Байроқ туширилмаган жанг: Орфорд-Нессдаги инглиз-швед тўқнашуви ёхуд Икки тинч давлатни уруш ёқасига олиб келган “денгиз маросими”

1704 йил 7 августда Англиянинг Суффолк соҳилидаги Орфорд-Несс бурни яқинида ғайриоддий денгиз жанги содир бўлган. Швециянинг 50 тўпли Öland жанговар саф кемаси тўрт соатдан зиёд вақт мобайнида Англия Қироллик флотининг саккизта саф кемаси ва бир фрегатига қарши жанг қилган. Кучлар ўртасидаги бундай улкан тафовутнинг ўзиёқ воқеани денгиз ҳарбий тарихидаги энг ғалати тўқнашувлар қаторига киритади.

Аммо бу жангнинг “бошқачалиги” кучлар нисбатидагина эмас. Англия ва Швеция ўзаро уруш ҳолатида бўлмаган, аксинча, муносабатларни кескинлаштиришдан манфаатдор ҳам эмасди. Тўқнашув ҳудудий даъво, савдо кемаларини талаш ёки олдиндан режалаштирилган ҳарбий операция натижасида ҳам эмас, балки денгизда ким кимга биринчи бўлиб ҳурмат кўрсатиши лозимлиги ҳақидаги баҳсдан бошланган.
Воқеа санаси манбаларда турлича келтирилади. Англияда амал қилган Юлиан тақвими бўйича бу 27 июль, Швециянинг ўша пайтдаги алоҳида тақвими бўйича 28 июль, ҳозирги Григориан ҳисобида эса 7 август 1704 йилга тўғри келади.

Бир денгиздаги икки уруш
XVIII аср бошларида Европанинг катта қисми уруш гирдобида қолган. Швеция Карл XII бошчилигида Россия, Дания-Норвегия ва Саксония-Польша иттифоқига қарши Шимолий урушни олиб борар, Англия эса Франция ва унинг иттифоқчиларига қарши Испан мероси учун урушда қатнашарди. Швеция билан Англия бу можароларда қарама-қарши томонларни эгалламаган бўлса-да, уларнинг савдо ва денгиздаги сиёсий манфаатлари тўлиқ мос келмаган.

Англия флоти учун ёғоч, смола, арқонбоп толалар ва бошқа денгиз захиралари ҳаётий аҳамият касб этган. Швеция ана шу маҳсулотларни етказиб берувчи асосий давлатлардан бири бўлиб, ўз товарларини Францияга ҳам сотишда давом этган. Англиянинг швед савдосини назорат қилиш истаги, Швециянинг эса нейтрал савдо ҳуқуқларини ҳимоя қилишга интилиши икки давлат муносабатларида яширин кескинлик туғдирган.

Шундай шароитда капитан Густав Псиландерга швед савдо кемаларидан иборат конвойни Ғарбий Европа портларига кузатиб бориш вазифаси топширилади. У бошқарган Öland манбаларда кўпинча 50 тўпли жанговар саф кемаси сифатида кўрсатилади. Айрим адабиётларда қуроллар сони 48 ёки 56 та деб берилгани учун “50 тўпли” таърифи энг эҳтиёткор ва асосий швед манбаларига яқин вариант саналади. Конвойнинг вазифаси ҳужум қилиш эмас, балки савдо кемаларини каперлар, мажбуран текшириш, мусодара ва уруш давридаги бошқа хавфлардан ҳимоялашдан иборат бўлган.

Тўққиз кемага қарши битта кема
Орфорд-Несс яқинида швед конвойининг йўлини контр-адмирал Уильям Уэтстоун бошчилигидаги инглиз эскадраси тўсади. Швеция Қироллик ҳарбий-денгиз жамияти коллекциясида сақланаётган тарихий тасвир ёзувида эскадра таркиби ҳамда кемаларнинг қуролланиши батафсил келтирилган: 56 тўпли Lichfield, 54 тўпли Worcester, 52 тўпдан қуролланган Assistance, Chester, Ruby, Green Dragon, Romney ва Deptford, шунингдек, 32 тўпли Lily фрегати...

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/bayroq-tushirilmagan-jang-orford-nessdagi-ingliz-shved-toqnashuvi/

@fikrat

Бугун мактаб ўқувчиси ҳарфлар иштирок этган математик масалани кўрса, бу ҳарфлар ҳозирча номаълум сонларни билдиришини билади. Номаълум сонни бошқа сонга қўшиш, ундан айириш, кўпайтириш ёки бўлиш мумкин. Биз учун оддий туюлган бу амаллар ортида асрлар давомида шаклланган улкан илмий тафаккур тарихи бор.

Бу тарихда икки буюк аллома – Муҳаммад ал-Хоразмий ва Абу Бакр ал-Каражий алоҳида ўрин эгаллайди. Ал-Хоразмий алгебрани тартибли ва мустақил илм сифатида асослаб берган бўлса, ал-Каражий унинг имкониятларини кенгайтириб, номаълум миқдорлар устида сонлар каби амал бажариш мумкинлигини кўрсатди. Уларнинг илмий фаолияти орасида қарийб икки асрлик масофа бор. Аммо бир олим бошлаган йўлни иккинчиси янги босқичга олиб чиқди.

Ал-Хоразмий нимани ўзгартирди?
Ал-Хоразмийгача ҳам турли халқлар номаълум сонларни топишга оид масалаларни ечганлар. Бобилликлар, юнонлар ва ҳинд математикларида бундай усуллар мавжуд эди. Аммо ал-Хоразмийнинг янгилиги шунда эдики, у алоҳида масалаларни ечиш билан чекланмади. У ўхшаш масалаларни турларга ажратиб, ҳар бир тур учун умумий ечиш қоидасини баён қилди.
Масалан, оддий ҳаётий вазиятни олайлик. Бир савдогарнинг маълум миқдорда пули бор. У яна бир миқдор пул ишлаб топгач, умумий маблағи юз динорга етди. Савдогар дастлаб қанча пулга эга бўлган? Бундай масалада биз билмайдиган сон бор. Ал-Хоразмий ана шу номаълум сонни топиш учун амалларни қайси тартибда бажариш кераклигини тушунтирган.

Ал-Каражий – номаълум сонларга эркинлик берган олим
Ал-Каражийнинг асосий ғоясини оддий қилиб шундай ифодалаш мумкин: номаълум соннинг аниқ қийматини билмасак ҳам, унинг устида ҳисоблаш амалларини бажаришимиз мумкин. Айтайлик, бир қути ичида қанча олма борлигини билмаймиз. Аммо шундай учта бир хил қути бўлса, улардаги олмалар сони биринчи қутидагидан уч марта кўп эканини айта оламиз. Қути ичидаги аниқ миқдор ҳозирча номаълум бўлиши ҳисоблашга тўсқинлик қилмайди. Ал-Каражий номаълум миқдорлар билан ҳам худди шундай ишлади. У номаълум сонни ўзига бир неча марта кўпайтириш, ҳосил бўлган натижаларни қўшиш, айириш ва яна кўпайтириш қоидаларини тизимлаштирди. Шу тариқа номаълум сон фақат чизиқнинг узунлиги ёки квадратнинг юзаси эмас, балки оддий сонлар каби амал бажариш мумкин бўлган мустақил математик объектга айлана бошлади.

Кублар йиғиндисидаги ажойиб қонуният
Ал-Каражий сонларни ўз-ўзига уч марта кўпайтиришдан ҳосил бўладиган натижаларни ҳам ўрганган. Масалан, бир, икки, уч ва тўрт сонларини олайлик. Бирнинг куби – бир, иккиники – саккиз, учники – йигирма етти, тўртники эса олтмиш тўрт бўлади. Уларни қўшсак, юз чиқади. Энди дастлабки сонларнинг ўзини қўшамиз: бир, икки, уч ва тўртнинг йиғиндиси ўнга тенг. Ўнни ўзига кўпайтирсак, яна юз ҳосил бўлади. Демак, дастлабки тўртта сон кубларининг йиғиндиси шу сонлар оддий йиғиндисининг ўзига кўпайтирилганига тенг. Энг қизиғи, бу тасодиф эмас. Қоида бирдан бошланган исталган кетма-кет сонлар қатори учун ишлайди. Ал-Каражий алоҳида рақамлар ортидаги ана шу умумий қонуниятни тушуниш ва асослашга интилган.

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/al-horazmiydan-al-karajiygacha-algebraning-mustaqil-fanga-aylanish-yoli/

@fikrat

Ҳинд океанидаги сирли “чуқурлик”: нега бу ерда денгиз сатҳи 100 метрга паст?

Ҳинд океанида, Шри-Ланка оролининг жануби-ғарбий қисмида шундай бир ҳудуд мавжуд бўлиб, у ерда океан сув сатҳи бўлиши керак бўлган меъёрдан анча паст жойлашган. Бу глобал фарқ қарийб 106 метрга етади ва бир қарашда улкан сув гирдоби ёки ўлчов хатосидек туюлиши мумкин. Аслида эса бу ҳодиса Ердаги энг йирик гравитацион аномалиялардан бири – Ҳинд океани геоид минимуми (Indian Ocean Geoid Low – IOGL) ҳисобланади. Сайёрамиз мукаммал шар шаклига эга бўлмагани сабабли, олимлар унинг ҳақиқий қиёфасини оғирлик кучи потенциали ҳамма нуқтада бир хил бўлган шартли сирт – геоид тушунчаси орқали тасвирлайдилар. Агар Ер юзини қитъалар эмас, бутунлай сув қоплаганида, океан суви айнан шу геоид шаклини олган бўлар эди. Бироқ Ҳинд океанининг мазкур қисмида геоид улкан ботиқлик ҳосил қилади, чунки бу ерда тортишиш кучи сайёранинг ўртача кўрсаткичидан атиги 0,005 фоизга заифроқдир. Майдони тахминан 3 миллион квадрат километрни (деярли Ҳиндистон ҳудудига тенг) эгаллаган ушбу улкан аномалиянинг кашф этилиши геофизика фанида янги даврни бошлаб берди.

Ушбу феномен илк бор 1948 йилда голландиялик геофизик Феликс Андрис Венинг-Мейнес томонидан сувости кемасида гравиметрик ўлчовлар ўтказилаётган пайтда қайд этилган бўлиб, кейинчалик GRACE ва GOCE замонавий сунъий йўлдошлари йиғган маълумотлар бу ҳудуд Ер юзидаги энг чуқур манфий геоид аномалияси эканини тўлиқ тасдиқлади. Олимлар узоқ йиллар давомида ушбу ботиқликнинг мавжудлигини билишса-да, унинг айнан нима сабабдан ҳосил бўлганини тушунтириб бера олишмаган. Фақатгина 2023 йилга келиб, Ҳиндистон фан институти (IISc) олимлари компьютерли моделлаштириш асосида аномалиянинг асл сабаби Ер мантиясининг 300 дан 900 километргача бўлган чуқур қатламларидаги массанинг нотекис тақсимланиши билан боғлиқлигини исботладилар. Бу жараёнда миллионлаб йиллар аввал қадимги Тетис океанининг ёпилиши натижасида мантияга шўнғиган литосфера плиталари қолдиқлари ҳамда Африка суперплюмидан кўтарилаётган иссиқ ва паст зичликдаги магма оқимлари асосий рол ўйнаган.

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/hind-okeanidagi-sirli-chuqurlik-nega-bu-erda-dengiz-sathi-100-metrga-past/

@fikrat

Марокашдаги испан “ери” – Сеута: Африкада “Евроҳудуд” қандай пайдо бўлган?

Африканинг шимолий соҳилида евро муомалада бўлган, Испания қонунлари амал қиладиган ва Европа Иттифоқининг ташқи чегараси ўтган кичик шаҳар бор. Аммо Сеута оддий испан шаҳри эмас, балки мустамлакачиликнинг “мураккаб” қолдиғи, асрлар давомида бир-бирининг устига қурилган тарих, халқаро ҳуқуқ ва геосиёсий манфаатлар маҳсулидир. Гибралтар бўғозининг жанубий қирғоғида, Ўрта денгиз Атлантика океанига туташадиган стратегик нуқта яқинида Сеута жойлашган. Харитада у Марокашнинг шимолий соҳилига “ёпишиб” турган кичик яриморолга ўхшайди. Қуруқлик томондан шаҳарни Марокаш суверенитетидаги ҳудудлар ўраб туради, денгиз ортида эса Испаниянинг Андалусия соҳиллари кўринади.

Кўчаларда испан тили янграйди, дўконларда нархлар еврода кўрсатилади, давлат муассасалари Мадрид қонунчилиги бўйича ишлайди. Шу билан бирга, масжидлардан азон эшитилади, маҳаллий араб тилининг Мағриб (дарижа) лаҳжаси кенг тарқалган, чегаранинг нариги томонидаги марокашлик шаҳарлар билан чуқур қариндошлик ва иқтисодий алоқалар мавжуд. Шу маънода Сеута – Европа билан Африка бир-бирига туташибгина қолмай, бир-бирининг ичига сингиб кетган ноёб геосиёсий макондир.

Сеута кимга тегишли?
Қисқа жавоб: амалда ва Испания қонунчилигига кўра – Испания Қироллигига. 1995 йилда қабул қилинган Автономия статути Сеутани “испан миллатининг ажралмас қисми” деб белгилайди. Шаҳар Испаниянинг 17 автоном вилоятига тенг бўлмаса-да, Мелилья билан бирга алоҳида “автоном шаҳар” (Ciudad Autónoma) мақомига эга. Унинг ўз ассамблеяси ва маҳаллий ҳукумати бор, бироқ мудофаа, ташқи сиёсат ва чегара назорати марказий Мадрид ҳукумати ваколатида қолади. Бу мақом Испаниянинг Сеута автономияси тўғрисидаги органик қонунида мустаҳкамланган.

Марокаш эса Сеута ва Мелильяни тугалланмай қолган мустамлакачилик мероси деб ҳисоблайди ва улар устидан ўз суверенитети даъвосини сақлаб келади. Работ нуқтаи назаридан, Африка соҳилидаги бу ҳудудлар Марокашга қайтарилиши лозим. Мадриднинг позицияси эса тубдан бошқача: Сеута замонавий Марокаш давлати мустақилликка эришишидан анча олдин Испания таркибига кирган ва мустамлака эмас, балки мамлакатнинг континентал шаҳарлари каби унинг тенг ҳуқуқли ажралмас қисмидир.

Қизиғи шундаки, Сеута БМТнинг деколонизация қилиниши лозим бўлган 17 та ўзини ўзи бошқармайдиган ҳудудлар рўйхатига киритилмаган. Масалан, Гибралтар ва Ғарбий Саҳрои Кабир бу рўйхатда бор, Сеута эса йўқ. Бироқ БМТ рўйхатида мавжуд эмаслик суверенитет баҳсини автоматик равишда ҳал этмайди: у фақат Сеутанинг халқаро ҳуқуқ тизимида классик мустамлака сифатида таснифланмаганини кўрсатади.

Финикияликлардан португалларгача
Сеутанинг аҳамияти унинг ҳудудий майдонида эмас, балки стратегик жойлашувидадир. Гибралтар бўғозини назорат қилган куч Ўрта денгиз ва Атлантика океани ўртасидаги савдо ҳамда ҳарбий йўлларга тўлиқ ҳукмронлик қилган.

Шу сабабли шаҳар қадим замонлардан бери турли империялар ўртасида қўлдан-қўлга ўтиб келган. Бу ерда дастлаб финикиялик ва карфагенлик савдогарлар факториялар барпо этган, кейинроқ ҳудуд Рим империяси таркибига кирган. Антик манбаларда шаҳар Septem (“Етти тоғ”) номи билан тилга олинади. Кейинги асрларда унга вандаллар, Византия ва маҳаллий бербер ҳукмдорлари эгалик қилган.

VIII аср бошларида Сеута Ислом халифалиги таркибига ўтди. Кейинги юз йилликларда шаҳар Қуртуба (Кордова) халифалиги, Андалусия ва Мағрибдаги турли мусулмон сулолалари (Идрисийлар, Муробитлар, Муваҳҳидлар) ўртасидаги рақобат майдонига айланди. У Африка билан Иберия яриморолини боғлайдиган асосий савдо ва ҳарбий бекат эди.

Тарихий бурилиш 1415 йилда юз берди. Португалия қироли Жуан I қўшинлари Сеутани ҳарбий куч билан эгаллади. Тарихчилар бу юришни Португалиянинг денгиз орти экспансияси ва кейинчалик глобал мустамлака империясини барпо этишининг бошланғич нуқтаси сифатида баҳолайдилар. Бироқ Сеута португаллар кутганидек улкан иқтисодий фойда келтирмади. Шаҳарда катта ҳарбий гарнизон сақлаш, уни озиқ-овқат ва аслаҳа билан таъминлаш Лиссабон ғазнасига қимматга тушарди. Шунга қарамай, унинг геостратегик ва рамзий аҳамияти Португалияни бу ҳудуддан воз кечмасликка ундади.

Қандай қилиб португал шаҳри испан анклавига айланди?
Бу ўзгариш тўғридан-тўғри испан истилоси натижасида содир бўлгани йўқ. 1580 йилда Португалиядаги сулолавий инқироздан сўнг Испания қироли Филипп II Португалия тахтини ҳам эгаллади. Икки мамлакат расман алоҳида давлатлар бўлиб қолган бўлса-да, уларни ягона монарх бошқара бошлади. Тарихда бу давр Иберия унияси (Иберия иттифоқи) деб аталади...

Давоми янада қизиқ: https://fikratonline.uz/marokashdagi-ispan-eri-seuta-afrikada-evrohudud-qanday-paydo-bolgan/

@fikrat