#вілейка #sacral_urban
Ёсць у Вілейцы цікавы помнік. Прысвечаны экспедыцыі Канстанціна Тышкевіча па рацэ Вяллі ў 1856 годзе. Вынікі яе ён апублікаваў у сваёй працы «Вялля і яе берагі», дзе сабраныя краязнаўчыя, этнаграфічныя, геаграфічныя звесткі. Знайшоў скарочаную версію ў беларускім перакладзе гэтай працы, каб прачытаць тую частку, што не давала спакою: а на чым граф Тышкевіч сплаўляўся па гэтай самай Вяллі? І знайшоў.
План быў такі: пяць суднаў былі выраблены ва ўласным маёнтку ў Лагойску, прывезены да вёскі Камень, дзе іх дапілавалі і спусцілі на ваду. Галоўнае судна «Марыя», паруснік 16 на 5 аршынаў (каля 11х3,5м). Чатыры дапаможных судна са скарбам, кухняй і іншымі прышпіламі. Усе з завостраным дном.
Я вось сплаўляўся па Вяллі і ведаю, што гэта даволі плыткая рака. І гэта таксама цікавы момант. У тыя часы рака была глыбейшая? Ці як вырашалася пытанне мялізнаў? Пэўныя адказы знайшліся.
Мясцовы шляхціц, пан Снежка, прапанаваў Тышкевічу замяніць ягоныя караблікі на свае лайбы (паруснік з пляскатым дном), бо добра ведаў асаблівасці ракі. Граф часткова пагадзіўся, але вырашыў, што прыгожая «Марыя» застанецца. Такім чынам 5 чэрвеня з вёскі Камень адплыла 3 з меркаваных 5 суднаў. Праз мілю «Марыя» села на дно. Цвёрда і дакладна. Прыйшлося вярнуцца на старт. Пан Снежка выдаў Тышкевічу яшчэ адну лайбу. У выніку экспедыцыя змясцілася на дзвюх Снежкавых суднах і скончылася ў горадзе Коўна (суч. Каўнас). Посьпех!
А ў каментары закіну чытво Тышкевіча.

ПС: мо недзе на дне Вяллі дагэтуль можна знайсці кавалкі "Марыі" ды нейкі скарб, што згубіўся ў вадзе пры разгрузцы?
ППС: дарэчы, экспедыцыя пачалася раней, ля самых вытокаў ракі, але там усё было пешшу ўздоўж берагоў, бо рэчышча яшчэ маленькае, не дазваляла нават сплаўляць лес.

#sacral_data
У красавіку ўспаміналі аўтара аднаго з ранніх дыярыюшаў (дзённікаў) у Беларусі з цікавымі ўспамінамі пра гістарычныя падзеі – Багуслава Казіміра Маскевіча. А сёння народзіны яшчэ больш ранейшага прадстаўніка гэтага жанру, бацькі вышэй згаданага – шляхціца Самуіла Маскевіча, што нарадзіўся 17 ліпеня 1580 года.
Успаміны яго пачынаюцца са шляхецкага рокашу, дзе сам сабж быў на каралеўскім баку. Але найбольш цікавыя падзеі, што ў расейскай гістарыяграфіі называюць «Смутай», у якіх пан Маскевіч прымаў непасрэдны ўдзел. Давайце трошкі прасякнемся тымі прыгодамі праз выдзертыя з кантэксту цытаты:

“У пытанні веры сярод простага люду [пануе] вялікае невуцтва. Калі кароль падышоў да Смаленска, навакольны люд начаў уцякаць з быдлам у лясы, беручы з сабой з дому i абразы, на якія ўскладае празмерныя спадзяванні. Таму калі нашыя, шукаючы ў лесе спажывы, натрапілі на ix i адабралі быдла, яны, гневаючыся на абразы, на знак ганьбы паразвешвалі ix на дрэвах дагары, кажучы: «Мы молімся вам, a вы нас ад Літвы не ўбераглі»

“нам там аказалі мілы прыём, папы паводле тамтэйшага звычаю сустрэлі нас з абразамі, з хлебам-соллю. Тут прабылі мы тыдзень; штодня прыбывалі са Сталіцы маскоўцы са свежымі навінамі, што ўжо, ужо з адчыненымі брамамі чакаюць нашага прыходу.
Самазванец, [які перабываў] у Калузе, калі даведаўся пра выграную намі бітву i пра тое, што маскоўцы ўжо адправілі Шуйскага ў манастыр, таксама паспяшаў з Калугі да Сталіцы i спыніўся з другога боку, за мілю ад Масквы, разам з Янам Сапегам, усвяцкім старостам. Гэта спарадзіла сярод маскоўцаў разлад, бо народ аддаваў перавагу яму, a баяры каралевічу”

“нашыя, не стрымліваючы сябе, не здаволіўшыся замірэннем, паводзіліся настолысі пыхліва, што бралі любую ўпадабаную рэч, нават у самых знатных баяраў гвалтам адымаючы жонак i дачок. Тое надзвычай абурыла маскоўцаў, i сапраўды было за што. Па нашай парадзе, каб запабегчы тым злоўжыванням, яны пагадзіліся на грашовую аплату нашага пастою (па 30 злотых на каня), самастойна збіраючы яе з городов праз сваіх пасланцоў”

“Некалькі тыдняў пражылі ва ўзаемным недаверы. Нібы й сябруем з імі, a за пазухай камень, як у ix кажуць; бываем адзін у аднаго на банкетах, a ўсё ж яны нам не давяраюць. Мы таксама мусілі захоўваць вялікую асцярожнасць”

“Той, напіўшыся, стрэліў некалькі разоў у абраз Найсвятой Багародзіцы, намаляваны на муры тае брамы, на што баяры прыслалі пану Гасеўскаму скаргу. У коле яго асудзілі на смерць i, адцяўшы рукі, кінулі ў вогнішча i спалілі на стосе перад той самай брамай”

“Паўсюль вельмі шмат як мураваных, так i драўляных цэркваў, i калі ва ўсіх цэрквах пачыналі званіць на абедню, здавалася, што чуеш штосьці неверагоднае. Мы ж усё гэта за тры дні ператварылі ў попел, такая вялікая краса гэтага места згінула за даволі кароткі час; уцалелі толькі два замкі Крым i Кітайгарад, у якіх мы самі ратаваліся ад агню. Пазней яны спалілі i Кітайгарад, a Крым мы пакінулі цэлым”

“Пан Сапега, нядоўга пахварэўшы, памёр у Сталіцы 8 iulii. Войска, што было пад яго камандаваннем, 18 iulii, праз паўтара тыдня па яго смерці, разышлося са Сталіцы па валасцях: не хацела падначальвацца ні нашаму рэгіментару, ні каму іншаму, трымалася свайго інтарэсу, рабіла набегі, прыпякала маскоўскія азадкі i таму добра пачувалася. Каралю не служыла, за выключэннем некалькіх тыдняў, адбытых пад Сталіцай, але ўсё ж узяло плату за 10 чвэрцяў. Цела п. Сапегі вазілі за сабой, пазней адправілі ў Літву”

“Кароль, даведаўшыся пра выхад нашых войскаў са Сталіцы (ён ніяк не мог зразумець прычыны i не даў веры дэкларацыі нашых паслоў), загадаў адправіць ва ўсе гродскія суды ўніверсалы, што ідзе з Масковіі свавольнік, якога трэба паўсюль біць i не пускаць”

І ў канцы трошкі больш жыццясцвярджальнага:

“25 februarii 1615 ездзіў з п. Міхалам Храптовічам у Падароск, у сваты да маёй дваюраднай сястры, паненкі Разаліі Аўсянай.
1 сакавіка у Падароску, на мясапуст п. Храптовіч даваў паненцы марцыпаны”

А ў каментарах можна пачытаць дыярыюш цалкам.