе булып калачак. Әлеге вазифа бүген кертелде.

Аңа хезмәт хакы түләнми, ләкин Дәүләт шурасы эшендә катнашу, утырышларда чыгыш ясау һәм тәкъдимнәр юллау хокукы бирелә. Моннан тыш, утырышлар залында даими урын, парламент бинасында эш кабинеты һәм транспорт карала.

Шәрәфле рәиснең эшен Дәүләт шурасы идарәсенә кергән секретариат тәэмин итәчәк, ә чыгымнар казна хисабына капланачак.

Фәрит Мөхәммәтшин Татарстан парламентын 30 еллап җитәкли, аңа быел 79 яшь тула.

2023 елда рәислектән китү ихтималы турында белдергән иде, әмма соңрак "намусым һәм тәрбиям кушмый" дип китмәячәген әйтте.

2024 елда ул янә парламент спикеры булып сайланды.

Европадагы кырым оешмалары ассамблеясе ПАСЕны кырымтатарлар депортациясен "геноцид акты" дип танырга чакырды

Европадагы кырым оешмалары ассамблеясе (АКО) вәкилләре Венада Европа Шурасы Парламент ассамблеясе (ПАСЕ) президенты Петра Байр белән очрашты. Очрашуда кырымтатарларның тарихи хәтере, аннексияләнгән Кырымда дәвам иткән репрессияләр һәм сәяси тоткыннар хәле турында сөйләштеләр.

АКО президенты Элвис Чолпух ПАСЕны 1944 елдагы кырымтатарлар депортациясен "геноцид акты" дип тану турында резолюция башларга чакырды. Аның сүзләренчә, бу фаҗиганең нәтиҗәләре бүгенгә кадәр кырымтатарлар тормышына йогынты ясый, ә Кырымда Русия хакимиятенең хәзерге сәясәте ярымутрауның җирле халкына карата алып барылган репрессив сәясәтнең дәвамы булып тора.

Байр исә Кырымда кеше хокуклары бозылуы дәвам итүенә, шул исәптән сәяси активистларны, журналистларны һәм җирле халык вәкилләрен эзәрлекләүгә җитди борчылу белдерде. Ул сәяси тоткыннар язмышына халыкара җәмәгатьчелек игътибарын җәлеп итү һәм аларның хокукларын яклау мөһимлеген әйтте.

1944 елны 18 маенда Кырым татарларының зур өлеше тарихи ватаннарыннан Үзәк Азиягә, Свердлау, Пермь, Тула, Кострома өлкәләренә, Мари Иленә куыла. Кырымтатар милли хәрәкәте туплаган мәгълүматка караганда, халыкның 46,2 проценты — балалар, хатын-кызлар, картлар һәлак була.

Тулырак монда укыгыз: https://smarturl.click/XDbl6

Биш ел эчендә Татарстанда өйдә укучы балалар саны 3,3 тапкыр арткан

Татарстан Дәүләт шурасының бүген узган утырышында балалар омбудсмены Светлана Захарова депутатлар алдындагы хисабында өйдә укыту мәсьәләсенә кагылды.

Аның сүзләренчә, мондый форматка күчүче балалар саны арта: 2020-2025 елларда алар саны 3,3 тапкырга арткан— 1099 баладан 3568 балага җиткән.

Балаларның бер өлеше аттестация уза алмый, чөнки кайбер ата-аналар аны мәҗбүри түгел дип саный, дип борчылуын белдергән Захарова. Нәтиҗәдә балалар нинди белем алуын, аларның имтиханнар тапшыру-тапшырмавын контрольдә тоту кыенлаша.

Омбудсменны лицензиясез эшләүче онлайн-мәктәпләр дә борчый: аның сүзләренчә, алар «сыйфатсыз белем» бирә.

«Без бу белем алу формасына каршы түгел, әмма кайбер очракларда балага сыйфатлы белем алу хокукы бозылуы гына түгел, ә гаиләдәге имин булмаган хәлләрне яшерү очраклары да ачыклана», — дигән Захарова.

Хәзер парламент белән бергә өйдә укучы балаларны ел ахырындагы аттестацияне мәктәптә, күзгә-күз форматта үтәргә мәҗбүр итәчәк канун өлгесе әзерләнә.

Былтыр Татарстан мәгариф министры Илсур Һадиуллин да өйдә укучылар саны артуына ризасызлык белдергән иде.

2024-2025 уку елында гаиләдә белем алучы укучылар саны 1215 кешегә (50%ка диярлек) арткан.

— Бу тәртипсезлек! Мәктәп мөдирләрен игътибар итәргә чакырам, бу – беренче чираттагы бурыч. Сез Татарстан президентының [бу мәсьәләгә] мөнәсәбәтен беләсез. Шулай эшләп булмый инде, үсеш – 1215! Иң зур арту — дип зарланды министр.

▪️Моңарчы Татарстан прокуроры да балаларны өйдә укыту өлкәсендә "тәртип кертергә" чакырган иде. "Бу мәсьәләгә җитәрлек игътибар булмау үсмерләрне экстремизмга җәлеп итүгә җирлек тудыра", дигән иде ул.

▪️Ул чакта мәгариф белгече Марат Лотфуллин өйдә белем бирүне сайлау – ата-ананың хокукы, дип аңлаткан иде. Гаиләдә укыту балага милли тәрбия бирү, социальләшү ягыннан күпкә өстенлекле чара булырга да мөмкин, дип саный ул.