قوْول وئریرم 💫 qowl verirəm

گؤزلرینگ باغێنا قوْول وئریرم گؤزل ،
قار سویو یئنگیدن باغچایا یئتیشه ؛
ائررییه سومکالار ، یاررێیا سیرچه لر ،
ایسلانا آرزێلار ، ایمگه لر بیتیشه ؛
تینجه لر جان توتا ، پنجره پنگ آتا ،
گؤیۆمتۆل گؤزۆنگنه گؤی اۆزۆم توتاشا ؛
پیتگلر اۆن ائده گۆلگزه ، یارپوزا ،
گؤزلرینگ سئوگییه ، سئودایا ساتاشا ؛
یاناغێنگ هورموندان قیپ قیزیل مئی جوْشا ،
اه ود ائده دوداغا ، هزز ائده آتاشا .

لاچچێن

💫💫💫

Gözləring bağına qowl verirəm gözəl ,
Qar suyu yengidən bağçaya yetişə ;
Erriyə sumkalar , yarrıya sirçələr ,
İslana arzılar , imgələr bitişə ;
Tincələr can tuta , pəncərə pəng ata ,
Göyümtül gözüngnə göy üzüm tutaşa ;
Pitəglər ün edə gülgəzə , yarpuza ,
Gözləring sevgiyə , sevdaya sataşa ;
Yanağıng hurmundan qip qizil mey coşa ,
Əvd edə dudağa , həzz edə ataşa ;

💫💫💫

ائررییه : ذوب شود
سومکا : انجماد شدید
یاررێیا : اشباع شود ، سیراب شود
ایسلانا : خیس شود
ایمگه : روْیا
بیتیشه : جوش بخورد
دیرچله : توان کسب کند ، رشد کند
تینجه : جوانه
پنگ : شاخه , دستک
گؤیۆمتۆل : متمایل به آبی
اۆزۆم : انگور
توتاشا : شکل بگیرد
یاناغ : برجستگی گونه ، نیمرخ
هورم : گرمی ، حرارت
قیپ قیزیل : طلایی پررنگ
اه ود : تراوش آرام و آهسته
هزز : با سکون دو ز ، بهره بردن ، لذت بردن
آتاشا : نایب ، همکار ، جانشین توانمند ، نامی برای پسران
اۆن ائده : رو کند ، عزیمت کند
گۆلگز : ارغوانی ، گل ارغوان
یارپوز : پونه
پیتگ : پروانه
سئوگی : عشق ، معشوق
سئودا : عشق
ساتاشا : برخورد کند ، رویارو شود

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

قالاسێم 💫 qalasım

تۆرک ائللری بونوسوم ،
قان یوْلداشێم اولوسوم ؛
اۆرگ سنه باغلێ دیر ،
سن اوْلماسنگ ، نوْلاسێم .
سن باهارانگ ، بوْر نفر ،
گؤینۆم ایچین آلاسێم .
آزربایجان یوردونگ دور ،
قوللوغونگا گله سیم .
سن خلجنگ ، گؤی میلگ ،
قوْللارێنگا سالاسێم .
سن اؤزبگنگ ، تۆرکمن ،
سن ایتمیشنگ بولاسێم .
قشقایی یانگ , اینانلی ،
گؤوه نه سیم ، گۆله سیم .
دۆشمن اینن سوْواشدێنگ ،
من قدرینگی بیله سیم .
آنادوْلو دوْل یئری ،
من ایراندا قالاسێم .
موسولمانام ، اینانجلێ ،
اوْروج ، ناماز قیله سیم .
قوبار قوْنموش تارێخا ،
من اۆزۆندن سیله سیم .

لاچچێن

💫💫💫

Türk elləri bunusum ,
Qan yoldaşım , ulusum ;
Ürəg sənə bağlı dir ,
Sən olmasang nolasım .
Sən Baharang , bor Nəfər ,
Göynüm için alasım .
Azərbaycan yurdung dur ,
Qulluğunga gələsim .
Sən Xələcəng , göy miləg ,
Qollarınga salasım .
Sən özbagang , Turkəmən ,
Sən itmişəng bulasım .
Qəşqayıyang , inanlı ,
Gövənəsim , güləsim .
Düşmən,inən sovaşdıng ,
Mən qədringi biləsim .
Anadolu dol yeri ,
Mən İranda qalasım .
Musulmanam , inanclı ,
Oruc namaz qiləsim .
Qubar qonmuş tarıxa ,
Mən üzündən siləsim .

💫💫💫

قالاسێم : باید بمانم
بونوس : ریشه ، نژاد
اولوس : قبیله ، ایل
نوْلاسێم : چه باید باشم ، کجا باید باشم ، هویت نخواهم داشت
باهار : شخص بزرگوار ، بزرگ زاده ، نام ایلی از توْرکهای ایران
بوْر : درخشان ، طلایی ، توانمند
نفر : ذات پاک ، شخص شریف ، نام ایلی از توْرکهای ایران
یورد : مکان ، جایگاه
قوللوق : محضر ، پیشگاه ، خدمت
خلج : ثروتمند ، توانمند ، پابرجا ، بزرگ و شریف ، انشعاب بزرگ ، نام ایلی از توْرکهای کهن ایران ، تلفظ دیگر خلیج
میلگ : النگو
گؤوه نه سیم : باید افتخار کنم
سوْواشدێنگ : جنگیدی
آنادوْلو : زادگاه اولیه
دوْل : زایش زیاد
اینانجلی : باورمند ، معتقد
اوْروج : نزدیکی ، قرب ، منزلت ، سلوک ، روزه
قیله سیم : باید انجام دهم
سیله سیم : باید بزدایم ، باید پاک کنم

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

گل حۆسئین 💫 gəl hüseyn

گل اینانج گل هسن ، گل ایمام گل حۆسئین !
سن هارا گئدیرنگ ؟ کربلا هایان دێ ؟
آتانگ علی دیر ، آنانگ اوْمم - ی - ابیها ،
جددینگ مصطفی ، اوْ کی آللاه به یندی ؛
ائشیتدیم آند ایچمیش کوفه لی « بیز پوشتاگ »
پس نئیه ، پس نه چین اونوتموش اوْ آندێ ؛
آبباسێنگ یالێنگێز ، دۆشمنینگ نئچچه مینگ ،
هر یانا اۆن ائتدی ، مینگ تنه دایاندێ ؛
قیلیجی کافردن مئیدانا چوْخ قیردی ،
آخێرێ سؤیگۆینن آل قانا بوْیاندێ ؛
کسدیلر اؤرکنی ، قازدێلار مئخی ،
کؤسؤیگۆ دۆرتدیلر گرمنه ، اه و یاندێ ؛
حۆسئنیم سن کیمه تاپشێردێنگ اوششاغێ ؟
اصغرینگ هادێق دیر ، اوخودان اوْیاندێ ؛
جان وئردینگ اینانجێنگ یوْلوندا حۆسئینیم ،
موسولمان گؤوندی ، ملایێک سه ویندی .

ششم مرداد یکهزار و چهارصد و دو
لاچچێن

💫💫💫

Gəl inanc gəl həsən , gəl imam gəl hüseyn !
Sən hara gedirəng ? Kərbəla hayan dı ?
Atang Əli dir , anang Omm - i - əbiha ,
Cədding mustəfa , O ki allah bəyəndi ;
Eşitdim and içmiş Kufəli : "biz puştag"
Pəs neyə , pəs nəçin unutmuş O andı ?
Abbasıng yalıngız , düşməning neçə ming ,
Hər yana ün etdi , ming tənə dayandı ;
Qilici kafərdən meydanda çox qirdi ,
Axırı söygüynən al qana boyandı ;
Kəsdilər orkəni , qazdılar mexi ,
Kösöygü dürtdülər gərmənə , əv yandı ;
Hüsəynim sən kimə tapşırdıng uşşağı ?
Əsğəring hadıq dir , uxudan oyandı ;
Can verding inancıng yolunda hüseynim !
Musulman gövəndi , məlayık səvindi .

💫💫💫

حسن ، هسن : تلفظ دیگر اسن : دوست ، رفیق ، مقدس ، متبرک
اینانج : باور ، اعتقاد
کر بلا + : کر + بلا ، بلای بزرگ ، مصیبت بزرگ
هایان دی : کجا هست
اومم - ی - ابیها : کنیه ی حضرت فاطمه زهرا
آند : قسم ، سوگند
پوشت : یاور ، کمک ، معین
اونوتموش : فراموش کرده
آبباس : مامور ، صاحب منصب
اۆن ائتدی : رو کرد ، عزیمت کرد
دایاندێ : برخورد کرد
سؤیگۆ : نیزه
آل قان : خون سرخ
بوْیاندێ : آغشته شد ، رنگین شد
اؤرکن : طناب ، بند
کؤسؤیگۆ : کؤ ( درخشان ، آتش ) + سؤیگۆ : نیزه ی آتشین ، تیر ثاقب ، تکه چوب مشتعل
دۆرتدۆلر : به آن نزدیک کردند
گرمن : دیواره ی چادر
تاپشێردێنگ : سپردی
هادێق : هشیار ، دارای خواب سبک
اینانج : باور ، عقیده
گؤوندی : افتخار کرد
به یندی : برگزید ، انتخاب کرد ، پسندید
سه ویندی : عشق ورزید

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin

بوخاقدان اؤپدۆم 💫 buxaqdan öpdüm

بیر گۆن دیلبری بوجاقدا تاپدێم ،
ایسته دی قچه ، بئلیندن قاپدێم ؛
چوْخ تالاش ائتدی الیمنن چیخه ،
یالواردێم یارا ، چوْخ چاخان یاپدێم ؛
دئدیم قوْرخما قیز ، من سنی یئمم ،
زولفونو آچدێم ، آز گولاب سپدیم ،
آللاتدێم دئدیم : کؤممه جگ سینمیش ،
اوْ گؤیه باخدێ ، من بوخاقدان اؤپدۆم .

لاچچێن

💫💫💫

Bir gün dilbəri bucaqda tapdım ,
İstədi qəçə , belindən qapdım ;
Çox talaş etdi əlimnən çixə ,
Yalvardım yara , çox çaxan yapdım ;
Dedim qorxma qiz mən səni yeməm ,
Zulfunu açdım , az gulab səpdim ,
Allatdım dedim : kömməcəg sinmiş ,
O göyə baxdı , mən buxaqdan öpdüm .

💫💫💫

بوجاق : گوشه ، زاویه
تاپدێم : یافتم ، به دست آوردم
قاپدێم : سریع گرفتم
یالواردێم : التماس کردم
سپدیم : پاشیدم
آللاتدێم : گول زدم ، فریب دادم
کؤممه جگ : کمکی کوچک ، تیری که روی ستون و زیر چادر قرار میدهند تا رویه ی چادر از دو جهت شیبدار شود
بوخاق : غبغب ، گوشت زیر چانه که کاملا در دید نیست
اؤپدۆم : بوسیدم

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

یئنیل 💫 yenil

Bəklə , amma üklə ;
Düşün , amma düşmə ;
Kəsil , amma küsmə ;
Qirril , amma yenil .

بکله ، آمما اۆکله ،
دۆشۆن ، آمما دۆشمه ؛
کسیل ، آمما کۆسمه ؛
قیرریل ، آمما یئنیل .

الیاس بهرامپور ( لاچچێن )

بکله : انتظار بکش
اۆکله : بارکن ، تحمیل کن
دۆشۆن : بیندیش
دۆشمه : نیفت
کسیل : بریده شو
کۆسمه : قهر نکن
قیرریل : شکسته شو ، شکست بخور
یئنیل : تجدید کن ، بازسازی کن

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

هلئی ۱ 💫 həley 1

دیرلیگ هلئی دیر ؛
اۆچ ایلری ،
ایککی گئری ،
آغێر باشلا !
دیرلیگ قولای دیر ؛
آچ قولاغێ ،
سوکلا گیرری ،
اوْغور دؤشله !

لاچچێن

💫💫💫

Dirlig həley dir;
Üç iləri,
İkki geri,
Ağır başla!
Dirlig qulay dir;
Aç qulağı,
Sukla girri,
Oğur döşlə!

💫💫💫

هلئی : هالای ، میراث معنوی ، آسمانی ، مقدس ، طواف ، رقص مقدس توْرکها / این کلمه در توْرکی سومری به شکل hala آمده
hala :
inheritance share
ایککی گئری اۆچ ایلری : ریتم رقص هلئی که در هر مرحله دو قدم به عقب و سه قدم به جلو برداشته میشود . فلسفه ی این حرکت در این است که شخص باید با نگاهی به گذشته و درس از آن به پیش برود
آغێر باشلا : متین و سنگین شروع کن ، اشاره به آغێر هلئی هم دارد
قولای : آسان ، راحت
سوکلا : ضربه بزن ، فشار بیاور
گیرر : با دو ر ساکن ، مشکل ، گرفتاری
اوْغور : موفقیت ، خوشبختی ، خیر ، برکت ، بخت ، اقبال
دؤشله : تصاحب کن ، صاحب شو

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

اوریاد 💫 Uryad

ایسته دینگ اوریادێ آرادان گؤتۆرنگ ،
دیلینی آرادان گؤتۆر ؛
ایسته دینگ اوْولادێ ائلکه دن ایتیرنگ ،
قوردونو گؤزگۆدن ایتیر ؛
ایسته دینگ لاچچێنێ مئیدانا گتیرنگ ،
شعرینی سهنه یه گتیر .

لاچچێن

💫💫💫

İstəding Uryadı aradan götürəng ,
Dilini aradan götür ;
İstəding Owladı elkədən itirəng ,
Qurdunu gözgüdən itir ;
İstəding Laççını meydana gətirəng ,
Şeyrini səhnəyə gətir .

💫💫💫

اوریاد : پایه ی مدنیت ، بناکننده ی شهر ، نام یکی از تیره های قشقایی / کلمه ی اوریاد در توْرکی سومری به شکل urbad آمده :
urbad :
rooftop پشت بام
bedroom خوابگاه ، محل غنودن
اور : شهر
یاد : تلفظ دیگر باد به معنی پایه ، ستون
اوْولاد : مطیع کننده ، تسلیم کننده ، فرزند ، نام تیره ای در قشقایی
قورد : پرتوان ، شجاع ، گرگ ، نام یکی از تیره های قشقایی
گؤزگۆ : آینه
سهنه : عرصه ، منظره

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

پیشک 💢 pişk

بیر دم گؤز - آلتێ خومار باخێرانگ ،
بیر دم دیل - اۆجۆ شراب آخێرانگ ،
بیر دم کۆسۆلۆ کؤنۆل یاخێرانگ .

بیر دم اؤلۆجه عرق اه ویرنگ ،
بیر دم توتولاس دوداق گه ویرنگ ،
بیر دن هؤرۆجو قوجاق سه ویرنگ .

بیر دم داغ ائدیب اوْتدا ائززیرنگ ،
بیر دم سویا آتێب بۆززۆرنگ ،
بیر دم چیوی نن داغار چیززیرنگ .

قوْرخمورام بو ایش داوام گتیره ،
قوْرخورام کؤنۆل دغز گؤتۆره ،
پیشک اوْلا ، اولخون سنێ گؤتۆره .

لاچچێن

💢💢💢

Bir dəm göz - altı xumar baxırang ,
Bir dəm dil - ücü şərab axırang ,
Bir dəm küsülü könül yaxırang .

Bir dəm ölücə ərəq əvirəng ,
Bir dəm tutulas dudaq gəvirəng ,
Bir dəm hörücü qucaq səvirəng .

Bir dəm dağ edib otda ezzirəng ,
Bir dəm suya atıb büzzürəng ,
Bir dəm çivinən dağar çizzirəng .

Qorxmuram bu iş davam gətirə ,
Qorxuram könül dəğəz götürə ,
Pişk ola , ulxun səni götürə .

💢💢💢

گؤز - آلتێ : زیر چشمی
دیل - اۆجۆ : سر زبانی ، دروغکی
آخێرانگ : جاری میکنی
کۆسۆلۆ : قهر کرده
یاخێرانگ : میسوزانی
اؤلۆجه : مردنی ، ضعیف
اه ویرنگ : تراوش میکنی
توتولاس : الکن ، لکنتدار
گه ویرنگ : گاز میگیری ، میجوی
هؤرۆجۆ : رمیده ، ترسیده
ائززیرنگ : ذوب میکنی ، آب میکنی
بۆززۆرنگ : جمع میکنی ، از همه طرف به داخل فشار می آوری
چیوی : میخ
داغار : کیسه ی چرمی ، استعاره از قلب
چیززیرنگ : خراش میدهی ، خط می اندازی ، می نویسی
دغز : ترک ، خط شکستگی
پیشک : چند تکه شدن ، منفجر ، متلاشی
اولخون : خونابه

لاچچێنا قوْشولونگ

https://telegram.me/borlachin

کوْر اوْغلو 💫 Koroğlu

یکی از حماسه های بسیار کهن توْرکها که سینه به سینه نقل شده و به ما رسیده حماسه ی کوْراوْغلو است . همه ی ممالک و قبایل توْرک حماسه ی کوْراوْعلو را متعلق به خود میدانند . نام اصلی کوْراوْغلو روشن بوده . این حماسه در طول قرنها تغییراتی پیدا کرده ، هر کس به میل خود چیزی به آن افزوده یا چیزی از آن کاسته است . روایت کرده اند که علی کیشی ( پدر کوْراوْغلو ) رمه بان حسن خان بوده است . یک روز که حسن پاشا مهمان حسن خان بوده ، دو راس کره اسب از حسن خان درخواست میکند . حسن خان به علی کیشی میگوید : برو و دو کره اسب خوب از رمه برگزین و بیاور . علی کیشی به حساب خود دو راس کره اسب را که از آمیزش اسب دریایی با اسب زمینی به وجود آمده می آورد ، چون کره ها لاغر بوده اند پاشا نمی پسندد . حسن خان هم ناراحت میشود و دستور میدهد چشمهای علی کیشی را در آورند .

ریشه یابی کلمه ی کوْراوْغلو
رکن « کوْر » kor به شکل گور gur هم به کار میرود که به جز نابینا معانی عظیم ، قوی ، تنومند ، پیچیده ، مرموز ، عمیق و عجیب نیز دارد .
کوْر چای : رودخانه ی بزرگ ، رود بزرگی در فارس که دو سد روی آن بسته شده
کوْر قویو : چاه عمیق
کوْر جاهال ( گور جاهال ) : جوان تنومند
کوْر دۆگۆن : گره سخت و پیچیده
رکن کوْر kor در کهنترین دیکشنری توْرک ( توْرکی سومری ) به معانی زیر آمده :
kur :
1- to burn , light up سوختن ، روشن کردن
2- ( to be ) different مختلف
3- ( to be ) estranged عجیب ، استثنایی
4- ( to be ) hostile دشمن ، متخاصم
5- to change تغییر دادن
6- mountain کوه
7- country کشور ، شهر ، بیرون شهر ، روستا
8- easterner ساکن مشرق
Kur :
herdsman چوپان

نتیجه :
الف - ممکن است که پدر کوْراوْغلو نابینا نبوده و این تعبیر را کسانی به متن داستان افزوده اند که همه ی معانی رکن کوْر را نمی دانسته اند .
ب - معنی کوْر اوْغلو
۱- فرزند چوپان : با در نظر گرفتن شغل پدر کوْراوْغلو که رمه بانی بوده
۲- فرزند کوه : با توجه به پایگاه کوْراوْغلو که کوه چنلی بئل بوده
۳- پسری استثنایی : با توجه به معنی عجیب و خارق العاده در لغت کوْر

الیاس بهرامپور ( لاچچێن )

منابع :
دیکشنری توْرکی سومری به انگلیسی دانشگاه پنسیلوانیا
دیکشنری انگلیسی به انگلیسی Merriam Webster
حماسه ی کوْراوْغلو ، پروفسور محمد حسین طهماسب ، ترجمه ی ولی راعی
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد اوستاد اسدالله مردانی رحیمی

https://telegram.me/borlachin1

ناشتالێگ 🌼 naştalıg

منی دؤندر یاخچێ گۆنه ،
قیممیللایا اوْخچو گئنه ،
سوْوجولایا توْخسو منه .

منی گؤندر توْیا گئنه ،
سؤیله سؤزۆم به یه ، خانا ،،
جوغاب وئره : « هه یه » سنه .

منی قوْندار ایپار چؤله ،
قره لچچگ چاپار گله ،
اوزون قویروق چؤپۆر چالا .

قوْناق ائت سن چاچێل یارا ،
ناشتالێگێم چوْهنا کره ،
پسینه لیگ چچیگ وئره .

لاچچێن

🌼🌼🌼

Məni döndər yaxçı günə ,
Qimmillaya oxcü genə ,
Sowculaya toxsu mənə .

Məni göndər toya genə ,
Söylə sözüm bəyə , xana ,
Cuğab verə " həyə " sənə.

Məni qondar ipar çölə ,
Qərələççəg çapar gələ ,
Uzun quyruq çöpür çala .

Qonaq et sən çaçıl yara ,
Naştalıgım çohna kərə ,
Pəsinəlig çəçig verə .

🌼🌼🌼

گؤندر : برگردان ، بفرست
یاخچێ : خوب ،درخشان
قیممیللایا : بجنبد ، حرکت کند
اوْخچو : قاصد خواستگاری
سوْوجولایا : خواستگاری کند
توْخس : اخمو ، متکبر
به یه : به خانزاده ، به بیگ
ایپار : بو ، عطر ، معطر ، خوشبو
قوْندار : فرود بیاور ، بنشان
قره لچچگ : پرنده ای به اندازه ی گنجشک که سری سیاه و سینه ای سفید دارد
چاپار : قاصد ، نامه رسان سوارکار
اوزون قویروق : پرنده ای بزرگتر از گنجشک با دمی بلند
چاچێل : حقه باز ، شوخ طبع
ناشتالێگ : صبحانه
چوْهنا : مشته ، گرده ای از خمیر یا کره
پسینه لیگ : عصرانه
چچیگ : مخلوطی از ریزه های نان توْرکی با پنیر

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin

خررمه 🐺 xərrəmə

بیلیرنگ نه دیر ؟
کرگدن بوْینو قوررو دور ،
هئچ یانا اگیلمز .
خررمه قوْدوق قیرری دیر ،
آت اینان یایێلماز ؛
خرره چال خایێن خیرری دیر ،
تۆرک اینن سایێلماز .

لاچچێن

🐺🐺🐺

Bilirəng nə dir ?
Kərhədən boynu qurru dur ,
Heç yana əyilməz .

Xərrəmə qoduq qirri dir ,
At,inan yayılmaz .

Xərrə - çal xayın xırrı dır ,
Türk,inən sayılmaz .

🐺🐺🐺

هئچ یانا : به هیچ سمت
اگیلمز : خم نمی شود
خررمه : خر + امه ( تلفظ دیگر آنا ) ، حیوانی دو رگه از آمیزش اسب نر با خر ماده / تفاوت قاتر با خررمه در این است که قاتر از آمیزش خر نر با اسب ماده ایجاد میشود
قوْدوق : نوزاد کره خر
قیرری : کره خر کم جثه
یایێلماز : چرا نمیکند ، نمیچرد
خرره چال : چاله ی کثیف ، منزوی
خێررێ : ناسازگار ، کفتار سان
سایێلماز : شمرده نمیشود ، به حساب نمی آید
تۆرک : پایدار ، ماندگار ، مقاوم ، جاودان

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

شعر توْرکی از دیدگاه لاچچێن ( ۱ )

شعر توْرکی از قدیم هجایی بوده است . در زبان توْرکی اصلی است به نام هماهنگی آواها . بدین معنی که اگر مصوت هجای اول یک کلمه ظریف باشد ، مصوت هجاهای بعد هم باید ظریف بیایند . یا اگر مصوت هجای اول یک کلمه ضخیم باشد ، باید مصوتهاێ بعدی هم ضخیم بیایند .
مثال
۱- گؤتۆرمه میش . همه ی مصوتها ظریف هستند .
g ö t ü r m ə m i ş
۲- اوْتورمامێش . در این کلمه مصوتها ضخیم هستند .
o t u r m a m ı ş
رعایت این امر باعث میشود تا نشود شعر توْرکی را در اوزان محدود عروضی جای داد . دیگر این که با رعایت این اصل نوعی هارمونی و هماهنگی در کلام ایجاد شود .

در قرن اخیر ناظم حکت شاعر توْرکیه و بعضی از شاعران تاجیک سعی کردند اشعاری بسرایند که از قید قالبها یا اوزان سنتی رها باشند . از آنجا که شعر سنتی توْرکی به اوزان عروضی وابسته نبوده و نیست ، در مقایسه با اشعار عربی و فارسی میدان بیشتری برای هنرنمایی دارد .
نکته ی مهم
در شعر کهن توْرکی در هزار سال پیش بر خلاف اشعار سنتی امروز ، قافیه در ابتدای مصرعها آمده و تساوی طولی مصرعها الزامی نبوده است . برای اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب « تاریخ زبان و لهجه های توْرکی » تالیف زنده یاد دکتر جواد هئیت .

مزیت زبان توْرکی بر دیگر زبانها

نظر به این که زبان توْرکی به ریشه ی تک - هجایی و پسوند متکی است ، این توان را دارد که با یک ریشه ی تک - هجایی کلمات بسیار بسازد . دیگر این که با الحاق پسوندهای یکسان به تک - هجاهای مختلف میتوان کلمات هموزن و مقفای بسیار ساخت .

نگاه نو به شعر توْرکی

تحت تاثیر شعر نو دنیا در قرن اخیر ، این نگرش هم در میان ادبا و شعرای باهارلێ ، قشقایی و دیگر توْرکهای ایران رسوخ پیدا کرده و عده ای معتقدند که باید نگاه کهنه به شعر را به کلی کنار نهاد حتی تا آنجا که بعضی از افراد چنین میپندارند که شعر نو به این معنی است که بدون تسلط بر گنجینه ی بی پایان زبان توْرکی ، با کمترین آرایه های کلامی و چیدن جملات نامربوط میشود شعر نو سرود ، مانند بعضی از اشعار سپید معاصر . عده ای هم بر این باورند که خیر ، اشکال جدید و قالبهای کهن شعر توْرکی هر کدام جایگاه خاص خود و زیباییهای خود را دارند . از میان کسانی که اشعار ارزشمندی هم به سبک سنتی است و هم به سبک نو سروده اند ، میتوان از استاد ارسلان میرزایی و استاد عوض الله صفری و . . . نام برد .

نگرش لاچچێن
لاچچێن بر این باور است که ظرفیتهای زبان توْرکی در خلق موسیقی درونی و بیرونی شعر آن چنان است که میتوان زیباترین اشعار را با مضامین مختلف هم در قالبهای سنتی و هم در قالبهای نو آفرید .

با توجه به توانمندیهای خاصی که زبان توْرکی دارد ، به جز قالبهای معمول ( هفت ، هشت ، یازده و پانزده هجایی ) ، میتوان اشعاری در قالبهای سه هجایی ، چهارهجایی ، پنج هجایی ، شش هجایی ، نه هجایی ، ده هجایی ، دوازده هجایی ، سیزده هجایی و چهارده هجایی را نیز سرود . یا این که با ترکیب قالبهای مختلف ، واژگان همساز ، هماهنگ و مناسب را کنار هم چید . در زیر نمونه هایی از اشعار لاچچێن از مضامین مختلف در قالبهای کهن و جدید برای آشنایی علاقه مندان به زبان و ادب توْرک تقدیم میگردد :

یک نمونه ی سه هجایی

« قیز اوْلدو »

گۆن گۆلدۆ ،
قیز اوْلدو ؛
آی بولدو ،
قوْز اوْلدو ؛
گۆل آلدێ ،
ناز اوْلدو ؛
باغ بیلدی ،
یاز اوْلدو .

قطعه ی بالا در عین سادگی بیشترین هماهنگی کلامی را در خود به نمایش گذاشته است . همه ی هشت مصرع مقفی هستند . در مصرعهای فرد ( گۆن گۆلدۆ ، آی بولدو ، گۆل آلدێ ، باغ بولدو ) کلمات همقافیه در پایان آمده اند . در مصرعهای زوج ( قیز اوْلدو ، قوْز اوْلدو ، ناز اوْلدو ، یاز اوْلدو ) ، علاوه بر آمدن ردیف ( اوْلدو ) چهار کلمه ی همقافیه نیز آمده است : قیز ، قوْز ، ناز و یاز .

دو نمونه ی شعر چهار هجایی

۱- « دوْغرول »

دوْغرول داغدان ،
گؤیر باغدان ،
بالا گیر سن ،
سۆززۆل یاغدان .

ائل ارکیندن ،
اۆزلۆگ دۆزت ،
هئل عطریندن ،
آرتماق یارات ،
مورد برگیندن ،
باشماق گه ی سن .

اوْندا یئری ،
چمه ، چایا ،
اوْوونج سات سن ،
گۆنه ، آیا ،
آیاق قوْی سن ،
ائله ، توْیا .

در این قطعه شعر سه بند آمده ( یک بند چهار مصرعی و دو بند شش مصرعی ) . در بند اول سه مصرع همقافیه هستند و یک مصرع ( بالا گیر سن ) آزاد است ، در مصرع دوم ( ارکیندن ، عطریندن ، برگیندن ) و ( دۆزت ، یارات ) همقافیه هستند و یک مصرع ( باشماق گه ی سن ) آزاد آمده . در بند سوم در پایان سه مصرع ( چایا ، آیا ، توْیا ) همقافیه هستند . و سه مصرع دیگر آزاد آمده اند ( توضیح : دو مصرع « اوْوونج سات سن » و « آیاق قوْی سن » بر خلاف عرف معمول شعر سنتی هستند . ) .

لاچچێن

ادامه در بخش دوم

https://telegram.me/borlachin1

کمن ، گوروم 🔂 gurum , kəmən

ایلری زاماندا تۆرک ائلینینگ انگ وفالێ یوْلداشێ آت ایدی . گئجه قوْرو کی ائلکه یی کؤلگه بۆررۆیردی ، بیر آیرێ کیمسه کی ایستردی اوْبایا یخین اوْلا آت تانێیاردی و سوممونو یئره دؤیردی و هیرریللایاردێ . بو سس اینن خطری اوْبایا اعلام ائدردی .

جاهال آتا « دای » دئیوْردولار . اۆچ یاشان چاز دای آززاد گزه سیدی . خوب کی جانلانێیوْردو و گۆجلنییوْردو ، کمن ( کمند ) آتییوْردولار و دایێ توتویوْردولار . بیر کمن ایکی زاددان دۆزلمیش : اؤرکن و گوروم . اؤرکن بیر یوْغون ایپ دیر و گوروم بیر نرم آغاج دیر کی اگمیشلر و هلغه شیکلینه چاخارتمێشلار . اؤرکنینگ بیر اۆجۆنۆ گوروما باغلایوْرلار ، اوْ بیر اۆجۆنۆ گوروم ایچیندن گچیردییوْرلار تا اؤرکن ده هلغه شیکلینه چیخه . هلغه یی دای بوْینونا آتێیوْرلار ، آت ایسته سه قچه هلغه خیفت اوْلویوْر و دای مجبور قالییوْر تورا . ائلده بیر مسل وار :
گئدیرم داییما باش وورام ، داییما دا باش اؤرگدم : گئدیرم آنام کاکاسێ گؤرمگلیگینه و جاهال آتێما دا یوْل - یوْلاق گؤرسدم .

🔂🔂🔂

الیاس بهرامپور ( لاچچێن )

انگ وفالێ یوْلداش : وفادارترین دوست
بۆررۆیردی : میپوشانید
گئجه قورو : نهایت تاریکی شب
هیرریلایاردێ : نعره میکشید و اعلام خطر میکرد / با شیهه کشیدن ( کیشنه مگ ) تفاوت دارد .
دای : بیقرار ، کره اسب دو ساله که هنوز رام نشده
گوروم : چوبی نرم که آن را به شکل حلقه در می آورند و قطر آن تقریبا ده سانتیمتر است ، یک سر طناب را به یک طرف گوروم میبندند و سر دیگر را از داخل آن میگذرانند تا حلقه ی بزرگی ایجاد شود و به گردن اسب بیندازند . رکن گوروم عینا در توْرکی سومری آمده :
gurum :
to bend بستن
curve پیچاندن ، خم کردن
warp around دور چیزی تاب دادن
در جای دیگر به شکل guru آمده :
guru :
wooden object
خیفت : تنگنا ، گلوگاه کوه ، نوعی گره حلقوی که امکان تنگ شدن و گشاد شدن را دارد .
باش وورام : سر بزنم ، به دیدنی بروم
باش اؤرگدم : راه و روش را به او نشان دهم ، رام و تربیت کنم

منابع : دیکشنری توْرکی سومری به انگلیسی دانشگاه پنسیلوانیا
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد اوْستاد اسدالله مردانی رحیمی
دیکشنری انگلیسی به انگلیسی لانگمن

https://telegram.me/borlachin1

قیج ، نیمقیج 🌼 qic , nimqic

« میخگ اکدیم قیج اینن ،
قیج اینن ، نیمقیج اینن ؛
آیرێلمازدێم ائلیمنن ،
آیێردێلار گۆج اینن . »

" Mixəg əkdim qic inən ,
Qic inən , nimqic inən ;
Ayrılmazdım elimnən ,
Ayırdılar güc inən ."

در بالا آساناکی آمده که درک معنی آن ممکن است برای خیلیها دشوار باشد . عمده ی ابهام این آساناک مربوط به رکن قیج است .
قیج :
الف : ۱- درخت شاه پسند ، نام درختی شبیه انار ۲- زیگوفیله ، نام گیاهی بوته ای
ب : گرفتگی عضله ، حالت بی حسی و از کار افتادگی دستها و پاها / زنده یاد اوستاد مردانی آساناک بالا را ذیل بخش ب آورده اند .

رکن قیج در توْرکی سومری به شکل gig برای هر دو معنی بالا آمده 👇
gig :
1-
( to be ) sick بیماری ، مرض ، ناخوشی
( to be ) troublesome کوفتگی ، آزردگی
2- a tree نوعی درخت
رکن قیج به شکل sage وارد زبان انگلیسی شده است .

برای درک درست معانی کلمات هر زبان باید آن را از دریچه ی همان زبان نگریست نه زبان دیگر . رکن نیم در زبان توْرکی به معنی رفعت ، همت ، بلندی ، تعالی ، شهرت و آواره است نه به معنی نصف . این رکن ( نیم ) را در کلمه ی « نیماردلێ » هم میبینیم که به معنی بلند آوازه ( یکی از تیره های قشقایی ) است . رکن نیم به شکل name وارد زبان انگلیسی و به شکل wèi وارد زبان چینی شده :
wèi : name شهرت ، آواره
رکن نیم در توْرکی سومری هم چنین آمده 👇
nim :
1- ( to be ) high
2- elevated
کلمه ی نیمقیج هم در توْرکی سومری به شکل nim ğir آمده : 👇
nim ğir :
to flash like lightning مانند صاعقه درخشیدن

نتیجه
شاعر در مصرع اول کلمه ی میخگ را آورده که نام دیگر قرنفول است ، پس باید رکن قیج به معنی شاه پسند باشد ، نه گرفتگی عضله . و کلمه ی نیمقیج به معنی شاه پسند _ بلند بالا ( بلند آوازه ) یا شاه پسند درخشنده باشد .

الیاس بهرامپور ( لاچچێن ) ، شاعر و زبان شناس توْرک

منابع :
دیکشنری توْرکی سومری به انگلیسی دانشگاه پنسیلوانیا
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد اسدالله مردانی رحیمی
دیکشنری انگلیسی به انگلیسی Merriam Webster
دیکشنری انگلیسی به چینی پلیکو

کانال لاچچێن

https://telegram.me/borlachin

هانێ بیزیم دیله مدرسه ؟
Hanı bizim dilə mədrəsə ?
به مناسبت بازگشایی مدارس

فایێز اوْلدو مدرسه لر آچێلدێ ،
یئنگی دوْوردا ایلم باده سی ایچیلدی ،
بیزیم ایچین فارسلار دیلی سچیلدی .

آغاجێمێز بیر ، سن و من بیر ریشه ،
آماجێمێز بیر ، موْهتغئد بیر کیشه ،
توْرپاغێمێز بیر ، سن بولور من شیشه ؟ !

آللاه وئرمیش دیلی تۆرکه ، چرکسه ،
دئمیش اوْخو اؤله ننچز هر کسه ،
هاردا ، هانێ بیزیم دیله مدرسه ؟

لاچچێن

💫💫💫

Fayız oldu mədrəsələr açıldı ,
Yengi dowrda ilm badəsi içildi ,
Bizim için farslar dili səçildi .

Ağacımız bir , sən o mən bir rişə ,
Amacımız bir , mohtəğed bir kişə ,
Torpağımız bir , sən bulur mən şişə ?

Allah vermiş dili Türkə , Cərkəsə ,
Demiş oxu ölənənçəz hər kəsə ,
Harda , hanı bizim dilə mədrəsə ?

💫💫💫

فایێز : پاییز
آچێلدی : باز شد
ایچیلدی : نوشیده شد
سچیلدی : انتخاب شد
آغاج : درخت
آماج : هدف ، مقصود
موْهتغئد : باورمند
سن بولور من . . . : اشاره به ضرب المثلی توْرکی
چرکس : یکی از اقوام توْرک
اؤله ننچز : تا زمان مرگ
اوْخو اؤلننچز : اشاره به حدیث اطلب العلم من المهد الی اللحد منتسب به حضرت محمد ( ص )

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin

ایج 💫 ic
ایچ 💫 iç
ایخ 💫 ix
دئه 💫 deh
بئه 💫 beh

در ایلات قشقایی ، بهار و نفر برای راندن و فرا خواندن حیوانات ، از لغات و اصطلاحات خاصی استفاده میشود که شاید برای آنهایی که با زبان و فرهنگ توْرک بیگانه هستند ، مسخره ، بیمعنی و بی ارزش جلوه کند . اما همه ی اینها ریشه در فرهنگ توْرک دارند و به عنوان بخشی از گنجینه ی زبان توْرکی هر کدام معنای مشخصی دارند . مثلا برای بلند شدن شتر از جا ایج ic ( هیج hic ) ، برای بلند شدن میش از قاش خود ایچ iç ( هیچ hiç ) ، برای بلند شدن و راندن بز ایخ ix ( هیخ hix ) ، برای راندن اسب دئه deh ، برای فراخواندن مرغ برای خوردن دانه بئه beh به کار میرود . برای ریشه یابی این لغات باید به کهنترین دیکشنری ملت توْرک ( دیکشنری توْرکی سومری ) مراجعه کرد .

ig :
to dislodge
راندن ، از جا بیرون کردن
هر سه شکل ایج ، ایچ و ایخ که برای شتر ، میش و بز به کار میرود ، بر گرفته از همین رکن ig است به معنی « از جا برخیز ، دور شو »

di :
go برو ، دور شو
این رکن برای دور کردن اسب به کار میرود .

be ( beh ) :
to withdraw برداشت کردن
receive دریافت کردن ، وصول کردن
این رکن برای فراخواندن مرغ ، برای دادن دانه به مرغ به کار میرود .

15 / 7 / 7602 سومری
الیاس بهرامپور ( لاچچێن ) ، زبان شناس و سومرشناس توْرک

منبع
دیکشنری توْرکی سومری به انگلیسی دانشگاه پنسیلوانیا ePSD
دیکشنری قاشقایی سؤزلۆگۆ ، زنده یاد اسدالله مردانی رحیمی

https://telegram.me/borlachin1

اوتا بیله رم ، آتا بیلمم

ایلانلار قورباغالاری توتوب یئیوْردولار و قورباغالار بو ماجرادان مودام نالێقلانێوْردولار تا بو کی بیر گۆن لکلک پاشا قوللوغونا گئتدیلر و ایلان الیندن شیکایت ائتدیلر . لکلک پاشا گلدی و ایلانلارێنگ بیر پاراسێنێ توتدو و اوتدو ، بیر پاراسێنی دا ووردو و سۆردۆ . قورباغالار بو کؤمگدن چوْخ سه ویندیلر . آمما چوْخ زامان گچمه میشیدی کی لکلک پاشا آج اوْلدو و مجبور قالدێ کی قورباغالاردان توتا و اوتا  .

قورباغالار هشت و هئیران قالدێلار ؛ نیج ائده لر ، نیجه ائتمه یه لر . بیر پارالارێ لکلک اینن قیراغا گلدیلر ، بیر پارالارێ اوْرایا چاتدێلار کی گئنه دن ایلان آغایا سارێ بۆکۆله لر و ایسته یه لر کی اوْلارا آغالێگ ائده . ایلان آغا دئدی سیزلری نیج ائدم ، سیزلاری نیج ائدم ، اؤزۆمۆ نیج ائدم ؟ یانێمنا چوْخ ازیزنگێز ؛ سیزلری اوتا بیله رم آمما آتا بیلمم .

ایلان پاشا بو کشه کی گئری دؤندۆ ،  لکلک اینن ال - بیر اوْلدو و ایککی - یانلێ بئله نه قورباغالارێ توتدولار و اوتدولار . بو ماجرادان سوْرا قورباغالار بئله بیلدیلر کی قوربانلێق ایچین دونیایا گلمیشلر . آمما بیلمه دیلر کی یئینلری دوْس دور یا دۆشمن .

رساله ی دلگشا
عبید زاکانی

نالێقلانێیوْردولار : مینالیدند
قوللوق : محضر ، پیشگاه ، خدمت
اوتدو : خورد
سۆردۆ : راند ، دور کرد
پاشا : سرور ، حاکم
سه ویندیلر : شادمان شدند
هشت : سردرگم / تلفظ دیگر هاج
قیراغا گلدیلر : کنار آمدند ، توافق کردند
آغا : سرور ، معظم / تلفظ و نگارش کلمه به همین شکل درست است و آقا نادرست .
سیزلر : شماها
سیزلار : سوزشها ، تیر کشیدنهای زخم
اوتا بیله رم : میتوانم بخورم
آتا بیلمم : نمیتوانم دور بیندازم ، نمیتوانم صرف نظر کنم
کشه : نوبت ، مرتبه
ال - بیر : همدست
ایککی - یانلی : دو جانبه ، همراه با هم
بئله نه : با هم

چه ویرن : لاچچێن

https://telegram.me/borlachin1

ائلجار 💫 elcar

گؤزۆنگنن اۆلگر باخێیوْر ،
تئللرینگ قوْیسا ؛
دیزینگنن سوْلجار قاخییوْر ،
قوْللارونگ قوْیسا ،
سؤزۆنگنن ائلجار آخییوْر ،
قوللارونگ قوْیسا .

لاچچێن

💫💫💫

Gözüngnən ülgər baxıyor ,
Tellərng qoysa ;
Dizingnən solcar qaxıyor ,
Qollarung qoysa ;
Sözüngnən elcar axıyor ,
Qullarung qoysa .

💫💫💫

اۆلگر : خوشه ی پروین
قوْیسا : اگر بگذارد
دیز : زانو
سوْلجار : قهرمان نجیب / سول : نجیب ، دلاور / جار : قهرمان
قاخێیوْر : برمیخیزد
قوْل : بازو ، دست
ائلجار : فراخوانی ایل
آخییوْر : سر ریز میکند ، جاری میشود ، اقدام میکند
قول : برده ، بنده

https://telegram.me/borlachin1

تکر 💫 təkər

من نقاش اوْلسایدێم ،
گلله زن آللێنا ،
اۆز چیراق چکردیم .

من فراش اوْلسایدێم ،
گلله زن یوْلونا ،
اۆز میخگ اکردیم .

من خیاط اوْلسایدێم ،
گلله زن دالێنا ،
اۆز تکر تیکردیم .

بللی ینگ بللی ، گلله زن ،
کلله ینگ کلله ، گلله زن ،
بولامام تایێنگێ هئچ یئرده .

لاچچێن

💫💫💫

Mən nəqqaş olsaydım ,
Gəlləzən allına ,
Üz çiraq çəkərdim .

Mən fərraş olsaydım ,
Gəlləzən yoluna ,
Üz mixəg əkərdim .

Mən xəyyat olsaydım ,
Gəlləzən dalına ,
Üz təkər tikərdim .

Bəlliyəng bəlli , Gəlləzən ,
Kəlləyəng kəllə , Gəlləzən ,
Bulamam tayıngı heç yerdə .

💫💫💫

گلله زن : بسیار باشکوه ، نام یکی از تیره های قشقایی / رکن گل ( گال ) کل ( کال ) در زبان توْرکی معنی بزرگ را دارد و گلله صفت مبالغه است به معنی بسیار بزرگ / رکن زن هم معنی درخش و شکوه را دارد . با افزودن پسوند میتوان صفت مبالغه ساخت
زن + گین : زنگین ، بسیار باشکوه
زن + جان : زنجان ، بسیار باشکوه
تکر : نشان خاص ، تمثال / تکر دو نوار متقاطع بود شبیه صلیب ( تامغای اوز ) که بر پشت قابا ( نوعی پوشش شبیه کاپشن ) میدوختند . در وسط تکر جینگیروْو میدوختند که نوعی زنگوله کوچک بود . موقعی که کودک میدوید جینگیروْو صدا میکرد و باعث خوشحالی کودک میشد .
بللی : شاخص ، ممتاز ، مشهور
کلله : سرکش ، بیباک ، نترس ، معظم
تای : لنگه ، جفت ، رفیق
بولامام : پیدا نخواهم کرد

لاچچێن کانالێ

https://telegram.me/borlachin1

گیزلتی 🌼 gizləti

سحر یانێ :
اۆزلتی بیر گۆلنگ ،
اۆز باهار آچێلا لاچچێنا .

سحر یانی :
گیزلتی گاه گلنگ ،
تکسیرنگ آجێلا ماچچێنگا .

لاچچێن

🌼🌼🌼

Səhər yanı :
Üzləti bir güləng ;
Üz bahar açıla Laççın,a .

Səhər yanı :
Gizləti gah gələng ;
Təksirəng acıla , maççınga .

🌼🌼🌼

اۆزلتی : آشکارا ، در ظاهر ، به ظاهر ، تصنعی
آچێلا : باز شود
گیزلتی : پنهانی
گاه : صبح زود
تکسیرنگ : تعارف کنی
ماچ : بوسه ی آبدار و محکم
آجێلا : به آجیل ، به پسته و فندق

https://telegram.me/borlachin1