آی چایا ووردو 🌼 ay çay,a vurdu

گۆن اه یلشدی ،
اۆزۆنگنن اؤپه ؛
گۆل سؤیلشدی ،
یازێنگنان یاپا ؛
باغ آیناشدێ ،
نازێنگنان قاپا ؛
آی چایا ووردو ،
سوْیونگو په یله یه .

لاچچێن

🌼🌼🌼

Gün əyləşdi ,
Üzüngnən öpə ;
Gül söyləşdi ,
Yazıngnan yapa ;
Baq aynaşdı ,
Nazıngnan qapa ;
Ay çaya vurdu ,
Soyungu pəyləyə .

🌼🌼🌼

اه یلشدی : فرود آمد
اؤپه : ببوسد
سؤیلشدی : سخن به میان آورد ، مذاکره کرد
یاز : بهار ، شکوفه
یاپا : بگستراند ، به فعل در آورد ، ایجاد کند
آیناشدێ : دست به دامن شد ، گلاویز شد
قاپا : بگیرد
چایا ووردو : وارد رود شد
سوْی : شاخ و برگ ، نژاد
په یله یه : رد یابی کند

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

نیج ائتسینگ یوْخسول ❌
Nic etsing yoxsul ❌

نه قالماگ یئری دیر دونیا ،
نه اؤلمگ یئری ؛
نیج ائتسینگ یوْخسول ؟

نه پول وارێ ،
یاشاماگ ایچین یئر آلا ؛
نه گۆج وارێ ،
اۆشۆمگ ایچین گوْر بولا .

قالاندا آجێندان اؤلر ،
اؤلنده مزارسێز قالار ؛
نیج ائتسینگ یوْخسول ؟

لاچچێن

❌❌❌

Nə qalmag yeri dir dunya ,
Nə ölməg yeri ;
Nic etsing yoxsul ?

Nə pul varı ,
Yaşamag için yer ala ;
Nə güc varı ,
Üşüməg için gor bula .

Qalanda ,
Acın,dan ölər ;
Ölən,də məzarsız qalar ;
Nic etsing yoxsul ?

❌❌❌

قالماگ : ماندن
اؤلمگ : مردن
نیج ائتسینگ ؟ : چه کار کند ؟
یوْخسول : ندار ، فقیر ، بیچاره
یاشاماگ : زندگی کردن
یئر آلا : مکانی بخرد
اۆشۆمگ : از سرما لرزیدن ، یخ کردن
گوْر بولا : قبری پیدا کند
قالاندا : با زنده ماندن
آجێندان : از گرسنگی
اؤلنده : با مردن
مزارسێز : بدون قبر

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin

نه دئیم 💫 nə deyəm

هئچ یوْلا ،
قاناه اوْلماز وایالێ کؤیلۆم ،
نه دئیم سنه .

یا سنی ،
یئتیشمیش شراب تک ،
خورپ - اونان ایچه سی ،
تا تیشغی سینه .

یا سنی ،
بیتیشمیش انار تک ،
کورچ - اونان یئیه سی ،
تا ایشته سؤنه .

لاچچێن

💫💫💫

Heç yola ,
Qanah olmaz vayalı köylüm ,
Nə deyəm sənə .

Ya səni ,
Yetişmiş şərab tək ,
Xurpunan içəsi ,
Ta tişği sinə ;

Ya səni ,
Bitişmiş ənar tək ,
Kurçunan yeyəsi ,
Ta iştəh sönə .

💫💫💫

وایالێ : حسرتمند ، مشتاق
کؤیلۆم : قلبم
هئچ یوْلا : به هیچ طریقی
قاناه : راضی ، خشنود
یئتیشمیش : رسیده ، پخته شده
خورپ : قورت دادن یکباره ی آب یا شراب همراه با صدا
تیشق : عطش
سینه : برطرف شود
بیتیشمیش : پیوند خورده ، پیوندی
کورچ : گاز زدن سیب یا انار همراه با صدا
ایشته : تلفظ دیگر ایستگ ، میل به غذا ، اشتها
سؤنه : خاموش شود

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

بیر خیتیق 🌼 bir xitiq

ایشق یانێ بیر پیتگ ،
بی قورونگ بال آچا ،
اققیشه گؤینۆنگه .

ایشق یانێ بیر پیتش ،
بی ملال بال سچه ،
آککیشا ائینینگه .

ایشق یانێ بیر خیتیق ،
تنینگنن تئز گچه ،
انگیشه به ینینگه .

لاچچێن

🌼🌼🌼

İşq yanı bir pitəg ;
Biqurung bal aça ,
Əqqişə göynüngə .

İşq yanı bir pitəş ;
Biməlal bal səçə ,
Akkışa eyningə .

İşq yanı bir xitiq ;
Təningnən tez gəçə ,
Əngişə bəyningə .

🌼🌼🌼

پیتگ : پروانه ، نامی برای دخترها
بی قورونگ : بدون خرد کردن و ساییدن ، بدون آرد کردن ، بیصدا
قورونگ : آرد
بال آچا : پرواز کند
اققیشه : جست و خیز کند ، به سویت حرکت کند
گؤینۆنگه : به قلبت
پیتش : زنبور عسل ، نامی برای دخترها
بی ملال : بیشمار ، بی اندازه ، بسیار / کلمه ی ملال در توْرکی سومری به شکل mala آمده
mala :
as much as there is
بال سچه : عسل برگزیند
آککیشا : محکم بگیرد ، گلاویز شود ، مزاحمت ایجاد کند ، آزار برساند / کلمه ی آککێش در توْرکی سومری به شکل akuš آمده
akuş :
toil
ائینینگه : جسمت ، وجودت
خیتیق : قلقلک
تئز گچه : زود بگذرد
انگیشه : سایه بیفکند ، بچسبد ، بر رویت بیفتد
به ینینگه : به مغزت

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

مجگ 💢 məcəg

بیر یئل اسدی ارجینه ،
خیرینج باسدێ خرجینه ؛
مجگ دۆشدۆ دغزه .

بولوت اوْنو سسله دی ،
یاغێش اوْنو ایسلادێ ،
بیر جه دۆمه بیتیشدی .

یئر و یوردو دار ایدی ،
قره نگی ایدی ، تار ایدی ،
گؤیدن مدد ایسته دی .

گۆنش اوْنا جان وئردی ،
دغز اوْنا یان وئردی ،
بیر جه بیتگی گؤیردی .

مونو دئمیش بیلیجی ،
اله سالسانگ ایپ اۆجۆ ،
سککیز - لمه هؤره رنگ .

لاچچێن

💢💢💢

Bir yel əsdi ərcinə ,
Xirinc basdı xərcinə ,
Məcəg düşdü dəğəzə .

Bulut onu səslədi ,
Yağış onu isladı ,
Bir cə dümə bitişdi .

Yer o yurdu dar idi ,
Qərəngi idi , tar idi ,
Göydən mədəd istədi .

Günəş ona can verdi ,
Dəğəz ona yan verdi ,
Bir cə bitgi göyərdi .

Munu demiş bilici ,
Ələ salsang ip ucu ,
Səkkiz,ləmə hörərəng .

💢💢💢

ارجین : درختی بسیار مقاوم از نوع بادام کوهی با چوبی سخت و محکم
خیرینج : درختچه ای شبیه سیم خاردار ، تیغ خاردار ، کنایه از خشم ، کینه ، لجاجت
خرج : خزانه ، مخزن ، انبار
مجگ : دانه ی ارژن
دغز : تَرَک سنگ ، درزه ی سنگ شکسته
سسله دی : صدا زد
ایسلادێ : خیساند
دۆمه : برجستگی ، ابتدای جوانه
بیتیشدی : پیوند خورد ، جوش خورد ، رویید
یئر و یورد : مکان ، جایگاه
یان وئردی : خودش را کنار کشید ، جایی باز کرد
بیر جه : یک عدد
بیتگی : گیاه
بیلیجی : بسیار دانا ، علامه
اله سالسانگ : اگر به دست آوری
اوج : ابتدا ، اول ، بالا
سککیز - لمه : طناب هشت لایه
هؤره رنگ : میبافی

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

قێلب ⛓ qılb

قێلب یامان دور ،
ایککیجه یوْل وار :
یا اؤرکنی سیرره سیگ ،
قهله دن آتلایاگ ؛
یا کؤکنده قالاسێگ ،
قوسسادان چاتلایاگ .

لاچچێن

⛓⛓⛓

Qılb yaman dur ,
İkkicə yol var :
Ya örkəni sirrəsig ,
Qəhlədən atlayag ;
Ya kökəndə qalasıg ,
Qussadan çatlayag .

⛓⛓⛓

قێلب : افسار ، کمند ، گرفتاری ، مشکلات
یامان : سخت ، دشوار ، محنت ، غم
ایککیجه : دو تا
اؤرکن : طناب ، بند
سیرره سیگ : باید بزداییم ، باید دور کنیم
آتلایاگ : بجهیم ، بپریم
قهله : مکان محصور
کؤکن : پابند ، پابندی فلزی مخصوص مجرمان
قالاسێگ : باید بمانیم
قوسسا : اندوه ، خشم
چاتلایاگ : منفجر شویم

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

قیز اوْلدو 🌼 qiz oldu

گۆن گۆلدۆ ،
قیز اوْلدو ؛
آی بولدو ،
قوْز اوْلدو ؛
گۆل آلدێ ،
ناز اوْلدو ،
باغ بیلدی ،
یاز اوْلدو .

لاچچێن

🌼🌼🌼

Gün güldü ,
Qiz oldu ;
Ay buldu ,
Qoz oldu ;
Gul aldı ,
Naz oldu ;
Bağ bildi ,
Yaz oldu .

🌼🌼🌼

قیز اوْلدو : دختر متولد شد
آی بولدو : ماه پیدا کرد
قوْز : شیک ، شاد ، مغرور

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin

یارانگێ گیزلت 💢 yarangı gizlət

گزمیشم ، گزمه سن ؛
یار یوْخ ، یارانگێ گیزلت .
قیزمیشم ، قیزمه سن ؛
قار یوخ ، قارانگێ ایزلت .
سیزمیشم ، سیزمه سن ؛
تارێدان چارانگێ اؤزلت .

لاچچێن

💢💢💢

Gəzmişəm , gəzmə sən ;
Yar yox , yarangı gizlət .
Qizmişəm , qizmə sən ;
Qar yox , qarangı izlət .
Sizmişəm , sizmə sən ;
Tarıdan çarangı özlət .

💢💢💢

گزمیشم : جستجو کرده ام
یارانگێ گیزلت : زخمت را پنهان کن
قیزمیشم : داغ شده ام ، تحریک شده ام ، عصبانی شده ام
قار : برف ، بزرگی ، عظمت
قارا : سیاه ، تیره ، سایه ، نوکر ، غلام ، قهرمان
ایزلت : ردش را پیدا کن ، به دنبالش باش
سیزمیشم : از صافی گذرانده ام ، درک کرده ام
قئیب : پنهان ، تلفظ دیگر قئیم یا قه یم
چارا : علاج ، معالجه
اؤزلت : چشم انتظار باش

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

پیلیش سۆمۆگ 💢 piliş sümüg

« یاغ ایلنمز ، سوْی ایتمز »
چای بولانماز ، چوْو یاتماز ؛
سیرچگلی یینگ سوْیو ویل ،
آلێشغان دیر ، ترک ائتمز ؛
شورراباسێ چوْخ رقیق ،
قره قوردو باش توتماز ؛
پننوْو ائتمیش ، سویو هئل ،
داغێلغاندا یئر توتماز ؛
زده لی یی ساغ بیلمه ،
پیلیش سۆمۆگ ساغ بیتمز .

لاچچێن

💢💢💢

" Yağ ilənməz , soy itməz "
Çay bulanmaz , çow yatmaz ;
Sirçəgliying soyu vil ,
Alışğan dir , tərk etməz ;
Şurrabası çox rəqiq ,
Qərə qurdu baş tutmaz ;
Pənnow etmiş , suyu hell ,
Dağılğanda yer tutmaz ;
Zədəliyi sağ bilmə ,
Piliş sümüg səq bitməz .

💢💢💢

ایلنمز : خراب نمیشود ، فاسد نمیشود
سوْی : شاخه ، نژاد ، نسل
یاغ . . . : ضرب المثلی رایج در قشقایی
بولانماز : آلوده نمیشود
چوْو : شایعه
سیرچگلی : منافق ، فریبکار ، دروغگو ، متاسف ، پشیمان
آلێشغان : معتاد ، بد عادت
شوررابا : تراوش ، ترشح ، آویزه ، منگوله
رقیق : آبکی ، کم مایه
قره قورد : ماده ای ترش مزه . دوغ را در کیسه ای می ریزند تا رسوب آن ته نشین شود . چکیده ی آب را که میجوشانند غلیظ و سفت میشود و قره قورد درست میشود .
باش توتماز : سفت نمیشود و شکل نمیگیرد .
پننوْو : سرریز
هئل hell : با ل مشدد ، سر ریز ، سرشار ، پخش و پراکنده
داغێلغان : زمین پای کوه در مسیر سیلاب
زده لی : ناقص ، معیوب / کلمه ی زده به شکل زایا zaya هم به کار میرود . در توْرکی سومری به شکل sadah آمده :
sadah :
illness
ساغ : سالم ، درست ، پاک ، شاد
پیلیش : خرد و ریز ریز شده
سۆمۆگ : استخوان
بیتمز : جوش نمیخورد ، درست نمیشود

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

پایانداز 🌼 موشتولوق

تا نیم قرن پیش در میان توْرکها موقع آوردن عروس به جشن عروسی و حجله دو رسم متداول بود . یکی این بود که عروس با روی پوشیده به جشن عروسی می آمد . پوشش چهره ی عروس دوْواق نام داشت که پارچه ای ابریشمی و عریض بود و سر و دوش عروس را میپوشاند . تنها کسی که مجاز بود دوْواق را از چهره ی عروس بردارد ، زن سلمانی بود . او برای برداشتن روبنده موشتولوق میخواست . میگفت :
موشتولوغومو وئر تا دوْواغێ گؤتۆرم .
موشتولوق را مژدگانی معنی کرده اند . اما معنی اصلی آن پرده برداری ، رونمایی و بازکردن روبنده ی عروس است . رکن « موش » به معنی چهره و صورت است . این رکن در توْرکی سومری به همین شکل آمده :
muş :
1- face چهره ، صورت
2- appearance سیما ، منظر ، ظاهر
رکن موش به شکل mào وارد زبان چینی شده است .
mào : face
کلمه ی تولوق به معنی باز کردن و گشودن است . این کلمه در توْرکی سومری به شکل tulu آمده :
tulu :
to slacken باز شدن
کلمه تولوق به شکل طلوع وارد زبان عربی شده
نتیجه : موشتولوق به معنی پرده برداری ، رونمایی و پاداشی است که برای برداشتن دوْواق از چهره ی عروس به زن سلمانی داده میشد .

پای انداز ( پایانناز )

« یاشێل باشلێم آتمێش یاشێل سرانداز ،
سیلکینیب تاووس تک ائیلر ایشوه ناز ،
« شیرین جانێم یار یوْلوندا پایانداز ،
تئزتر ائده سیدیم ، گئج ائیله میشم »
( اوْستاد ابراهیم )
در بیت بالا کلمه ی ترکیبی « پایانداز » آمده . این لغت در دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ تالیف زنده یاد اوْستاد اسدالله مردانی چنین آمده :
پایانداز ( payandaz ) : پای انداز ، بهره ی عروس خانم در هنگام ورود به خانه ی شوهر ، آنچه در هنگام ورود عروس خانم هدیه داده میشود . در کلمه ی ترکیبی بالا دو لغت دیده میشود : پای + انداز .
# پای را همه میدانیم که به معنی بهره ، سهم ، قسمت / هدیه ، احسان / رزق ، روزی / سهم فرد در شرکت / سهم الارث / تقسیم کردن ، توزیع کردن ، پرداختن سهم هر فرد است . این رکن به شکل pay در زبان انگلیسی و به شکل fù در زبان چینی آمده .
# انداز
در نگاه اول به کلمه ی «« انداز »» ممکن است این تصور در اذهان ایجاد شود که از مصدر « انداختن » زبان فارسی گرفته شده است . در حالی که چنین نیست . کلمه ی انداز در زبان توْرکی به معنی شریک ، همدم ، همراه ، محبوب ، معشوق ، عروس ، داماد ، همسر و رفیق است . این کلمه با تبدیل د به ب به شکل «« انباز »» وارد زبان فارسی شده . اصل این کلمه در توْرکی سومری به شکل anta , anda بوده که بعدها حرف «« ز »» به پایان آن افزوده شده :
anta :
companion همدم ، رفیق ، همراه
نتیجه
پایانداز : هدیه ی داماد ، کادوی داماد ، هدیه ی عروس ، سوغات عروس

16 / 3 / 7602 سومری
الیاس بهرامپور ( لاچچێن )

منبع :
دیکشنری سومری به انگلیسی دانشگاه پنسیلوانیا
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ
دیکشنری انگلیسی به چینی پلیکو
دیکشنری توْرکی آزربایجانی به فارسی بهزاد بهزادی
قشقایی شعری : گردآورنده زنده یاد شهباز شهبازی
فرهنگ فارسی به فارسی دکتر معین
فرهنگ عربی به فارسی لاروس ، دکتر خلیل جر ، ترجمه سید حمیدطبیبیان

کانال لاچچێن

https://telegram.me/borlachin1

یوْواککی 💫 yowakkı

بعضی از پرندگان مانند فاخته تخم خود را درون لانه ی پرندگان دیگر میگذارند تا بدون تحمل هیچ زحمتی تخمهایشان به جوجه تبدیل شوند .
بعضی از پرندگان هم مثل کبک نر تخم کبکهای ماده را میدزدند و در لانه ی خودشان میگذارند و از آنها مراقبت میکنند تا به جوجه تبدیل شوند .

به این جوجه ها که در لانه ی دیگری غیر از لانه ی مادرشان از تخم بیرون آمده باشند ، یا توسط پرنده ی دیگری دزدیده و بزرگ شده باشند ، یوْواککێ میگویند . یوْاککێ به معنی عوضی ، بدلی ، دزدکی ، بیگانه ، خوش نشین ، و نامشروع است .

لاچچێن

https://telegram.me/borlachn1

هئچ کیم ، هئچ یاد 💢 heç kim, heç yad

بیر آز گۆلۆمسنسنگ ،
قند و بالا هئچ کیم باخماز ؛
بیر آز چالێقلانسانگ ،
کند و مالا هئچ یاد تاخماز .

لاچچێن

💢💢💢

Bir az gülümsənsəng ,
Qənd o bala heç kim baxmaz ;
Bir az çalıqlansang ,
Kənd o mala heç yad taxmaz .

💢💢💢

بیر آز : کمی
گۆلۆمسنسنگ : اگر تبسم کنی
چالێقلانسانگ : اگر تلاش کنی
یاد : بیگانه، دشمن
تاخماز : حمله نمی کند ، تجاوز نمی کند

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

اوْزان ozan ، آشێق aşıq

انسانها از دیرباز برای جلب نظر خدایان دست به کارهایی میزده اند . در این میان افرادی که قدرت روحی و معنوی بیشتری داشته اند با عنوان ساحر ، کاهن ، اوْزان ، روحانی و رهبر مذهبی با خواندن دعاهای خاص و نواختن ساز ، قوای ماورائی را به نفع خود قبضه میکرده اند .

در آیین شمن به رهبران مذهبی اوْزان میگویند . ده ده قورقود پیشگو ، اوْزان و رهبر دینی اوْغوزها بوده است . او بوده که به پسرها بعد از نشان دادن شایستگی نام میداده است . او بوده که در زمان وقوع حادثه با خردمندیهایش به اوغوزها کمک میکرده است . او به عنوان مردی پاک و مقدس با قدرت پیامبرگونه اش میتوانسته آخر و پایان دنیا را ببیند . او داستانهای حماسی میسروده و با قوپوز میخوانده است . ریشه ی تک - هجایی اوزان «« اوز یا اوس »» است به معنی خرد . در میان قشقاییها به جای اوزان لغت « اوسسا به کار میرود که صفت مبالغه است به معنی بسیار خردمند و پزشک . تا چندی پیش اوسساها به جز نوازندگی و شعرخوانی به کار طبابت من جمله ختنه کردن پسران ، کشیدن دندان و تجویز دارو نیز میپرداختند .

هر چند که در حال حاضر آشیقها را نوازندگان و خوانندگان مردمی و حماسه سرا میشناسند ، اما آشیقها به مانند اوْزانها قدرت معنوی داشته اند ، طبابت میکرده اند . در دیکشنریهای معاصر در باره ی آشێق چنین آمده :
آشێق ( عاشیق ) âşık : شاعر ، آهنگساز ، نوازنده و خواننده ی مردمی را گویند ، خنیاگر ، در گذشته وارساق ، دده اوْزان ، یانشاق نیز نامیده میشدند .

سابقه ی حضور اوْزانها و آشێقها در بین مردم

اگر به چندین هزار سال پیش برگردیم ، در توْرکی سومری کلمه ی اوْزان را به شکل uzu و کلمه ی آشێق را به شکل işib برای پیشگویان ، غیبدانان ، معجزه گران و ساحران میبینیم .
1- uzu :
diviner پیشگو ، غیبدان ، دانا
2- işib :
1- sorcerer ساحر ، جادوگر
2- magician معجزه گر ، جادوگر
3- incantation priest روحانی جادوگری
4- ( to be ) pure پاک ، مقدس
در دیکشنری سومری در جای دیگر کلمه ی آشێق به شکل azu آمده است .
azu :
doctor
شکل دیگر کلمه ی آشێق در میان بهارلوها هادوق haduq است به معنی باهوش ، خردمند ، هشیار ، استاد و کاردان .

نتیجه
اوْزانها و آشێقها به عنوان رهبران دینی ، پیشگویان و معجزه گران ملت توْرک از هفت هزار سال پیش در میان جوامع حضور داشته اند . این حضور را از طریق لغات و کلمات رایج در فرهنگ توْرکهای سومر میتوان دریافت .

26 / 3 / 7602 سومری
الیاس بهرامپور ( لاچچێن ) ، پژوهشگر و سومرشناس توْرک

منابع :
Sumerian English Dictionary by Pensilvania University
بابا قورقود ، ترجمه ی فریبا عزبدفتری ، محمد حریری اکبری
دده قورقود ، مترجم عزیز محسنی
دیکشنری آزربایجانی به فارسی بهزاد بهزادی
دیکشنری آزربایجانی به فارسی شاهمرسی
دیکشنری توْرکی استانبولی به فارسی کیمیا ، جمشید صالحپور
دیکشنری قاشقایێ سؤزلۆگۆ ، زنده یاد استاد اسدالله مردانی رحیمی

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

هزز 🌼 həzz

سنی یاز اینان یازاسێم ،
سومکالار چهله سی قیززیشه ائررییه ؛
سنی ناز اینان دۆزه سیم ،
سارێ - گۆل سهنه سی لهلری بۆررۆیه ،
سنی ساز اینان سۆزه سیم .
قارلێیا یاراشا ، هزز ائده یاررێیا .

لاچچێن

🌼🌼🌼

Səni yaz,ınan yazasım ,
Sumkalar çəhləsi qizzişə , erriyə ;
Səni naz,inan düzəsim ,
Sarı - gül səhnəsi ləhləri bürrüyə ,
Səni saz,inan süzəsim ,
Qarlı,ya yaraşa , həzz edə yarrıya .

🌼🌼🌼

یازاسێم : باید بنویسم
سومکا : یخ بستگی شدید ، انجماد
چهله : دریدگی کوه یا زمین
قیززیشه : گرم شود
ائررییه : ذوب شود ، بگدازد
دۆزه سیم : باید به رشته بکشم ، مرتب کنم
سارێ - گۆل : گلی زرد رنگ که در ابتدای بهار میروید
سهنه : منظره ، نما ، نمایشگاه ، ویترین
سهنه لی : خوش منظره ، خوش تیپ ، نامی برای مردها
له : گودی ای در میان تپه ها که آب از آن بجوشد و جاری شود . به صورت lake وارد زبان انگلیسی شده
بۆررۆیه : بپوشاند ، فرا بگیرد
ساز : آلتی موسیقی بزرگتر از زرنا و کوچکتر از کره نای ، سامان ، آرامش ، آشتی ، سلامتی
سۆزه سیم : باید از صافی بگذرانم
قارلێ : حاکم بزرگ ، نامی برای مردها در میان بهارلوها
یاراش : زیبندگی ، برازندگی / این کلمه به شکل grace در زبان انگلیسی آمده
یاراشا : زیبنده باشد ، برازنده باشد
هزز : با ز مشدد ، لذت کامل ، ذوق و شوق
یاررێیا : به کام دل برسد ، کاملا لذت ببرد

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

الیمنن یاپێش 💫 əlimnən yapış

الیمنن یاپێش ،
چشمه یه ، چایا آپار !
یئریمنن قوْپارد ،
اۆلگره ، آیا آپار !
قوسسادان قچیرد ،
بایراما ، توْیا آپار !
دئ چالا چنگی ،
چیرپینه چنگ اینن چؤگۆر ،
قوْی چالا اوسسا ،
جان توتا جنگناما ، چؤپۆر .

لاچچێن

💫💫💫

Əlimnən yapış ,
Çəşməyə , çaya apar !
Yerimnən qopard ,
Ülgərə , aya apar !
Qussadan qəçird ,
Bayrama , toya apar !
Dē çala çəngi ,
Çirpinə çəng,inən çöpür ;
Qoy çala ussa ,
Can tuta cəngnama , çöpür .

💫💫💫

یاپێش : محکم بگیر
قوْپارد : از جا بکن
قوسسادان قچیرد : از دست غصه نجات بده
بایرام : عید
توْی : جشن ، جشنواره ، نمایش ، شعبده بازی ، شو
چنگی : نوازنده
چیرپینه : اقدام به حرکت کند
چؤگۆر : نوعی ساز زهی که با مضراب نواخته میشود . تفاوت آن با باغلامای دسته کوتاه آن است که سه ردیف سیم دوتایی دارد ، اما باغلامای دسته کوتاه هفت رشته سیم ۳+ ۲+ ۲دارد .
دیندیره : به صدا درآورد ، وادار به صحبت کند
اوسسا : خردمند ، کاردان ، طبیب ، موسیقیدان ایل
جنگناما : تدبیر جنگ ، مانور جنگ ، نوعی بازی رزمی مردانه با چوب
چؤپۆر : رقص ریتمیک زنانه با دستمال

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

مئهریگان 💫 Mehrigan

یکی از اعیاد و مناسبتهای مهم توْرکهای جنوب ایران جشن مئهریگان است که مصادف است با اول تیرماه . در این روز خورشید به اوج گرمای خود میرسد و مدت تابشش طولانیتر است .

در گذشته که حرفه ی دامداری شان و منزلت خودش را داشت ، این روز به منزله ی پایان یک سال فعالیت و تلاش در عرصه ی دامداری و شروع مجدد بود . در این روز چوپانان گوسفندها را میشمردند و تحویل ارباب میدادند . مشخص میکردند که در طول سال گذشته گوسفندها چه تعداد کهره و بره زاییده اند و منفعت طرفین از تلاش یک ساله چه قدر بوده است . معمولا رسم بر این بود که از کل کهره ها و بره های سال یک دهم آن سهم چوپانها بود . در این روز یا چوپانها بر شغل خود ابقا میشدند یا همسایگان و چوپانهای جدیدی به قبیله می پیوستند . بزرگ هر قبیله گوسفندی قربانی و همسایه ها را به خانه ی خود دعوت میکرد . در شب مئهریگان استادان ایل ساز ، کرنا و نی مینواختند ، خواننده ها آواز میخواندند و افراد ایل یک شب شاد و خوش را با هم میگذراندند .

ریشه یابی کلمه ی مئهر
در زبان توْرکی مئهر به معنی کامل ، تمام ، تکمیل ، سهم مشخص ، بهره ی کامل ، محبت ، علاقه ، گرایش ، پیوند و پیوستگی است . اشکال دیگر این کلمه موْهر و مئیل است .
موْهر : کامل ، تکمیل
مئیل : گرایش ، علاقه
کلمه ی مئهر به شکل mah در توْرکی سومری آمده است :
mah :
mature به حد کمال رسیدن ، کامل کردن ، تکمیل کردن
great عالی ، عظیم ، مهم
مترادف کلمه ی مئهر در زبان انگلیسی main است .

نتیجه
مئهریگان :
۱- جشن تمتع ، جشن بهره برداری ، جشن پیوند و تودیع ، جشن پایان کار

الیاس بهرامپور ( لاچچێن )

منابع :
Sumerian English Dictionary by Pensilvania University
دیکشنری انگلیسی به انگلیسی لانگمن
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد استاد اسدالله مردانی رحیمی

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

آند ۲ 💫 and 2

آند اوْلسونگ گۆنه ،
چارچارا - گیرن دم ؛
اوْندا کێ اومود ،
دیرلیگه دؤنه ؛

آند اوْلسونگ دانا ،
قوْیونو - ساغان دم ،
اوْندا کێ دوْوار ،
پهله دن ائنه ؛

آند اوْلسونگ دینه ،
تکبیری - دئیه ن دم ؛
اوْندا کێ قونوت ،
اوْوجونگا قوْنا ؛

ایستگلی قیزنگ ،
اۆز توتما مندن ؛
ایستیرم سنی ،
گؤردۆگۆم گۆندن ؛
قه یز ائتمه ، بؤکۆل !
آزدێرما دیندن !

لاچچێن

💫💫💫

And olsung günə ,
Çarçara - girən dəm ;
Onda kı umud ,
Dirligə dönə ;

And olsung dana ,
Qoyunu - sağan dəm ;
Onda kı dowar ,
Pəhlədən enə ;

And olsung dinə ,
Təkbiri - deyən dəm ;
Onda kı qunut ,
Owcumga qona ;

İstəgli qizəng ,
Üz tutma məndən !
İstirəm səni ,
Gördügüm gündən ;
Qəyz etmə , bükül ,
Azdırma dindən !

💫💫💫

آند : سوگند ، قسم
چارچار : طلوع نور ، پایان دوره ی سرد سال ، ابتدای اسفند که چیلله ( سرما ) به پایان میرسد
اومود : انتظار ، توقع ، آرزو ، امید
دؤنه : برگردد
دان : سپیده دم ، فجر ، نگه داشتن گوسفندان برای دوشیده شدن
قوْیونو - ساغان دم : موقع دوشیدن میش
دوْوار : گوسفند
پهله : شیب تپه
ائنه : فرود آید
قونوت : دعا
اوْوج : کف دست
قوْنا : فرود آید
ایستگلی : دلدار ، معشوق
اۆز توتما : رو مپوشان ، خجالت نکش
قه یز : خشم
بۆکۆل : برگرد
آزدێرما : گمراه نکن ، دور نکن

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

مودوْووت 💫 mudowut

در گذشته برای تسکین دردها به جای قرصهای شیمیایی از داروهای گیاهی و حیوانی استفاده میشد . یکی از مسکنهای بسیار قوی ، کارآمد و کمیاب زمان قدیم مودوْووت بود که با ترکیب مشک آهوی ختن و روغن سیاهدانه درست میشد .

ارکان تک - هجایی مودوْووت
۱- رکن مود در توْرکی کهن به معنی بیماری و درد بوده است . این رکن در توْرکی سومری با تغییر م به ن به شکل نود آمده :
nud :
to be il بیمار بودن،

۲- رکن اوْو به معنی مالیدن ، ساییدن ، کنترل کردن ، تسلیم کردن و آرام کردن است که عینا در توْرکی سومری آمده :
U ( ow ) :
1- to gain control
2- to ride
در ایل قشقایی آساناکی هست بدین شکل
« کگلیگم اوْولا منی ، داغلارا توْولا منی ، گئجه دؤشۆنگ اۆستۆنده ، گۆندۆز پوخوْولا منی »
من کبک هستم مرا مطیع و دست آموز خودت کن ، مرا در کوه بگردان ، شبها بر روی سینه ات جای بده و روزها مرا به بند بکش .
با رکن اوْو لغت اوْوونج ساخته شده
اوْوونج : تسکین ، آرامش ، تسلی

۳- اود ( اؤد ) : فعل امر جبران کردن ، تلافی کردن ، کفایت کردن ، از عهده بر آمدن .

نتیجه
مودوْووت : مسکن کارامد درد . در شکل کنایی به معنی گران قیمیت و کمیاب است چون که ماده ی اولیه ی آن ( مشک آهو ) از چین می آمده و سیاهدانه هم گران قیمت است .

الیاس بهرامپور ( لاچچێن ) ، زبان شناس ، اتیمولوژیست و سومرشناس توْرک

منابع :
Sumerian English Dictionary by Pensilvania University
دیکشنری توْرکی آزربایجانی به فارسی بهزاد بهزادپور
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد استاد اسدالله مردانی رحیمی

کانال لاچچێن
https://telegram.me/borlachin1

تر ♻️ tər

در زبان توْرکی رکن تک - هجایی تر معانی بسیار دارد :
آب
آبدار
عرق بدن
تازه
شاداب
معنی دیگری که زبان شناسان به آن توجه نکرده اند « کوچک ، اندک و قلیل» است . این رکن در گویش قشقایی و بهارلو هم در ابتدای کلمات می آید و هم در پایان . رکن تک - هجایی تر در توْرکی سومری چنین آمده :
ter :
to cut down خلاصه کردن ، کوتاه کردن ، تقیل دادن ، کوچک کردن

۱- رکن تر در ابتدای کلمات
ترچیق : تر + چیق ، نی کوچک ، بوریای کوچک
تر : کوچک ( به جز معانی ذکر شده )
چیق : نی ، بوریا
ترکه : تر + که ، شاخه ی کوچک
تر : کوچک ( به جز معانی ذکر شده )
که : شاخه / این رکن به شکل کن در گویش بهارلو و کنگ در گویش قشقایی هم به کار میرود . در چینی fēn ) / این رکن در زبان چینی نیز به شکل که آمده :
kē : branch
ترره : تر + ره ، شاخه ی کوچک ، چوب کوچک
تر ( کوچک به جز معانی ذکر شده )
ره : تلفظ دیگر که ، جه و چه ، شاخه ، چوب / توضیح : رکن ره در زبان چینی به شکل جی zhī آمده

۲- رکن تر در پایان کلمات
بؤیۆگتر : بؤیۆگ + تر ، کمی بزرگ ، اندکی بزرگ
بؤیۆگ : بزرگ
تر ( اندک و کم به جز معانی ذکر شده )
آیاقتر : آیاق + تر ، اندکی پایین
تر ( کم و اندک به جز معانی ذکر شده )
آیاق : پا ، پایین ( به جز معانی دیگر )
توضیج :
رکن تر در پایان کلمات توْرکی معنی اندک و قلیل را دارد ، اما در زبان تاجیکی معنی بیشتر را .

الیاس بهرامپور ( لاچچێن )

منابع :
Sumerian English Dictionary by Pensilvania University
دیکشنری انگلیسی به چینی پلیکو
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد استاد اسدالله مردانی رحیمی
دیکشنری توْرکی آزربایجانی به فارسی بهزاد بهزادی

کانال لاچچێن در تلگرام یگانه کانال آموزش زبان و ادب توْرک در فضای مجازی

https://telegram.me/borlachin1

قێزێللێ 🌼 qızıllı

سازلارێنگ سؤزۆنۆ بیلمیشم ،
وارێسێ تک سنی سسله یوْر ؛
قیزلرینگ قوْزونو بولموشام ،
قێزێللێ قرنفول بئسله یوْر ؛
گولوستان مات قالمێش ، هاج و واج ،
نسترن عطرینگی ایسله یوْر .

لاچچێن

🌼🌼🌼

Sazlarıng sözünü bilmişəm ,
Varısı tək səni səsləyor ;
Qizləring qozunu bulmuşam ,
Qızıllı qərənful besləyor ;
Gulustan mat qalmış , hac O vac ,
Nəstərən ətringi isləyor .

🌼🌼🌼

سسله یوْر : صدا میزند
قوْز : شیک ، خوش تیپ ، برجسته ، درخشان
قێزێللێ : طلاساز ، نام تیره ای در قشقایی
قرنفول : قرنگول ، درختچه ای که غنچه های خوشه مانند آن در کنار هم قرار دارند ، پس از خشک شدن به میخک تبدیل میشوند
بئسله یوْر : پرورش میدهد
ایسله یوْر : بو میکند

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1